ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ
Phan Kính - Người học trò xuất sắc và thành đạt của đất Lam Hồng
Tin đăng ngày: 2/3/2018 - Xem: 243
 

PGS.TS Vũ Duy Mền

Upload

Thám hoa Phan Kính (1715-1761) từng được nhiều nhà nghiên cứu ở trung ương và địa phương quan tâm tìm hiểu. Năm 1994, Vũ Ngọc Khánh và Chương Thâu đã cho công bố cuốn sách, trong đó khảo cứu rất công phu về: “Phan Kính con người và sự nghiệp (1715-1761)”. Tháng 12 - 1996, tại Bái đường Quốc Tử Giám, Hà Nội lần đầu tiên một cuộc Hội thảo khoa học lớn với chủ đề: Danh nhân lịch sử Phan Kính, do Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia phối hợp với Ủy ban nhân dân tỉnh Hà Tĩnh tổ chức. Năm 1999, kỷ yếu hội thảo đó đã được in thành sách: “Danh nhân Phan Kính 1715-1761”. Hội thảo và hai cuốn sách trên đã làm sáng tỏ thêm con người, sự nghiệp của Phan Kính đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước trước đây.

Bài viết này, chủ yếu dựa vào văn bia “Từ đường họ Phan thôn Vĩnh Gia, xã Lai Thạch, huyện La Sơn(1), do chính Thám hoa Phan Kính soạn, đã công bố và một số tài liệu khác mà tác giả được tiếp xúc, xin được giới thiệu thêm về Phan Kính - người học trò xuất sắc và thành đạt đất Lam Hồng.

Phan Kính, sinh năm Ất Mùi (1715) ở xã Lai Thạch, huyện La Giang (nay là xã Song Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh). Bia “Từ đường họ Phan thôn Vĩnh Gia, xã Lai Thạch, huyện La Sơn(2), cho biết khá rõ về gia tộc họ Phan:

“… Vị tổ sáu đời làm quan Thái thường tự Tự thừa, hiệu Thịnh Mỹ, tước Nam, bà tổ người họ Phan.

Tổ năm đời là Lang trung Phó đoán sự, hiệu Văn Nguyên, tước Nam, hai bà tổ là người họ Trần, họ Đường nhưng hành trạng không rõ.

 Đời cố (Tổ đời thứ 4) là quan viên tử. Cố tính trời khoan hòa, bền lòng trung hậu, thích chẩn cấp bố thí, giỏi chữa bệnh, hết lòng giúp đỡ người nghèo, xóm làng ca tụng cố là người lành. Cố (bà) là người họ Nguyễn, giỏi việc nội trợ, để cùng với chồng con đảm bảo gia đạo.

Ông nội là Hiệu sinh, tướng mạo hùng vĩ, lấy hành thiện làm vui, cứu nạn cho người thì không đòi người trả lại, gặp năm đói kém thì nghiêng sập vét lẫm (đồ đựng thóc gạo) giúp xóm giềng thân thích... Nhà có sáu mươi mẫu ruộng mà không lúc nào dư dật. Bà nội người họ Võ, cháu nội Đạt Quận công, con cả Vĩnh Lộc hầu. Bà là người đức hạnh mềm mỏng, cùng chí hướng với chồng. Không may ông mất trước, gia sản dần khánh kiệt nhưng tiết tháo... bà nuôi dạy các con đều trưởng thành.

Thân phụ tôi (Phan Kính) từ nhỏ mất chỗ cậy dựa, đi xa tìm thầy học, hng ngày chỉ lo việc thi thư, năm Giáp Ngọ (1714) được bổ dạy trường quận. Ông có lòng yêu rộng rãi đối với mọi người, là người điềm đạm, có trí thức, được xóm làng tôn trọng. Mẹ tôi (Phan Kính) là con gái ông Nho sinh họ Nguyễn ở Tràng Lưu. Bà giỏi đường kim chỉ, canh cửi, thạo việc cơm ngon, canh ngọt nuôi dưỡng cha mẹ, tần tảo mọi mặt, trong trách nhiệm tề gia không có việc gì không chu đáo.

… lên bảy tuổi (Phan Kính) theo học với cha và cậu là Quốc Tử Giám Nguyễn tiên sinh (Nguyễn Huy Tựu).

Mười một tuổi đã thuộc văn thơ.Nhà nghèo, giấy bút đồ dùng cái gì cũng thiếu, thường phải lộn mặt giấy cũ để làm văn, không có đèn học thì phải chờ ánh trăng hoặc đêm khuya thì ngồi cạnh khung dệt của mẹ để chung đèn mà đọc sách.

Nhà có mấy sào ruộng, là dân làm ruộng cho nên bao nhiêu nỗi vất vả của việc cày ruộng không có điều nào mà tôi (Phan Kính) không trải qua. Khi tôi (Phan Kính) mười sáu tuổi thì các em trai, em gái đã khá lớn, có thể canh tác đỡ phần nặng nhọc cho cha mẹ. Tôi (Phan Kính) bèn đi đường biển ra kinh đô học các nhà đại nhân…”.

Năm Phan Kính 14 tuổi, được gia đình cho ra học Thám hoa Ngô Sách Hân ở Yên Trường. Sau đó Ngô Thám hoa lại giới thiệu Phan Kính ra Thăng Long.

Theo giới thiệu của Ngô Thám hoa, khi đến Thăng Long, Phan Kính xin thụ học với Bảng nhãn Hà Tông Huân, đương chức Thị lang bộ Công, người mà văn võ kiêm toàn thời bấy giờ. Tiếp đó Phan Kính còn được học nhiều thầy giỏi ở đất kinh thành như: Lâm lang bá họ Trần, Lan Đình bá họ Vũ, Hoàng giáp Thị lang Nguyễn Tông Khuê, Liêu Đình hầu Lê Hữu Kiều (thân phụ của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác). Trong những buổi nghe giảng tập và bình văn ở Thăng Long, Phan Kính không những tiếp thu được kiến thức uyên bác của các thầy mà còn học được ở các môn sinh đàn anh sau này nổi tiếng văn đàn như Đặng Trần Côn; hoặc những người cùng trang lứa như Lê Quý Đôn (sau là nhà bác học), Đoàn Thị Điểm (Hồng Hà nữ sỹ - người dịch Chinh phụ ngâm khúc vào loại xuất sắc).

Phan Kính đã dụng công tập hợp các bài làm được điểm ưu của mình thành sách “Kinh truyện tử sử”. Sách đó được Bảng nhãn Hà Tông Huân xem, khen và sửa chữa cho. Tương truyền thầy Bảng đã thưởng cho học trò của mình là Phan Kính 3 vạn tờ giấy trắng, khổ rộng để tập văn.

... Văn chương tôi (Phan Kính) lúc ấy đã quá hùng hồn, thức giả có người đoán rằng về sau tôi sẽ thành công lớn.

Năm mười tám tuổi, tôi (Phan Kính) bị nhiễm bệnh đậu rất nguy hiểm, thân phụ phải đưa về tỉnh (trấn) chữa, 7 tháng sau mới khỏi. Khoa Ất Mão (1735), hai mươi mốt tuổi tôi (Phan Kính) đi thi ở trường tỉnh (trấn), hai kỳ đều được xếp loại ưu, đến Tứ trường đỗ thứ hai mươi hai.

Năm Bính Thìn (1736), tôi (Phan Kính) cưới vợ là con gái cả ông huyện Thừa họ Nguyễn ở làng Mật, xã Nguyệt Ao(3).

Qua năm Đinh Tỵ (1737), thì (vợ Phan Kính) sinh đôi hai con trai: Nhuận và Thấu.

Từ năm Ngọ (1738) đến năm Tuất (1742), nhà gặp vận đen: ông nội cùng với chú Việp, thím Lê, em gái là Nhưỡng và con trai là Thấu đều bị bệnh mất; hai em trai là Phan Hợp và Phan Thúy cũng lận đận trường ốc.

... Mùa Xuân năm Quý Hợi (1743), hai mươi chín tuổi, tôi (Phan Kính) mang cặp trẩy kinh, qua sông Lam ném dao xuống nước chảy thề rằng:“Không trúng thì không trở về”, khẳng khái tỏ quyết tâm... từ đó ngày đêm vật lộn với sách vở.

Mùa Đông năm ấy (1743), gặp khoa thi Đại tị (khoa thi lớn, rất đông người dự thi), thơ phú (Phan Kính) đứng hàng thứ nhất, văn sách đứng thứ năm, vào thi Đình đỗ Thám hoa, được trao chức Hàn lâm viện Thị chế, chuyên việc cung phụng từ lệnh ở bên vua, áo gấm đai bạc, bao nhiêu điều lam lũ chứa chấp cả đời một phen rũ sạch.

Năm Mậu Thìn (1748) người cô ruột Phan Thị Trừu có con trai là Huy Oánh (cậu ruột) thi đỗ Thám hoa. Năm Canh Ngọ (1750), hai em trai là Hợp, Thúy đỗ Hương cử; một nhà đỗ đạt không ai chân trắng...”.

Như vậy, sau bao nhiêu nghị lực cố gắng, lận đận học nghiệp, người học trò nghèo xứ Nghệ là Phan Kính đã gặt hái thành công. Sau khi thi đỗ Thám hoa Phan Kính được đổi đời, làm quan mang “áo gấm đai bạc”, nhưng vẫn cần mẫn, thanh liêm, triều đình và nhân dân đều kính trọng, đánh giá cao công lao. Nhìn nhận và suy nghĩ một cách sâu sắc về nguyên nhân đưa đến sự thành công của bản thân, Phan Kính đã viết rõ ở trong bia từ đường rằng:

“... Cốt yếu là ở chỗ nhiều đời tổ tiên chịu tu nhân tích đức, hai cha mẹ cố công nuôi dạy, bản thân tôi (Phan Kính) thì hơn hai mươi năm cật lực học hành, sau bao nhiêu điều cay đắng mới được đứng vào hàng sĩ đại phu. Nền móng nếp nhà đã thành, phải cần mẫn đi theo mẫu mực cha ông thì gia thanh mới không suy đốn. Có khốn đốn thì có hanh thông; có bĩ cực thì có cơ hồi phục...

Ấy là điều ta muốn có được trong đời thường của con cháu ta về sau...”.

Thế mới biết gia thế, thời thế, dù đó là thời đại nào cũng ảnh hưởng rất quan trọng đối với sự nghiệp học hành, thành đạt của mỗi người. Nhưng điều có tính chất quyết định ở sự thành bại lại phụ thuộc vào chính quyết tâm và bản lĩnh vươn lên vượt qua những khó khăn cám dỗ đời thường của mỗi người. Thám hoa Phan Kính, mãi mãi là tấm gương người học trò xuất sắc và thành đạt làm rạng danh quê hương Lam Hồng, mà các thế hệ hậu học luôn luôn ngưỡng mộ, tự hào.

Chú thích                                                                 

  1. Trần Văn Quý dịch toàn văn tấm bia, in trong Danh nhân Phan Kính 1715-1761 (1999). Nxb. KHXH. H, tr 343- 350.        
  2. Trần Văn Quý dịch toàn văn tấm bia, in trong Danh nhân Phan Kính 1715-1761 (1999). Nxb. KHXH. H, tr 343- 350.
  3. Trần Văn Quý dịch toàn văn tấm bia, in trong Danh nhân Phan Kính 1715-1761 (1999). Nxb. KHXH. H, tr.346, chú thích (2) ghi: Bà vợ Phan Kính tên là Nguyễn Thị Dinh, chị ruột của La Sơn Phu tử Nguyễn Thiếp.

 Tài liệu tham khảo

  1. Danh nhân Phan Kính 1715-1761, Nxb. Khoa học Xã hội (KHXH), Hà Nội (H) 1999.
  2. Vũ Ngọc Khánh - Chương Thâu, Phan Kính con người và sự nghiệp (1715-1761), Nxb. KHXH. H 1994.
  3. Đỗ Văn Ninh, Văn bia Quốc Tử Giám Hà Nội, Nxb Văn hóa Thông tin, H 2000.
  4. Hà Văn Sỹ, Họ Hà các nhà khoa bảng các nhân vật lịch sử, văn bia, Nxb Văn hóa Dân tộc H 2000.
  5. Hà Văn Sỹ, Nhân vật lịch sử họ Hà Việt Nam, Tập 1, Nxb Văn hóa Thông tin. H 2014.
  6. Ngô Đức Thọ, Nguyễn Thúy Nga, Nguyễn Hữu Mùi (nhóm biên soạn) (2006), Các nhà khoa bảng Việt Nam 1075 - 1919, Nxb Văn học, H.
Đất và người xứ Nghệ khác:
Giá trị lịch sử di sản Hán Nôm họ Nguyễn Đăng, xã Hưng Yên Bắc, huyện Hưng Nguyên (12/9/2018)
Trung đoàn 4, Sư đoàn 337 trong chiến tranh bảo vệ biên giới phía Bắc tháng 2 năm 1979 (12/9/2018)
Tục cúng rẫy của người Khơ Mú (11/9/2018)
Tiến sĩ Đinh Văn Chất trong phong trào chống Pháp xâm lược cuối thế kỷ XIX (6/9/2018)
Hang động đầy thạch nhũ lấp lánh ánh vàng ở miền Tây Nghệ An (15/8/2018)
Trai làng Nha Môn (8/8/2018)
Núi Dũng Quyết nơi hội tụ khí thiêng sông núi, một vùng du lịch đặc biệt (9/7/2018)
"Nguyễn Thu Đà" làng Mỹ Dụ - Bề dày truyền thống yêu nước, cách mạng (2/7/2018)
Văn Thành - Những dấu ấn còn lại về một vùng đất cổ (29/6/2018)
Giáo sư Phan Huy Lê: Nhân cách một nhà sử học chân chính (28/6/2018)
GS. Phan Huy Lê: chuyên gia hàng đầu về Lịch sử Việt Nam (26/6/2018)
Những bức ảnh đẹp về Bác Hồ (30/5/2018)
Để phát huy tiềm năng lợi thế Khu Dự trữ sinh quyển thế giới Tây Nghệ An (21/5/2018)
Đền thờ Đức Hoàng Mười ở xứ Nghệ vấn đề văn hóa tâm linh (17/5/2018)
Phan Kính - Người học trò xuất sắc và thành đạt của đất Lam Hồng (2/3/2018)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 7/2018
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 7/2018
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 1,065 | Tất cả: 1,415,380
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san KHXH & NV |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp