CHỨC NĂNG NHIỆM VỤ
Khoa học xã hội và nhân văn – mười năm phát triển và mấy giới hạn
Tin đăng ngày: 23/5/2017 - Xem: 3293
 

1. Khái niệm phát triển cũng như nhiều khái niệm ta thường sử dụng như truyền thống, chuyển hoá… vẫn tồn tại nhiều xu hướng nghĩa: bên cạnh các nghĩa trung gian, trung tính lại có hai nghĩa có xu hướng đối nghịch: có truyền thống tiến bộ mà vẫn có truyền thống lạc hậu, có sự chuyển hoá tích cực đi lên lại có sự chuyển hoá tiêu cực quay về bảo thủ. Khái niệm phát triển cũng vậy: có sự phát triển tiến bộ đi lên và cũng có sự phát triển đi xuống, suy đốn và tiêu vong. Mọi sự đánh giá theo các khái niệm nói trên nếu chỉ dùng chung chung, thiếu góc nhìn xác định, lập tức sẽ gây cách hiểu mơ hồ không khoa học, có thể dẫn tới những hệ luỵ, lẽ ra dễ dàng tránh khỏi nếu dùng một khái niệm khác đích đáng hơn.

Ở đây, chúng tôi sử dụng khái niệm phát triển từ góc nhìn là những biến chuyển theo hướng tích cực hợp quy luật tiến bộ của lịch sử trong hoạt động khoa học nói chung và KHXH&NV nói riêng. Mười năm qua, sự phát triển của KHXH&NV Nghệ An theo hướng đó đã góp phần đáp ứng yêu cầu đổi mới, giải quyết các vấn đề kinh tế - xã hội (KT - XH) và con người của cộng đồng nhiều tộc người ở xứ Nghệ.

2. Dấu ấn đầu tiên của sự phát triển KHXH&NV Nghệ An theo chúng tôi là sự kiện thành lập Trung tâm Khoa học Xã hội & Nhân văn năm 2007. Đó là một sự phát triển đột phá trong quan điểm, cách nhìn của giới lãnh đạo, quản lý cũng là của những người trực tiếp hoạt động khoa học và nhu cầu của cả cộng đồng vốn đã có những thao thức từ trước đó. Dấu ấn phát triển đó xuất hiện sau hai mươi năm đổi mới của đất nước, nơi một xứ sở mà theo các phán đoán Địa - Văn hoá là xứ sở của những tính cách người có những ưu điểm nổi trội đồng hành với những khuyết, nhược điểm độc đáo từ quán tính mạnh của các ưu điểm. Việc thành lập Trung tâm KHXH&NV Nghệ An cũng đồng thời là một trong những sự phát triển ghi nhận ý thức và nhận thức của cả cộng đồng Nghệ về chiều sâu của đổi mới ở đây. Mặt khác, kết quả hoạt động của Trung tâm KHXH&NV từ đó cũng góp phần phát triển và làm sáng những mặt ưu điểm, làm giảm sức cản cũng như “từ trường” của các nhược điểm trong tính cách Nghệ tạo điều kiện mở con đường thông thoáng giao tiếp cả nước và quốc tế, giúp các nhà doanh nghiệp bớt đi những mặc cảm, ám ảnh để tự tin hơn khi bước trên con đường về Nghệ An bàn chuyện hợp tác đầu tư sản xuất, phát triển kinh tế - xã hội bền vững lâu dài.

Xét từ sự phát triển của bản thân khoa học, phương thức “cộng sinh” giữa các ngành khoa học vốn có từ lâu kể cả thế giới và Á Đông Việt Nam. Do giới hạn của quan niệm, nhận thức, của tư duy khoa học cũng có và do giới hạn của chế độ KT- XH thời cổ - trung đại cũng có, cho nên ở phương Tây và cổ Hy Lạp triết học và mỹ học và ngay cả với toán học cùng chung một “sàn diễn”. Ở Việt Nam và Á Đông hàng nghìn năm tồn tại quan niệm Văn - Sử - Triết - Đạo đức - Luân lý học - Địa dư học… bất phân. Khi lịch sử KT-XH và tư duy phát triển, yêu cầu tất yếu là phải phân ngành khoa học càng hẹp càng hiệu quả. Mỗi ngành khoa học dần dần ý thức được đối tượng nghiên cứu và chức năng đặc trưng loại hình của mình, xu hướng phát triển chuyên biệt hoá loại hình nghiên cứu đã từng được Marx khẳng định từ giữa thế kỷ XIX: “Sẽ hoàn toàn không đúng nếu lấy một loại hình nào đó làm thước đo, tiêu chuẩn, môi trường của các loại hình khác” không thể bắt buộc loại hình này “phải từ bỏ chính mình” để chỉ được phép làm “chư hầu” cho một loại hình nào đó được(1).

Cố nhiên, chuyên biệt hoá loại hình nghiên cứu không phải là sự phát triển cực đoan của khoa học để các ngành hoàn toàn đối lập với nhau. Chuyên biệt hoá nhưng giữa các ngành - chẳng hạn giữa khoa học công nghệ với KHXH&NV, hay giữa các ngành hẹp hơn của KHXH&NV vẫn thể hiện rõ một tính cộng đồng nhất định về mặt văn hoá - nghĩa là tất cả đều xuất phát từ yêu cầu của con người, của cộng đồng người và mục đích cuối cùng cũng vì con người. Sự phát triển của khoa học và KHXH&NV Nghệ An trong một thập kỷ vừa qua rồi thể hiện rõ ý thức vừa chuyên biệt hoá vừa gắn bó mật thiết với nhau trong cộng đồng văn hoá Nghệ.

Thành tựu phát triển cụ thể cần kể đến đầu tiên là sự ra đời của Chuyên san KHXH&NV Nghệ An, mười năm qua ghi nhận cả sự mở rộng về quy mô và chiều sâu chất lượng. Còn nhớ những năm 70 thế kỷ trước cho đến thời điểm tách lại tỉnh, ấn phẩm khoa học ở xứ Nghệ chỉ có một tờ nguyệt san Thông tin Khoa học kỹ thuật Nghệ Tĩnh. Vậy mà 5 năm lại đây (kể từ 2013), Chuyên san KHXH&NV Nghệ An cũng đã là một tờ nguyệt san được xuất bản đều kỳ cạnh các tạp chí khoa học và văn hoá khác. Chuyên san KHXH&NV Nghệ An trong định hướng và trên thực tế đã lấy các vấn đề KT-XH và con người Nghệ An làm trung tâm, làm đối tượng nghiên cứu chủ yếu. Đó là định hướng đúng và sự thực hiện cụ thể đã đáp đúng yêu cầu đó. Mặt khác, hướng khai thác vốn xưa, tìm về di sản xứ Nghệ cũng là một thành tựu trong việc giải phóng tiềm năng văn hoá của xứ sở. Sự phát triển tiến bộ của Chuyên san còn là sự thức dậy tiềm năng sáng tạo khoa học của nhiều thế hệ trí thức và công chúng trong tỉnh kết nối có hiệu quả với nhiều nhà khoa học người ngoài tỉnh và cả người Nghệ xa xứ. Quả thật Trung tâm và Chuyên san mười năm qua đã tạo được một tập hợp khoa học kỳ thú và ích dụng nhiều mặt cho tỉnh nhà.

Từ năm 2012, Trung tâm đã tham mưu với lãnh đạo tỉnh ký chương trình hợp tác nghiên cứu giữa UBND tỉnh và Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam (bấy giờ là Viện KHXH). Từ đó, Trung tâm đã kết nối với 10 viện nghiên cứu KHXH cấp Trung ương để có trên 30 chuyên gia từ các viện đó hợp tác nghiên cứu các vấn đề KHXH&NV Nghệ An.

Với việc chủ trì nghiên cứu và công bố 17 đề tài khoa học cấp Tỉnh, tổ chức 12 hội thảo khoa học và nhiều nhiệm vụ khoa học khác, cùng với việc xuất bản nhiều công trình nghiên cứu trong đó có Nghệ An toàn chíLịch sử Nghệ An, Trung tâm KHXH&NV đã góp phần thực sự đưa hình ảnh xứ Nghệ đến với công chúng cả nước và cả nước ngoài một cách cụ thể. Đó là những kết quả sinh động, mời gọi người khắp chốn đến cùng xứ Nghệ không chỉ để du lịch thoả tính hiếu kỳ mà còn để hợp tác làm ăn và mở rộng chân trời văn hoá.

Trong bài báo ngắn không thể nêu hết ý nghĩa của sự phát triển mười năm KHXH&NV Nghệ An. Ở đây, muốn nhấn mạnh một ý chung là: trong thế giới hội nhập và cạnh tranh của kinh tế thị trường, Trung tâm KHXH&NV Nghệ An mười năm qua đã đứng vững được trước bao nhiêu thách thức và rào cản. Thành tựu phát triển của nó cho phép các nhà khoa học, cộng tác viên có thể lạc quan tin tưởng vào triển vọng tốt đẹp hơn trong thời kỳ tới, nếu nó có đủ sức và được tạo điều kiện để vượt qua những giới hạn vốn đã tồn tại như những lực cản trong mười năm qua và cả thời kỳ sắp tới.

3. Những giới hạn tạo ra lực cản phát triển không chỉ ở hoạt động khoa học mà là phổ biến ở mọi ngành KT-XH trong thời kỳ đầu của đổi mới. Ở đây chỉ là nhận thức của một cá nhân có tham gia hoạt động khoa học về những giới hạn đặc thù đối với hoạt động khoa học, chưa kể rào cản chung như mọi ngành. Những giới hạn này có thể là từ quan niệm của một số nhân sự chức năng dẫn đến những tình huống không thuận lợi cho hoạt động KHXH&NV và cũng có thể là những hạn chế chủ quan của những người trực tiếp hoạt động khoa học.

Như chúng tôi đã có lần nêu vấn đề trong một số Chuyên san cách đây không lâu: rằng quan điểm, chủ trương chung đối với KHXH&NV là đúng đắn theo đường hướng của sự nghiệp đổi mới. Nhưng trong khi thực hiện, đây đó vẫn có những biểu hiện lệch pha, dị ứng với sự đúng đắn đó, và đó chỉ là biểu hiện của sự hạn chế về mặt trí tuệ và nhận thức chứ chưa đến mức một quan điểm ngược chiều. Nếu nhận thức ra thì mọi nhân sự cơ hữu đều có khả năng điều chỉnh theo chiều hướng đúng đắn.

3.1. Quan niệm máy móc về sự phát triển của khoa học phải tương ứng với điều kiện KT-XH. Do tính đặc thù của hoạt động khoa học - nhất là KHXH&NV - không nên hiểu tương ứng như là sự bằng nhau, là KT-XH thế nào thì khoa học cũng chỉ nên thế ấy, là khoa học không vượt quá điều kiện của KT-XH, thậm chí phải ráng chịu một điều kiện hoạt động thấp hơn các ngành khác vì nó (đặc biệt là KHXH&NV) không thấy đem lại một khoản lợi nhuận nào cụ thể để bù đắp vào vốn đầu tư.

Xin cùng hiểu rằng: nghiên cứu khoa học là đi tìm chân lý. Chân lý khoa học là sản phẩm của ngành hoạt động có đặc trưng loại hình riêng biệt không cùng tính chất với sản phẩm của các ngành kinh tế khác. Hành động nghiên cứu khoa học là một hành động văn hoá, nghĩa là nó mang lại trước hết một giá trị chứ chưa phải một giá tiền. Một giá tiền nó mang lại là có nhưng không phải ngay lập tức mà là ở thời gian phía sau khi chân lý khoa học làm lay chuyển, thay đổi tập quán cũ của xã hội, tìm đến những đổi thay tốt đẹp hơn. Vì vậy, chân lý khoa học không phải là “sự hạn chế chân lý vào cái gì thực tế có ích, có lợi” cụ thể, trực tiếp trước mắt. Quan niệm như vậy thực chất là sự phủ nhận của chủ nghĩa thực dụng vị lợi đối với chân lý khách quan của khoa học, biến khoa học thành “công cụ phục vụ cho sự chuyên quyền” của những tín đồ theo lợi ích nhóm, không quan tâm đến thực tiễn khách quan trong nhu cầu sự sống của cả cộng đồng.

Do đó, nên hiểu tương ứng như là sự đáp ứng của khoa học - khoa học phải sáng tạo, phải dẫn đạo cho sự giải phóng các điều kiện thấp kém, lạc hậu của sản xuất, mang lại các điều kiện tích cực hơn cho sự phát triển đi lên của KT-XH. Xét ở góc độ sự tiến bộ, khoa học phải được ưu tiên mọi điều kiện để đi trước một bước, chứ không phải cùng bước hoặc bước sau nền KT-XH. Còn nhớ một thời sau Cách mạng tháng Mười Nga, Lênin chủ trương: “Điện phải đi trước một bước”. Nhưng rõ ràng muốn có điện thì khoa học về điện phải có điều kiện để đi trước hai ba bước.

Từ quan điểm đó đến việc áp dụng cơ chế tự chủ kinh tế đối với các đơn vị khoa học có lẽ phải linh hoạt hơn, nhất là với một đơn vị mới có mười năm hoạt động trong áp lực kinh tế thị trường như Trung tâm KHXH&NV Nghệ An. Nhiều trường đại học thực hiện cơ chế tự chủ kinh tế, dù có khó khăn nhưng vẫn có nhiều điều kiện thuận lợi vì họ có “khách hàng” thường xuyên và bắt buộc, họ có học phí do “khách hàng” sinh viên đóng tăng dần theo giá thị trường hàng năm. Vì vậy, áp dụng cơ chế tự chủ kinh tế đồng loạt và ngang hàng trong trường hợp này quả là thiếu quan điểm lịch sử.

3.2. Có một cách nhìn Nghệ An - xứ Nghệ như một “ốc đảo” văn hoá.

Ở trên, khi nói về thành tựu phát triển, Trung tâm và Chuyên san KHXH&NV đã nhắm vào các vấn đề của Nghệ An làm đối tượng chủ yếu, đó là định hướng và sự thực hiện định hướng đúng đắn. Nhưng khoa học, kinh tế, văn hoá của thời đại hội nhập không phải là vấn đề đơn độc, khép kín trong “bốn luỹ tre làng”. Một vấn đề của địa phương thời này có thể ảnh hưởng tới địa phương khác. Những vấn đề chung của thời đại, của cả nước đang hiện thân và tác động mạnh mẽ vào từng địa phương. Đó là kiến văn biện chứng của khoa học và văn hoá ngày nay. Mọi sự quá thiên vị vào địa phương mình sẽ biến xứ mình thành một ốc đảo. Có thể tìm thấy rất ít bài nghiên cứu những vấn đề chung của đất nước, của thời đại trong các số Chuyên san. Cách nhìn “ốc đảo” chắc chắn sẽ là giới hạn chắn nẻo các giá trị của thời đại, của cả nước về với xứ Nghệ không chỉ vừa qua mà cả thời kỳ đang tới. Cần mở rộng cửa để đón nhận các giá trị mới làm giàu có thêm cho mình và dễ dàng bắt tay với bè bạn để hội nhập và đi lên.

3.3. Ưu tiên hàng đầu cho những vấn đề thực tiễn nhưng xem nhẹ lý luận cơ bản lại cũng là một giới hạn làm giảm sút hoặc triệt tiêu giá trị của thực tiễn. Thực tiễn là xuất phát điểm và là mục tiêu của khoa học. Nhưng thực tiễn phải được soi sáng dưới ánh sáng lý luận để nhận rõ tính quy luật của nó nhằm giúp con người có phương thức ứng xử hiệu quả nhất với những thực tiễn cụ thể. Hoạt động của Trung tâm KHXH&NV luôn định hướng vào thực tiễn là đúng đắn. Nhưng trong nhiều bài vở cụ thể, có triệu chứng thiếu cập nhật những phát hiện mới mẻ có giá trị của khoa học cơ bản, thiếu căn cứ lý luận xác đáng, cho nên thực tiễn được đề cập một cách hời hợt, cá biệt. Vì vậy, không thể dẫn xuất được hiệu quả KT-XH bền vững, lâu dài - vốn là yêu cầu hàng đầu của bất cứ dự án đầu tư sản xuất nào hiện nay. Thoát ly lý luận khoa học cũng không đủ khả năng khái quát thực tiễn thành các yếu tố lý luận mới. Từ đó, hiện tượng thực tiễn được công bố chỉ mới thuộc phạm vi tư liệu, trong giới hạn tư liệu, không hoặc chưa thể là các giải pháp khoa học thực sự. Tóm lại, cần phát hiện và nhìn thực tiễn bằng cái nhìn của lý luận khoa học mới mong tìm được con đường chuyển hoá từ lượng thành chất, từ hành động mô tả đến giải pháp khoa học cho thực tiễn.

3.4. Cách nay mấy năm chúng tôi thấy mừng cho xứ ta vì nghe rằng Trung tâm sẽ được phát triển trở thành một Viện nghiên cứu KHXH&NV trực thuộc Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam về chuyên môn. Với bề dày truyền thống, với tầm cỡ những vấn đề KHXH&NV hiện nay ở xứ Nghệ và Bắc Trung bộ, đề án đó là đề án khả thi, sẽ mang lại phạm vi hoạt động rộng lớn hơn, chất lượng hoạt động khoa học cao hơn và hiển nhiên hiệu quả khoa học đối với sự phát triển cũng cao hơn. Nhưng vì những giới hạn nào đó mà dự án vẫn chỉ là dự án cho đến nay. Mỗi người nghĩ tới một nguyên nhân, nhưng hẳn tất cả đều nghĩ do có những gấp khúc nào đó cho nên cái chi lưu KHXH & NV Nghệ An vẫn bị nghẽn dòng chưa nhập được vào đại giang khoa học của cả nước.

Cũng như vậy, nỗi chờ mong Chuyên san KHXH&NV trở thành một tạp chí khoa học như kế hoạch sáng suốt và có căn cứ khoa học từ ngày mở đầu(2) mà đến nay gần mười năm rồi Chuyên san vẫn chưa được cấp phép vượt phận. Lại cũng có những giới hạn ngoài khoa học nào đó.

Chắc còn nhiều giới hạn đã và đang có trước vận mệnh và sự phát triển của một đơn vị khoa học. Mấy điều thao thức ở trên nhiều khi có thể là phán đoán của cá nhân. Chỉ xin bạn đọc đồng cảm với tác giả nỗi khát vọng sao cho KHXH&NV trên xứ sở của chúng ta có được điều kiện hoạt động tương thích với tính chất đặc trưng loại hình của nó, để khoa học có thể góp phần hiệu quả hơn phát triển KT-XH và văn hoá ở Nghệ An nhằm hội nhập hài hoà với cả nước và thế giới.

Chú thích

(1). C.Marx - trong sách Về văn hoá và nghệ thuật - Nxb Sự thật - H.1977, tr.63.

(2). Lời nói đầu - Chuyên san KHXH&NV Nghệ An, số 1/2008, dòng 11 dưới lên.

Lê Văn Tùng

Chức năng nhiệm vụ khác:
Vận dụng tư tưởng, tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh trong công tác tuyên truyền, giáo dục quần chúng hiện nay (4/7/2017)
Phan Bội Châu - Phan Châu Trinh một thế kỷ nhìn lại (4/7/2017)
Đôi điều về công trình "Văn hóa phồn thực dân gian xứ Nghệ" (4/7/2017)
Kế thừa, phát huy giá trị văn hóa tốt đẹp của gia đình truyền thống trong việc xây dựng gia đình Việt Nam hiện đại (4/7/2017)
Cúng bản (4/7/2017)
Dấu vết, di tích lịch sử của nghĩa quân Lê Lợi trên đất Anh Sơn (4/7/2017)
Rừng có phải là “vàng” của người Việt? (4/7/2017)
Bàn thêm cách dịch bài thơ "Thiết cảng" (4/7/2017)
Trung tâm KHXH&NV Nghệ An - Dấu ấn qua 10 năm và mô hình phát triển (23/5/2017)
Xây dựng Trung tâm Khoa học xã hội và Nhân văn Nghệ An trở thành đầu mối khoa học của tỉnh, của vùng (23/5/2017)
Khoa học xã hội và nhân văn – mười năm phát triển và mấy giới hạn (23/5/2017)
MƯỜI NĂM HOẠT ĐỘNG - NHỮNG KẾT QUẢ ĐÁNG GHI NHẬN (Tiếp theo) (30/12/2016)
CHUYÊN SAN KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN NGHỆ AN - MỘT DIỄN ĐÀN KHOA HỌC TIN CẬY VỀ XỨ NGHỆ (30/12/2016)
KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG CỦA TRUNG TÂM KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN NGHỆ AN NĂM 2016 (29/12/2016)
MƯỜI NĂM TRUNG TÂM KHXH&NV NGHỆ AN VỚI VIỆC GIẢI PHÓNG TIỀM NĂNG KHXH&NV XỨ NGHỆ (29/11/2016)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 1,033 | Tất cả: 3,328,507
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Đặc san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp