Môi trường văn hóa từ nhận thức đến hành động

Nguyễn Khắc Thuần
8/9/2022

* Dẫn nhập Vừa qua, tại khu Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Kim Liên, Bộ Văn hóa Thông tin và Du lịch, UBND tỉnh Nghệ An đã tổ chức lễ phát động cuộc vận động “Xây dựng môi trường văn hóa (MTVH) cơ sở và công tác tổ chức cán bộ”. Trong đó xây dựng MTVH là trọng tâm, trung tâm. Đây là bước cụ thể hóa Nghị quyết Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng và kết luận tại Hội nghị văn hóa toàn quốc lần thứ ba do Bộ Chính trị tổ chức nhằm định hướng, phát triển văn hóa Việt Nam theo hướng tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc.


Phát biểu chỉ đạo tại buổi lễ, phát động cuộc vận động “Xây dựng môi trường văn hóa” tại Khu Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt Kim Liên của Bộ VHTT&DL, UBND tỉnh Nghệ An, đồng chí Võ Văn Thưởng, Ủy viên Bộ Chính trị, thường trực Ban Bí thư đã nêu rõ: MTVH là nơi các hệ giá trị yếu tố cốt lõi của bản sắc dân tộc được hình thành, giữ gìn và phát huy, là nơi nuôi dưỡng, trao truyền các giá trị văn hóa cao đẹp của đất nước, khơi nguồn cảm hứng sáng tạo những giá trị mới và tiếp biến tinh hoa văn hóa nhân loại, góp phần quan trọng tạo nên sức hấp dẫn, “sức mạnh mềm” quốc gia trên trường quốc tế.
Đồng chí Võ Văn Thưởng đã nhấn mạnh: Xây dựng MTVH lành mạnh, phong phú, đồng bộ phù hợp với phát triển kinh tế thị trường XHCN và hội nhập quốc tế, phát huy vai trò của từng gia đình, cộng đồng và xã hội trong xây dựng MTVH làm cho văn hóa trở thành nhân tố phát triển con người Việt Nam toàn diện không chỉ là trách nhiệm của toàn hệ thống chính trị mà là của toàn dân trong đó người đứng đầu có một vị trí đặc biệt quan trọng.


Thành phố Vinh chào mừng đại lễ 2/9

* Nhận thức về xây dựng MTVH 
Định tính MTVH: Theo GS.TS Mai Hải Anh (Tạp chí Cộng sản 11/2015) môi trường không chỉ là một khái niệm sinh thái học mà còn là một phạm trù triết học bao gồm: Môi trường tự nhiên, môi trường xã hội và MTVH. Sự phát triển của xã hội loài người luôn gắn với môi trường trong đó có MTVH. Nói một cách khác: Văn hóa là sự ứng xử giữa người và người và giữa người và tự nhiên cho nên MTVH là tổng hòa các loại điều kiện văn hóa, tinh thần, tồn tại xung quanh con người và tác động đến con người. Yếu tố chủ yếu để tạo nên MTVH là giáo dục, khoa học, kinh tế, văn hóa văn nghệ, đạo đức, tôn giáo, triết học, tâm lý tộc người, tập tục, truyền thống…
Là một hệ thống nên cấu trúc của MTVH có tính đặc thù, bao gồm nhiều “tầng”, “bậc”.
Tầng từ nhất: (còn gọi là tầng cơ sở), bao gồm phong tục, tập quán, văn hóa truyền thống, văn hóa đại chúng, văn hóa lễ hội, các bậc giáo dục, sinh hoạt tôn giáo, dư luận xã hội (dư luận xã hội gồm hai bộ phận, một bộ phận gắn liền với đạo đức và quan niệm truyền thống được hình thành tự phát, một bộ phận do chính quyền sử dụng truyền thông để định hướng, tạo dư luận rộng rãi với nhiều vấn đề và bộ phận này hình thành một cách có ý thức).
Tầng thứ hai: là MTVH của các tầng lớp có học thức, nghề nghiệp nhất định trong xã hội. Ví dụ đối với công nhân trong doanh nghiệp có MTVH doanh nghiệp, học sinh sinh viên có MTVH trong giáo dục đào tạo v.v…
Tầng thứ ba: là MTVH của trí thức bậc cao như các nhà hoạch định chính sách, các nhân tài KH-KT, các nhà văn hóa, giáo dục, sáng tạo văn học nghệ thuật. MTVH tầng thứ 3 gắn liền với tư duy triết học (thế giới quan, nhân sinh quan) tác động đến sự lựa chọn và con đường phát triển của cá nhân, cộng đồng. Quan điểm khoa học, quan điểm văn nghệ, quan điểm đạo đức chi phối đến hành vi ứng xử văn hóa của tầng lớp này. Sự tách biệt của ba “tầng văn hóa” ở đây chỉ là tương đối.
Từ góc độ thời gian và không gian cũng có thể nhìn thấy cấu trúc MTVH gồm 3 phương diện: Hiện thực hiện tại của dân tộc quốc gia là trung tâm. Văn hóa bản địa truyền thống và văn hóa nước ngoài đã/đang/sẽ xuất hiện trong đời sống do giao lưu, hội nhập.
Nói đến tồn tại xã hội quyết định ý thức  xã hội, cho nên văn hóa hiện thực bản địa là cốt lõi của MTVH. Vì thế dù tự giác hay bắt buộc con người luôn phải dựa vào kinh tế, chính trị, đời sống xã hội hiện thực để tạo dựng MTVH cho mình và cộng đồng. Nhưng MTVH không phải là cái nhất thành bất biến mà có sự vận động, tiếp thu, tiếp biến. Hơn nữa mỗi quốc gia, vùng đất lại có MTVH khác nhau cho nên sự tiếp biến phụ thuộc hoàn toàn vào việc giao lưu văn hóa. Khác với MTVH quá khứ, MTVH nước ta hiện nay gắn liền với chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, tiếp thu tinh thần nhân văn tiến bộ và tinh hoa văn hóa nhân loại, hiện đại.
MTVH hiện thực đương đại là một phức hợp, có công khai bán công khai, có hợp pháp bất hợp pháp, có dòng chính có dòng ngoại vi, có tiến bộ có lạc hậu, có nhân văn có phản nhân văn, có kế thừa và tiếp thu, tiếp biến vì vậy quá trình xây dựng MTVH là quá trình định hướng, dự báo và truyền thông. Tất nhiên MTVH hợp pháp, tiến độ nhân văn bao giờ cũng giành sự chủ đạo, chủ yếu.
Trong cấu trúc MTVH đương đại, văn hóa truyền thống luôn ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp. Ở đây cần thấy rõ mối quan hệ hai chiều: Chiều MTVH truyền thống tác động lên đương đại và chiều MTVH đương đại lựa chọn, tiếp biến cho yếu tố truyền thống phù hợp với cấu trúc nội tại. Qua đó ta càng thấy rõ mối quan hệ giữa MTVH truyền thống vào MTVH đương đại là một mối quan hệ tất nhiên và cần thiết. Mọi hành động tách rời, đoạn tuyệt với văn hóa truyền thống, cực đoan sẽ rơi vào thảm họa. Nói cách khác muốn xây dựng MTVH hiện đại lành mạnh, phong phú phải đặt điểm xuất phát trên nền tảng văn hóa dân tộc, phát huy sức mạnh của văn hóa truyền thống trong sự thích ứng với MTVH hiện đại. Quá trình này là quá trình loại bỏ các yếu tố tiêu cực, phản nhân văn lạc hậu của văn hóa truyền thống.
Trong cấu trúc MTVH đương đại, văn hóa truyền thống luôn ảnh hưởng trực tiếp. Sự khúc xạ hay ảnh hưởng của văn hóa truyền thống dĩ nhiên không thẳng tuột mà thẩm thấu phức tạp. Trong mối quan hệ hai chiều: Một mặt văn hóa truyền thống tác động lên MTVH đương đại, mặt khác MTVH đương đại sẽ lựa chọn và cải biến khiến cho yếu tố truyền thống phù hợp với cấu trúc nội tại của nó và một bộ phận hiện thực sau một thời gian tồn tại sẽ trở thành văn hóa truyền thống. Cho nên giữa văn hóa truyền thống và văn hóa hiện thực đương đại là mối quan hệ tất nhiên và cần thiết. Mọi hành động tách rời, đoạn tuyệt với văn hóa truyền thống sẽ rơi vào thảm họa. Nói cách khác muốn phát huy MTVH tốt đẹp, lành mạnh phong phú phải biết xuất phát trên nền tảng văn hóa dân tộc, phát huy văn hóa truyền thống trong sự thích ứng với MTVH hiện đại, biến yếu tố truyền thống thành động lực phát triển xã hội và nuôi dưỡng trong MTVH đương đại.
Song song với việc tiếp thu phát huy văn hóa truyền thống việc tiếp thu những yếu tố tích cực trong MTVH nhân loại bao gồm cả phương Đông và phương Tây cũng hết sức quan trọng. Giao lưu văn hóa rộng lớn là một đặc điểm nổi bật của kỷ nguyên toàn cầu hóa nhưng phải luôn ghi nhớ: Yếu tố nội sinh là cái đi trước, yếu tố ngoại sinh là cái bổ sung làm giàu có thêm và đó cũng là con đường và cơ hội để quảng bá văn hóa dân tộc ra thế giới.


Trên một góc độ khác, MTVH có “phần cứng” và “phần mềm”. Phần cứng là cơ sở hạ tầng giáo dục, hạ tầng kết cấu nghiên cứu khoa học, hạ tầng vui chơi giải trí và hạ tầng du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa và thị trường văn hóa. Phần mềm bao gồm: các loại tư tưởng, lý luận, nội dung giáo dục, tinh thần dân tộc và giá trị văn hóa. Phải biết kết hợp hài hòa trong một chỉnh thể thống nhất hai phần này.
MTVH có vai trò quan trọng, quyết định trong ổn định xã hội để phát triển bởi MTVH có ảnh hưởng đến sự hình thành quan điểm đánh giá, quan điểm về phân phối xã hội hợp lý nhân văn phù hợp với các tầng lớp khác nhau trong xã hội để tạo nên sự đồng thuận xã hội. MTVH còn ảnh hưởng đến ổn định xã hội thông qua quan hệ đạo đức, nhân văn giữa người và người trong xã hội. Việc tăng cường ý thức đạo đức, dùng đạo đức xã hội để quy phạm hành vi của mọi người thông qua dư luận xã hội và hoạt động văn hóa làm cho các yếu tố đạo đức trở thành một bộ phận hợp thành ý thức tư tưởng của mọi công dân. MTVH là điều kiện để tạo cơ hội cho cộng đồng hưởng thụ văn hóa trong đó hưởng thụ giáo dục là cơ hội quan trọng nhất đối với con người vì nó chuẩn bị hành trang, tri thức cho con người thích ứng với đời sống văn hóa. 
MTVH tạo ra tiền đề ổn định xã hội để phát triển. Nhưng cũng phải luôn nhớ xã hội ổn định không có nghĩa là xã hội không có biến đổi. Lịch sử loài người có hai loại biến đổi xã hội chính. Thứ nhất là: biến đổi lật đổ xảy ra khi giai cấp cầm quyền không còn khả năng lãnh đạo xã hội, thứ hai là: biến đổi mang tính cải cách, nâng cấp. Với tư cách là một bộ phận hợp thành môi trường xã hội, MTVH liên quan sâu sắc đến biến đổi xã hội đặc biệt là liên quan đến văn minh chính trị của nhà cầm quyền và hình thức tự đánh giá lựa chọn cách thức phát triển đất nước của người dân.
* Thực tiễn về xây dựng MTVH
Trong những năm qua, nhiệm vụ xây dựng MTVH ở cơ sở được Đảng và Nhà nước ta đặc biệt quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện, thu được nhiều kết quả:
Thứ nhất: Hệ thống văn bản quản lý nhà nước về văn hóa ngày càng hoàn thiện. Thông qua hệ thống Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc, thông qua các Nghị quyết chuyên đề, chuyên biệt và văn hóa đặc biệt là Nghị quyết TW5 (khóa VIII) về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc” và Nghị quyết Hội nghị lần thứ 9 (khóa XI) “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước”; nhiệm vụ xây dựng MTVH được thể hiện, thể chế hóa thông qua cơ chế chính sách, pháp luật của nhà nước. Qua đó nhận thức của các cấp, các ngành, các tầng lớp nhân dân về MTVH từng bước được nâng cao. Công tác quản lý nhà nước về văn hóa được tăng cường với phương châm “quản lý đi đôi với phát triển”, “xây đi cùng chống”. Nhiều luật, nghị định, văn bản liên quan để điều chỉnh các hoạt động văn hóa ngày càng phù hợp với sự phát triển của đất nước trong thời kỳ CNH-HĐH và hội nhập sâu rộng.
Thứ hai: Mặt trận tổ quốc, các đoàn thể quần chúng, tổ chức chính trị xã hội đã chung tay xây dựng phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” đạt được nhiều kết quả tích cực. Đó là sự kế thừa những thành tựu, kinh nghiệm từ các phong trào “Đời sống mới” (1961), “Gia đình văn hóa”, “Làng văn hóa” (1991) và phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” (1995).
Tính lan tỏa của phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” đã đan xen lồng ghép với các phong trào hiện có như phong trào “Người tốt việc tốt”, “Uống nước nhớ nguồn”, “Đền ơn đáp nghĩa”, “Xóa đói giảm nghèo”, “Gia đình văn hóa”, “Gia đình hiếu học”, “Gia đình thể thao”, “Làng văn hóa”, “Tổ dân phố văn hóa”, “Công sở văn hóa”, “Xây dựng nông thôn mới”, “Xây dựng đô thị văn minh”… tạo nên nhiều nhân tố mới điển hình mới trong xây dựng văn hóa cơ sở, góp phần bồi trúc nhân cách, đạo đức con người mới Việt Nam trong thời đại CNH-HĐH. Phong trào đã mang tính toàn diện, có ý nghĩa chính trị, xã hội và nhân văn sâu sắc, đồng thời góp phần quan trọng nâng cao nhận thức cho toàn xã hội về vai trò động lực của văn hóa đối với phát triển bền vững đất nước, nâng cao nhận thức về lãnh đạo và quản lý văn hóa cho cấp ủy, chính quyền các ban, ngành, đoàn thể các địa phương, các tầng lớp nhân dân và toàn xã hội về trách nhiệm thực hiện xây dựng đời sống văn hóa con người văn hóa. Nhiều giá trị văn hóa, quy tắc ứng xử văn hóa ngày càng thấm sâu vào đời sống. Phong trào đã có tác động tích cực đến phát triển kinh tế xã hội, củng cố Quốc phòng an ninh một cách bền vững. Kết quả của phong trào đã góp phần nâng cao đời sống vật chất tinh thần cho nhân dân, thu hẹp khoảng cách giữa thành thị và nông thôn, miền núi và miền xuôi, góp phần đẩy lùi các tệ nạn xã hội.
Thứ ba: Thông qua việc xây dựng MTVH lành mạnh, phong phú ở cơ sở nếp sống văn hóa, đạo đức, lối sống ngày càng được chú trọng. Ý chí, bản lĩnh con người Việt Nam ngày càng được nâng lên thông qua khát vọng làm giàu chính đáng, khát vọng phát triển bền vững. Ngày càng xuất hiện nhiều tấm gương đạo đức, hành động xả thân vì xã hội, dũng cảm cứu người trong mọi tầng lớp nhân dân, nhất là trong thiên tai, lũ lụt, dịch bệnh vừa qua.
Thứ tư: Việc giữ gìn và phát huy giá trị di sản văn hóa ngày càng đi vào chiều sâu. Thông qua việc giữ gìn, phát huy các giá trị, chuẩn mực cốt lõi của văn hóa, của MTVH, các giá trị mới, chuẩn mực mới từng bước được hình thành, hoàn thiện. Nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể được bảo tồn, tôn tạo, nhiều phong tục tập quán (đặc biệt là của các dân tộc thiểu số) được sưu tầm nghiên cứu, phục dựng. Hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo và sinh hoạt văn hóa tâm linh của nhân dân được quan tâm, truyền thống văn hóa của gia đình, dòng họ, làng xã, cộng đồng được phát huy, các sản phẩm văn hóa ngày càng phong phú, đa dạng và hấp dẫn từng bước đáp ứng được nhu cầu hưởng thụ của nhân dân. Công tác xã hội hóa các hoạt động văn hóa ngày càng mở rộng thu hút và tạo nguồn lực cho phát triển MTVH, góp phần đáng kể trong việc nâng cao chất lượng hoạt động của các thiết chế văn hóa.
Tuy vậy qua thực tiễn xây dựng MTVH trong những năm qua cũng đã bộc lộ nhiều bất cập, hạn chế và tồn tại kéo dài.
Đó là: Cơ chế, chính sách, pháp luật về xây dựng và bảo vệ nền MTVH vẫn còn những hạn chế, bất cập. Phong trào “Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa” chất lượng chưa đồng đều, bền vững, “bệnh hình thức”, “bệnh thành tích” còn diễn tiến ở nhiều nơi.
Biểu hiện suy thoái về đạo đức, lối sống, đạo đức nghề nghiệp, đạo đức công vụ, xuống cấp nghiêm trọng, chậm được khắc phục gây nên bức xúc trong xã hội, tạo hệ lụy xấu trong đời sống. Văn hóa ứng xử giữa người và tự nhiên còn nhiều hạn chế, môi trường sinh thái đang bị xâm hại nghiêm trọng, tác động tiêu cực trở lại phát triển bền vững. Mối quan hệ giữa người và người còn nhiều nhức nhối. Lối sống vì mình quên người, chạy theo lợi nhuận đang có xu hướng bào mòn lòng tin lẫn nhau,… tạo nên sự nhìn nhận con người thông qua vật chất chứ không phải từ những tình cảm trong sáng, nhân văn, đạo đức vốn có của người Việt Nam.
Tệ nạn xã hội còn chậm được chặn đứng đầy lùi đe dọa trật tự, an toàn xã hội, an ninh. Một số tệ nạn mới xuất hiện có “độc tố” nguy hại hơn, giải pháp chống chưa thật hiệu quả. Nhiều hủ tục cũ “tái sinh”.
Các thiết chế văn hóa chưa được phát huy hết chức năng, chưa mang lại hiệu quả xã hội như mong muốn, gây lãng phí tiền của, đất đai.
Có nhiều nguyên nhân dẫn đến những yếu kém, bất cập này đó là:
- Nhận thức về xây dựng MTVH của cấp ủy, chính quyền, các tổ chức đoàn thể, xã hội và toàn dân chưa đầy đủ, thấu đáo, toàn diện.
- Công tác tuyên truyền, giáo dục, vận động chưa phát huy được ý thức tự giác, trách nhiệm của các tổ chức, cá nhân và cộng đồng. Các hình thức tuyên truyền còn chưa phong phú, tương thích, còn mang tính hình thức, các hoạt động văn hóa chưa cuốn hút và lan tỏa. 
- Công tác nghiên cứu khoa học, lý luận chưa đáp ứng được đòi hỏi, yêu cầu của thực tiễn đang đặt ra, chưa có những công trình nghiên cứu chuyên sâu có giá trị lý luận và thực tiễn, cung cấp các luận cứ khoa học xác đáng, kiến giải nhưng vấn đề mới, phát sinh trong xây dựng MTVH, đời sống văn hóa, xây dựng con người mới Việt Nam hiện nay
* Xây dựng MTVH lành mạnh phong phú theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIII và Kết luận Hội nghị văn hóa Toàn quốc lần III
Trên cơ sở tổng kết thực tiễn, đánh giá khách quan, toàn diện những thành tựu, yếu kém trong công tác xây dựng MTVH thời gian qua, Đại hội XIII của Đảng đã xác định: “Có cơ chế, chính sách, giải phóng để xây dựng MTVH thật sự trong sạch, lành mạnh, cải thiện điều kiện hưởng thụ văn hóa của nhân dân”… “Xây dựng MTVH một cách toàn diện ở gia đình, nhà trường, cộng đồng dân cư, trong các cơ quan Đảng và Nhà nước, lực lượng vũ trang, đoàn thể, doanh nghiệp để văn hóa thực sự là động lực đột phá phát triển kinh tế xã hội, hội nhập quốc tế”(1).
Để đưa nhiệm vụ xây dựng MTVH mà Nghị quyết Đại hội lần thứ XIII của Đảng đã chỉ ra vào cuộc sống, cần quan tâm, lãnh đạo, chỉ đạo thực hiện thắng lợi đồng bộ cùng lúc nhiều nội dung:
- Chăm lo xây dựng văn hóa Đảng, trọng tâm là văn hóa lãnh đạo, văn hóa quản lý trong đội ngũ đảng viên cán bộ, xây dựng tốt mối quan hệ giữa Đảng và Nhà nước, Mặt trận tổ quốc Việt Nam, các đoàn thể quần chúng, tổ chức chính trị xã hội, lan tỏa truyền cảm hứng để văn hóa thấm sâu vào mọi tầng lớp nhân dân, lấy văn hóa làm mục tiêu, động lực để giữ vững ổn định chính trị, phát triển kinh tế xã hội, giữ vững quốc phòng an ninh.
- Chăm lo xây dựng MTVH đầu tiên, trực tiếp hình thành nếp sống đạo đức, nhân cách của mỗi con người là gia đình Việt Nam ấm no, tiến bộ, hạnh phúc, văn minh, giữ gìn phát triển “hệ giá trị gia đình Việt Nam” trên cơ sở giữ gìn và phát huy những đạo lý tốt đẹp của gia đình Việt Nam truyền thống và tiếp thu chọn lọc các giá trị tiến bộ, khoa học, hợp lý của nhân loại về gia đình. Các tiêu chí “no ấm, hạnh phúc, tiến bộ” đã được nêu trong Văn kiện Đại hội XI, XII, Đại hội XIII bổ sung thêm chuẩn giá trị “văn minh” là để xây dựng gia đình Việt Nam trong bối cảnh cách mạng công nghiệp lần thứ 4 và hội nhập quốc tế sâu rộng.
Nêu cao vai trò gương mẫu của các bậc cha mẹ, coi trọng xây dựng văn hóa lễ nghĩa, nề nếp gia phong trong mỗi gia đình để xây dựng mối quan hệ gia đình - nhà trường và xã hội, gắn xây dựng gia đình văn hóa với xây dựng khu dân cư văn hóa, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh. Gia đình là pháo đài đầu tiên để phòng chống hiệu quả các tệ nạn xã hội. Đó là thực hiện tốt lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Quan tâm đến gia đình là đúng vì nhiều gia đình cộng lại mới thành xã hội, gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt hơn. Chính vì vậy muốn xây dựng CNXH thì phải xây dựng hạt nhân đó cho tốt”(2).
Nghị quyết Đại hội XIII cũng chỉ rõ: Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, quản lý nhà của nhà nước và phát huy vai trò của các đoàn thể chính trị, xã hội nhất là các cấp Hội phụ nữ, công đoàn, đoàn TNCS trong việc tuyên truyền giáo dục hội viên, đoàn viên chăm lo xây dựng gia đình hạnh phúc tạo nền tảng vững chắc để xây dựng xã hội hạnh phúc.
- MTVH lành mạnh, phong phú được thực hiện qua hoạt động văn hóa của mỗi người dân và cộng đồng. Vì vậy, phải đẩy mạnh hoạt động văn hóa ở cơ sở như thông tin, truyền thông, tuyên truyền, cổ động câu lạc bộ, thư viện, đọc sách báo, bảo tàng, phát huy các giá trị văn hóa và giáo dục truyền thống văn hóa, lịch sử, cách mạng, văn nghệ quần chúng để thiết thực và trực tiếp xây dựng đơn vị văn hóa. Các hoạt động văn hóa ở cơ sở phải thường xuyên được đổi mới, quản lý, đầu tư theo phương châm “Nhà nước và nhân dân cùng làm”. 
Quá trình này là quá trình phát huy các giá trị, các nhân tố tích cực, nhân văn trong văn hóa tôn giáo, tín ngưỡng để các hoạt động tôn giáo gắn bó với dân tộc, hướng thiện, nhân đạo, phê phán đấu tranh các hiện tượng mê tín, dị đoan, truyền đạo trái phép, trục lợi trong hoạt động tôn giáo.
- Xây dựng trường học, cơ quan, đơn vị văn hóa, xây dựng làng bản, khu phố văn hóa, xây dựng nông thôn mới, đô thị văn minh, xây dựng mỗi trường học thực sự là MTVH trong sạch, lành mạnh; là môi trường giáo dục đức - trí - thể - mỹ, rèn luyện toàn diện về lý tưởng, phẩm chất nhân cách, lối sống, thể chất, giáo dục lịch sử, văn hóa và truyền thống cách mạng cho các thế hệ kế tục. Xây dựng môi trường giáo dục mỗi thầy cô là một tấm gương sáng cho học sinh noi theo. Xây dựng MTVH ở các cơ quan đơn vị, LLVT là xây dựng tinh thần đoàn kết, dân chủ, văn minh, đạt chuẩn thực chất về văn hóa, thực hiện tốt quy chế dân chủ cơ sở, nếp sống văn minh. Đẩy mạnh xây dựng làng, khu phố văn hóa, xã phường văn hóa, nâng cao tính tự quản của cộng đồng là xây dựng nông thôn mới, nông thôn mới nâng cao, nông thôn mới kiểu mẫu, xây dựng đô thị mới văn minh hiện đại. Chú trọng xây dựng văn hóa công sở lành mạnh, dân chủ, đoàn kết, kỷ cương, chống sách nhiễu, bè phái, mất đoàn kết, cơ hội, thực dụng, kiên quyết đấu tranh phòng chống tha hóa quyền lực, tham ô, tham nhũng.
- Các thiết chế văn hóa như thư viện, bảo tàng, nhà truyền thống, câu lạc bộ, nhà hát, trung tâm văn hóa thể thao, cơ quan báo chí thông tấn, dịch vụ internet, sân khấu, rạp chiếu phim, sân vận động, công viên, nhà văn hóa các xóm, khối… là nơi diễn ra các hoạt động văn hóa một cách tập trung, phản ánh các giá trị văn hóa cộng đồng, tộc người. Đó là “đường dẫn” để văn hóa thấm vào cuộc sống cho nên cần được đầu tư phát triển không ngừng về cơ sở vật chất, hình thức và nội dung hoạt động. Chính quyền các cấp phải tạo mọi điều kiện để các thiết chế văn hóa phát triển theo hướng tự chủ, đẩy mạnh hợp tác công tư, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa nhà nước - nhà đầu tư (doanh nghiệp) và người dân. Đồng thời phải tăng cường hướng dẫn, kiểm tra, giám sát, xử lý các sai phạm để phát triển đúng định hướng, khuyến khích mục tiêu không vì lợi nhuận các thiết chế văn hóa mà vì mục tiêu nâng cao mức hưởng thụ văn hóa cho cộng đồng.
- Gắn các hoạt động xây dựng MTVH với mục tiêu phát triển kinh tế, xã hội, quốc phòng - an ninh, xây dựng MTVH là mục tiêu là động lực để phát triển kinh tế - xã hội bảo đảm an ninh quốc phòng ở cơ sở. Những hoạt động xây dựng MTVH phải nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội, giảm nghèo đa chiều bền vững, làm giàu chính đáng, thúc đẩy chuyển đổi cơ cấu kinh tế, phát triển du lịch, thể thao, dịch vụ, thị trường, thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển kinh tế số, phát triển công nghiệp văn hóa và thị trường văn hóa, thu hẹp khoảng cách hưởng thụ văn hóa các vùng, miền xây dựng văn hóa doanh nghiệp, văn hóa doanh nhân, văn hóa kinh doanh. Xây dựng MTVH phải đảm bảo với quyền con người, an ninh con người, an ninh văn hóa, trật tự an toàn xã hội kịp thời phát hiện xử lý các vụ việc phức tạp để loại trừ các “điểm nóng” ở địa phương, cơ sở. Đấu tranh trấn áp các loại tội phạm, tệ nạn xã hội và những hành vi vi phạm pháp luật khác, giữ gìn trật tự, kỷ cương xã hội và cuộc sống an bình cho nhân dân.
- Quan tâm chăm lo xây dựng và bảo vệ cảnh quan, môi trường xanh - sạch - đẹp, là một yêu cầu cơ bản để xây dựng MTVH lành mạnh trong điều kiện biến đổi khí hậu hiện nay. Đại hội Đảng lần thứ XIII đã xác định: “Lấy bảo vệ môi trường sống và sức khỏe nhân dân làm mục tiêu hàng đầu”… “Có kế hoạch khắc phục căn bản tình trạng hủy hoại, làm cạn kiệt nguồn tài nguyên, gây ô nhiễm của các cơ sở sản xuất các khu công nghiệp, đô thị”(3).
Nâng cao ý thức môi trường cho người dân, xây dựng văn hóa ứng xử giữa con người với tự nhiên, giữ gìn các cảnh quan văn hóa, danh lam, thắng cảnh, di sản kiến trúc, tôn giáo, công trình xây dựng cổ xưa, cảnh quan làng mạc, đường phố.
- Thực hành dân chủ rộng rãi đề cao tính tích cực và trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân, kỷ luật, kỷ cương của mỗi tổ chức cá nhân trong xây dựng MTVH.
Đây vừa là nhiệm vụ, vừa là mục tiêu vừa là động lực để cuộc vận động xây dựng MTVH đi vào cuộc sống. Biện pháp hàng đầu vẫn là “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”.
***
* Xây dựng MTVH lành mạnh, thực sự là “định hướng giá trị” để phát huy giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam, khơi dậy mạnh mẽ khát vọng phát triển của dân tộc, tinh thần yêu nước, tự hào, ý chí tự cường, lòng nhân ái, tinh thần đoàn kết, đồng thuận xã hội để đầy mạnh chủ nghĩa hóa công nghiệp hóa hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.
Vì vậy cuộc vận động xây dựng MTVH là cuộc vận động chỉ có phát động không bao giờ kết thúc. Mỗi thời điểm lịch sử, nội dung hình thức có sự thay đổi để phù hợp.
Chú thích:
(1) Văn kiện ĐH Đảng lần thứ XIII. NXB CTQG - H - 2000 - tr 84, tr 93.
(2) Sđd, tr 176.
(3) Sđd, tr 201.

CÙNG CHUYÊN MỤC