KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Tên đường ở thành phố Vinh thời thuộc Pháp
Tin đăng ngày: 5/10/2017 - Xem: 1128
 

Phạm Xuân Cần

Cùng với quá trình phát triển đô thị, nhu cầu đặt tên cho các đường, phố, công trình công cộng ở các đô thị cũng xuất hiện. Việc đặt tên cho các đường và phố, cũng như các công trình công cộng không chỉ phục vụ nhu cầu xác định địa điểm của cư dân và du khách, mà còn phục vụ đắc lực cho việc quản lý của chính quyền. Đặc biệt, tên đường, phố và các công trình công cộng còn hàm chứa trong đó những thông điệp sâu sắc và ấn tượng về lịch sử và văn hóa. Nghiên cứu tên đường, tên phố, vì vậy là một công việc khó khăn nhưng rất lý thú.

Lịch sử đô thị của thế giới cho thấy tên đường, phố ở các đô thị cổ xưa, cũng như địa danh chủ yếu hình thành do cách cách gọi của cư dân lâu ngày mà thành. Ở nước ta, trước khi thực dân Pháp áp đặt được sự quản lý trên cả nước, thì các đô thị của nước ta chủ yếu được hình thành bởi hai yếu tố: Thành (nơi đặt bộ máy cai trị, để thực hiện chức năng hành chính, thường cũng được bao bọc bởi thành quách) và Thị (nơi buôn bán, làm nghề thủ công, thực hiện chức năng kinh tế, thương mại). Khi đó tên đường, phố chủ yếu được đặt theo mặt hàng buôn bán, hoặc nghề thủ công thực hiện trên đường phố đó. “Hà Nội ba mươi sáu phố phường” là một ví dụ sinh động cho cách đặt tên này.

Upload

 

Phong cảnh Cửa Tiền, trên bờ là phố mang tên Thống chế Joffre (Boulevard Marechal Joffre), nay là đường Lê Hồng Sơn

Sau khi xác lập được sự thống trị đối với nước ta, người Pháp cũng bắt đầu quan tâm đến phát triển đô thị, đồng thời từng bước áp dụng các hình thức và biện pháp quản lý đô thị ở Việt Nam như ở chính quốc, trong đó có việc đặt tên các đơn vị hành chính và tên đường, tên phố. Theo nhà sử học Dương Trung Quốc, thì Sài Gòn – Gia Định là đô thị đầu tiên được đặt tên đường.

 “Sau khi thực dân Pháp xác lập được sự cai trị của mình ở Nam Kỳ, Sài Gòn (cùng với Chợ Lớn) trở thành không gian đô thị phát triển mạnh mẽ nhất. Ban đầu, nhà cầm quyền giao cho một sĩ quan có trình độ trong đạo quân viễn chinh lập bản đồ quy hoạch đầu tiên của thành phố. Quy hoạch ấy mang tên tác giả (Flynn) đặt cho những con phố đầu tiên được thiết kế bằng chữ số. Và ngày 1.2.1865, Thống đốc Nam kỳ khi đó ra nghị định đầu tiên quy định về cách đặt tên phố và cuối năm sau (12.1866) thì quy định cách đánh số nhà và những thủ tục liên quan để hoàn chỉnh một trong những vấn đề quan trọng nhất của đô thị hiện đại” (http://nhavantphcm.com.vn/hoat-dong-hoi/tu-lieu-van-hoc/lich-su-thang-tram-tren-tam-bien-ten-duong.html). Hai thập kỉ sau Hà Nội và Hải Phòng mới có quy định về đặt tên đường theo quy cách mới. Theo đó, bên cạnh các tên phố cũ được dân gian đặt theo mặt hàng, hay nghề thủ công, thì Hà Nội bắt đầu có các đường phố mang tên danh nhân (tất nhiên là danh nhân của nước Pháp và theo quan điểm của người Pháp).

Ngày 10/12/1927 Toàn quyền Đông Dương ra nghị định sáp nhập ba trung tâm đô thị Vinh, Trường Thi, Bến Thủy thành lập thành phố Vinh – Bến Thủy, với diện tích 20km2 và hai vạn dân nội thành. Thành phố Vinh cũng bắt đầu được quản lý theo mô hình đô thị hiện đại lúc đó. Tuy nhiên, theo một số bản đồ Vinh – Bến Thủy các năm 1925,1926 thì các đường phố ở Vinh khi đó vẫn chưa được ghi tên. Một vài con phố được dân gian gọi tên lâu ngày mà thành, như Phố Chợ, Phố Khách, Phố Ga…Một số trục giao thông đối ngoại của Vinh đi các nơi chỉ được chú thích là đường đi đâu đó (Đi Hà Nội, đi Huế, đi Trấn Ninh…). Thế nhưng, trong hồ sơ mật thám Pháp lập năm 1928, theo dõi Trần Đình Quán (một nghệ sỹ nhiếp ảnh đã để lại rất nhiều ảnh quý về Vinh, đồng thời là một người hoạt động trong Việt Nam cách mạng đảng của Phan Bội Châu), đã ghi địa chỉ của ông là số nhà 85 phố Marechal Foch. Như vậy, rất có thể việc đặt tên đường ở Vinh đã được thực hiện từ năm 1927, khi Vinh được sáp nhập từ ba trung tâm đô thị. Vấn đề này cần được nghiên cứu thêm. Ngày 18/1/1930 Toàn quyền Đông Dương Pasquier ban hành một nghị định bổ sung chia thành phố Vinh – Bến Thủy thành mười khu phố và đặt tên cho các khu phố từ Đệ Nhất đến Đệ Thập, theo chiều “thượng Cầu Rầm hạ Bến Thủy”. Đến bản đồ Vinh – Bến Thủy năm 1936 thì tên đường phố ở Vinh đã được chú thích đầy đủ.

Upload

 

Một góc bản đồ Vinh - Bến Thủy năm 1936 (phần ghi tên đường và địa danh bằng tiếng Việt là của tác giả)

Theo chú thích của bản đồ Vinh – Bến Thủy năm 1936 thì đường phố ở Vinh thời kì này được chia làm bốn loại chính: Avenurnie (đại lộ); Boulevard (phố lớn); Rue (phố nhỏ). Các đường phố chủ yếu phân bố dày đặc ở khu vực xung quanh Thành Nghệ An và các khu vực thuộc các phường Cửa Nam, Đội Cung, Hồng Sơn, Quang Trung và Lê Mao hiện nay.

Theo đó, con đường lớn nhất, được coi là đại lộ duy nhất ở Vinh thời kì đó chính là đường Marechal Foch (Thống chế, hoặc nguyên soái Foch), nay là đại lộ Quang Trung. Foch (1851 – 1929) là một vị thống chế nổi tiếng, người có công lớn đối với nước Pháp trong cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất. Trên đại lộ Marechal Foch có những công trình lớn như Ga Vinh (vị trí Nhà lưu niệm Nguyễn Thị Minh Khai và Trung tâm Điện ảnh hiện nay), Nhà băng Đông Dương (Vị trí Tòa nhà Dầu khí hiện nay), Đồn Cảnh sát, rạp chiếu phim Majetic (vị trí chợ Quang Trung hiện nay)…Khi đó Trường Quốc Học Vinh (tức trường Huỳnh Thúc Kháng ngày nay) cũng đóng trên đường này (khu vực Bến xe Vinh hiện nay). Cùng phía với trường Quốc học có Chùa Diệc, cách đó không xa là nhà số132 của cụ Hàn Bình, cha của hai liệt nữ Nguyễn Thị Minh Khai và Nguyễn Thị Minh Thái (khu vực khách sạn Kim Liên hiện nay). Hàng loạt các doanh nghiệp, hiệu buôn, rạp chiếu phim, hiệu vàng, hiệu sách, hiệu ảnh, hiệu cắt tóc, cửa hàng bách hóa…nổi tiếng của Vinh thời kì đó đều nằm trên đại lộ Marechal Foch.

Tương tự như đại lộ Marechal Foch, hầu hết các đường phố lớn (boulevard) hầu hết đều mang tên những danh nhân người Pháp. Thống chế Pháp Joffre, được coi là một vị anh hùng trong Thế chiến I được chọn đặt tên cho con đường dọc theo sông Vinh (hiện nay là đường Lê Hồng Sơn). Một bức ảnh tư liệu cho thấy, đây là một con đường sầm uất và đẹp vào bậc nhất Vinh thời kì đó. Phía nam đường là bến Cửa Tiền tấp nập thuyền bè; phía Bắc là Dinh Công sứ (vị trí Nhà thờ Cầu Rầm hiện nay), Bệnh viện Âu châu…Trên đường người đi chợ về rất đông đúc, náo nhiệt.

Một con đường lớn và dài nhất nhì ở Vinh khi đó cũng mang tên một Thống chế, một vị anh hùng của nước Pháp trong Thế chiến I, đó là con đường mang tên Destenay B Petain, nay là đường Phan Đình Phùng và đường Trần Phú. Dọc theo con đường này có Bệnh viện Vinh (dành cho người bản xứ, ở vị trí ngày nay là công ty Lâm đặc sản), Nhà thờ Cầu Rầm, các công ty lớn ở khu vực ngã tư Chợ Vinh, rồi Bưu điện (khu vực BigC hiện nay), đặc biệt cuối đường có câu lạc bộ thể thao, giải trí dành cho người tây, được xây giống như một chiếc tàu thủy, hình tròn (còn gọi là “Nhà Xéc”) nằm ở vị trí hiện nay là trường THCS Hồng Sơn.

Toàn quyền Đông Dương (từ 1928 – 1934), Pasquier, người kí ban hành một nghị định bổ sung chia thành phố Vinh – Bến Thủy thành mười khu phố và đặt tên cho các khu phố từ Đệ Nhất đến Đệ Thập, cũng được vinh danh khi tên ông được đặt cho một đường phố lớn khác là Boulevard Pasquier, chính là đường Nguyễn Thị Minh Khai hiện nay. Trên đường này khi đó chỉ có một số sơ quan như Thủy lợi. Dịch vụ nông nghiệp và Dịch vụ Thú Y ở khu vực sau này là sân bóng C7 Quang Trung.

Trong số các nhà vua triều Nguyễn được vinh danh bằng cách đặt tên cho đường phố ở Vinh, chỉ có Hoàng đế Gia Long là được đặt cho một phố lớn (Boulevard), đó là Boulevard Gia Long, chính là đường Đặng Thái Thân và Ngư Hải hiện nay. Trên đường này, tại ngã tư giao với đại lộ Marechal Foch, hai bên trái phải là Nhà băng Đông Dương và Kho bạc. Tên các vị vua khác đều được đặt cho các phố nhỏ, như Rue Thiệu Trị (nay là Nguyễn Chích); Rue Minh Mạng (nay là Phan Chu Trinh); Rue Khải Định (nay là Nguyễn Thái Học)…

Ngoài những con đường mang tên nhân vật lịch sử của nước Pháp, hoặc các nhà vua triều Nguyễn, ở Vinh cũng có một vài con đường sử dụng tên gọi dân gian như Rue Rue des Pagodes (Phố Đền), với một bên là Võ Miếu (Đền Hồng Sơn), một bên là Đền Thiên Hậu (Hội quán Hoa Kiều), nay chính là đường Nguyễn Công Trứ. Rue Tribunal (Phố Tòa) có thể là đường Văn Cao hiện nay. Tương tự Rue du Marche (Phố Chợ) là con đường dẫn từ đường Destenay vào thẳng Chợ Vinh. Đường này hiện nay mang tên Lê Huân (Trước đây khi in cuốn Vinh Xưa, chúng tôi nhầm lẫn đây là đường Cao Thắng, nay tra cứu lại trên bản đồ thấy là đường Lê Huân. Xin đính chính lại cho đúng).

Một số tên đường khác, chúng tôi chưa xác minh được nó mang ý nghĩa gì, như Rue Auvegne, Rue Luce, Rue Sestie…

Để bạn đọc tham khảo, chúng tôi xin đăng kèm theo đây bảng đối chiếu một số tên đường cũ và mới ở Thành phố Vinh. Sau rất nhiều biến cố, nhất là các cuộc chiến tranh, có thể một số đường cũ, nhất là các đường phố nhỏ và ngắn nay đã không còn, hoặc thay đổi vị trí, vì vậy một số tên đường có thể chưa chính xác.

Rõ ràng nghiên cứu, tìm hiểu về tên đường xưa và nay là một công việc rất thú vị, nhưng hết sức khó khăn. Hy vọng những thông tin trong bài này là những gợi ý, gợi hứng cho những nghiên cứu tiếp tục của những ai quan tâm đến vấn đề rất có ý nghĩa về lịch sử và văn hóa này.

BẢNG ĐỐI CHIẾU TÊN ĐƯỜNG Ở TP VINH

TÊN CŨ

TÊN MỚI

GHI CHÚ

Avenue Marechal Foch

Quang Trung

 

Boulevard Marechal Joffre

Lê Hồng Sơn

 

Boulevard Destenay B Marechal Petain

Phan Đình Phùng – Trần Phú

 

Boulevard Pasquier

Nguyễn Thị Minh Khai

 

Boulevard de Bottini

Nguyễn Thị Minh Khai

 

Boulevard Gia Long

Đặng Thái Thân

 

Rue Auvegne

Lê Hồng Sơn

 

Rue Doumer

Ngô Đức Kế

 

 

 

 

Rue No4 – Rue Doudart de Laoree

Hồ Hán Thương

 

Rue Luce

Đề Thám ?

 

Rue Sestie

Hồ Xuân Hương

 

Rue des Pagodes

Nguyễn Công Trứ

 

Rue Duanntan (?)

Nguyễn Cảnh Chân

Đang nghi vấn

Rue Duyner (?)

Tạ Công Luyện

Đang nghi vấn

Rue Courcy

Đặng Thái Thân

 

   

 

Route Locale

Trần Hưng Đạo

 

 

Rue Jean Dupols

Đinh Công Tráng ?

 

   

 

Rue Sarryce

Cao Thắng

 

Rue du Marche

Lê Huân

 

(?)

Thái Phiên

 

Rue Ranian

Cao Xuân Huy

 

Rue Jujes Earty

Đào Tấn

 

Rue Thiệu Trị

Nguyễn Chích (?)

Đang nghi vấn

Rue Tribunal

Văn Cao (?)

Đang nghi vấn

Rue Minh Mạng

Phan Chu Trinh

 

Rue Khải Định

Nguyễn Thái Học

 

   

 

   

 

Rue Van Vollenhoven

Hồng Bàng

 

 

 

 

 

 Tài liệu tham khảo:

- Nguyễn Quang Hồng: Thành phố Vinh, quá trình hình thành và phát triển (1804 – 1945), NXB Nghệ An 2003

- Dương Trung Quốc: Lịch sử thăng trầm tấm biển tên đường http://nhavantphcm.com.vn/hoat-dong-hoi/tu-lieu-van-hoc/lich-su-thang-tram-tren-tam-bien-ten-duong.html

- Phạm Xuân Cần: Vinh xưa, NXB Nghệ An, 2015

- Đảng ủy, HĐND, UBND, UBMTTQ Phường Quang Trung: Lịch sử phường Quang Trung, thành phố Vinh, 2007

- Địa đồ, sơ đồ, bản đồ Vinh- Bến Thủy các năm 1925, 1926, 1930, 1936… sưu tầm trên mạng Internet

 

CHÚ THÍCH ẢNH:

- Một góc Bản đồ Vinh - Bến Thủy năm 1936 (Phần ghi tên đường và địa danh bằng tiếng Việt là của tác giả)

- Phong cảnh Cửa Tiền, trên bờ là phố mang tên Thống chế Joffre (Boulevard Marechal Joffre), nay là đường Lê Hồng Sơn.

KHXHNV & Đời sống khác:
Kí hiệu cái chết trong tiểu thuyết của Dư Hoa (10/10/2018)
Về một số doanh nhân nổi tiếng ở Vinh trước Cách mạng tháng 8/1945 (9/10/2018)
Nhận diện dấu ấn kiến trúc Pháp ở Vinh đầu thế kỷ XX (9/10/2018)
Những sự kiện làm thay đổi dòng chảy lịch sử - văn hóa vùng đất Vĩnh Yên (Yên Trường xưa) (9/10/2018)
Quá trình đô thị hóa & sự hình thành tầng lớp thị dân ở Vinh thời Pháp thuộc (9/10/2018)
Kỷ niệm 230 năm Phượng Hoàng - Trung Đô (1788 - 2018): Một ngọn núi - Một tầm nhìn (8/10/2018)
Quán triệt quan điểm lịch sử - cụ thể trong việc giảng dạy triết học Mác -Lênin tại Trường đại học Kinh tế Nghệ An hiện nay (11/9/2018)
Quan điểm của Xuân Diệu trước 1945 về tính dân tộc và yêu cầu hội nhập nhân loại của văn học Việt Nam (10/9/2018)
Những người phụ nữ đi đầu trong “Tuần lễ vàng” (6/9/2018)
Chủ tịch Hồ Chí Minh với đội ngũ trí thức trong - Cách mạng tháng 8/1945 và kháng chiến chống Pháp (31/8/2018)
Lịch sử một dân tộc “dễ bị tổn thương” (31/8/2018)
Đẩy mạnh hội nhập quốc tế về Khoa học và công nghệ trong giai đoạn phát triển mới (28/8/2018)
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 - Đại thắng từ lòng dân (19/8/2018)
Tác động của tivi và những thay đổi trong quan hệ gia đình, cộng đồng của người Thái (Qua tư liệu Dự án ti vi tại huyện Quỳ Châu và Quế Phong, tỉnh Nghệ An (13/8/2018)
Chiến tranh, nỗi đau và hi vọng (7/8/2018)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 8/2018
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 8/2018
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 153 | Tất cả: 1,467,777
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san KHXH & NV |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp