KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Khoa học công nghệ và hệ thống dữ liệu từ người dân tộc thiểu số
Tin đăng ngày: 25/12/2021 - Xem: 167
 

BÙI HÀO

Sự phát triển của khoa học công nghệ (KHCN) đã toạ điều kiện để người dân tộc thiểu số tạo ra những thông tin dữ liệu về cuộc sống của mình và chia sẻ với những người khác. Qua đó giúp họ có điều kiện tham gia vào quá trình sản xuất tri thức liên quan đến tộc người mình hơn. Với những ứng dụng thuận lợi của KHCN đã tạo ra một hệ thống dữ liệu lớn, đa dạng và phong phú về thông tin và đa chiều về quan điểm trong nghiên cứu tộc người.

Upload

Trước hết, KHCN đã làm cho cộng đồng trở thành một kho dữ liệu sống động. Giờ đây, những người dân bản địa có thể tham gia quá trình sản xuất tri thức thông qua việc cung cấp thông tin cho cộng đồng cũng như cho các nhà nghiên cứu. Hình thành các kênh thông tin quan trọng mang tính cộng đồng và liên quan đến cuộc sống cộng đồng. KHCN cho phép tạo ra các mạng lưới xã hội rộng rãi để chia sẻ những thông tin về các sinh hoạt cá nhân hoặc cộng đồng liên quan. Đời sống cộng đồng vốn dĩ rất sinh động và sự sinh động đó cũng trở thành một nguồn dữ liệu cho khoa học. Trên Fanpage “Người Thái Nghệ An” đã thu hút gần 1.500 thành viên tham gia và hàng ngày cũng chia sẻ hàng chục hình ảnh, clip và những câu chuyện liên quan đến đời sống văn hoá dân tộc Thái. Hay một fanpage khác là “Người Khơ Mú miền Tây Nghệ An” với gần 1000 thành viên cũng tạo ra một mạng lưới tương tác xã hội liên quan đến tộc người Khơ Mú. Các thành viên chia sẻ thường xuyên các bức ảnh, clip liên quan đến cuộc sống của dân tộc Khơ Mú… Trên các trang mạng xã hội hiện nay có hàng triệu các nhóm xã hội đã tạo lập ra những kênh thông tin riêng, có nhóm công khai cũng có nhóm kín nhưng cơ bản là để chia sẻ những thông tin, những trải nghiệm của các thành viên. Trong đó, hầu hết các tộc người đều có những nhóm riêng để kết nối và chia sẻ. Khi những người sáng lập ra các nhóm (thường là những admin quản lý nhóm) là để chia sẻ những thông tin, những câu chuyện và những trải nghiệm cho những người khác quan tâm đến họ. Họ không có mục tiêu tạo ra dữ liệu cho nghiên cứu khoa học. Một mặt, điều đó cũng dễ làm cho những thông tin khi sử dụng vào nghiên cứu khoa học cần phải được xác minh một cách nghiêm túc. Nhưng mặt khác, cũng vì mục đích chia sẻ trải nghiệm nên những câu chuyện gắn liền với cá thể, với tình tiết cụ thể hơn và nó làm cho hệ thống dữ liệu trở nên linh động hơn.

Upload

Sản xuất giống và trồng thử nghiệm cây Quế Quỳ, Mú từn, Mạc Khẻn, Trà Hoa vàng trong chương trình Bảo tồn và phát triển Quỹ Gen tại Quế phong

Thứ hai, nhờ KHCN mà tư liệu cuộc đời cá nhân được quan tâm và chia sẻ với cộng đồng và ngày càng trở thành một nguồn tài liệu quan trọng trong nghiên cứu tộc người. Trước đây, khi nghiên cứu tộc người, các nhà nghiên cứu thường tập trung vào khai thác thông tin những người thuộc diện đặc biệt như là “già làng, trưởng bản, người có uy tín, người có hiểu biết…”. Trong một cộng đồng, những trường hợp tiêu biểu chắc chắn ít hơn những-người-bình-thường. Vậy nên, để hiểu một cộng đồng thì chỉ tiếp cận những người tiêu biểu thôi chưa đủ. Nhưng để làm sao cho những-người-bình-thường đó tham gia vào quá trình sản xuất tri thức lại là một vấn đề lớn. Hiện nay, nhờ KHCN mà những câu chuyện cuộc đời cá nhân lại trở nên có vai trò quan trọng hơn trong sản xuất tri thức về cộng đồng, về tộc người. Sự tiêu biểu không còn là đại diện quan trọng của cộng đồng nữa mà thay vào đó là sự đa dạng về góc nhìn, cách thức thể hiện và thông tin cuộc sống. Câu chuyện cuộc đời cá nhân thể hiện được điều đó khi mà họ không cần phải đại diện cho ai cả, chỉ là thể hiện khía cạnh, trường hợp cụ thể của họ. Nhân học trong nhiều năm gần đây lại quan tâm đến vấn đề này. Những con người bình thường có thể chia sẻ những thông tin, những câu chuyện riêng của mình cho cộng đồng và từ đó lan toả ra với nhiều người khác. Có thể là những câu chuyện liên quan đến dòng đời (timeline) của một người, nhưng cũng có thể chỉ là một bức ảnh và một câu nói cũng làm nhiều người suy nghĩ. Xin nêu ra một ví dụ mà tôi được chia sẻ trong quá trình nghiên cứu điền dã. Tháng 4/2020, một cô gái trẻ người Thái ở Tương Dương đưa lên mạng xã hội facebook của cô một tấm ảnh môi bị sưng và mắt bị bầm tím với một dòng status “Vợ chồng mà không tin tưởng nhau thì có hay không cũng không quan trọng!”. Ngay lập tức, nhiều bạn bè của cô, trong đó có nhiều người là anh em, bạn bè trong làng bản đã vào comment phê phán hành vi bạo lực đối với cô gái. Rồi gia đình cũng vào cuộc gọi người chồng để làm rõ mọi chuyện. Thì ra cô gái đi làm cán bộ dự án nên hay phải đi địa bàn và đi tiếp khách, anh chồng nghe lời bạn bè khiêu khích nên ghen tuông, khi say rượu về nhà thì gây sự và đánh cô bầm tìm mặt mày. Thấy gia đình, bạn bè đều lên án nên ngay tối hôm đó anh chạy qua nhà bố mẹ vợ xin lỗi gia đình, xin lỗi vợ và đón vợ về. Hiện nay, những câu chuyện nhỏ trong gia đình, vẫn được nhiều nhà nghiên cứu và nhiều người quan tâm khai thác và thảo luận về các phương diện khác nhau. Trong đó tập trung vào một số vấn đề như phòng chống bạo lực gia đình, vấn đề mạng lưới xã hội trong hoà giải và bảo vệ phụ nữ, vấn đề vai trò của mạng xã hội trong thực hiện bình đẳng giới…. Như vậy có thể thấy, chỉ một câu chuyện cá nhân, tưởng chừng như chẳng liên quan đến ai, nhưng lại trở thành một thông tin có giá trị cho quá trình sản xuất tri thức lẫn hành động xã hội.

Thứ ba, KHCN đẩy mạnh sự tương tác giữa nhà nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu. Bên cạnh trao đổi trực tiếp, các nhà nghiên cứu giờ đây có thể trao đổi với những người bản địa, là đối tượng nghiên cứu của mình qua không gian KHCN, mà chủ yếu là qua mạng xã hội, e-mail, điện thoại…. Những điều mà những nhà sáng lập ngành Dân tộc học-Nhân học không tính tới trong bối cảnh cuộc sống của họ. Khái niệm điền dã đang ngày càng được mở rộng ra, bên cạnh đi thực địa trực tiếp thì còn những phương pháp tiếp cận gián tiếp nhưng không hẳn gián tiếp bởi KHCN cho phép sự tương tác của các bên liên quan. Nếu như trước đây, nhà nghiên cứu sau khi điền dã về phát triển các ý tưởng, phân tích tư liệu và công bố các công trình nghiên cứu của mình ra với giới chuyên môn và công chúng. Quá trình sản xuất tri thức của họ gần như độc lập với đối tượng mà họ nghiên cứu bởi đối tượng nghiên cứu khó tiếp cận các công trình nghiên cứu và càng khó hơn khi tham gia vào quá trình sản xuất tri thức của các nhà nghiên cứu. Nhưng hiện nay đã thay đổi. Người bản địa, đối tượng nghiên cứu không chỉ cung cấp thông tin một cách đa dạng mà còn tham gia được vào quá trình sản xuất tri thức. Họ có thể tìm kiếm các bài viết liên quan đến họ để đọc và cũng sẵn sàng bình luận hay phản biện lại ý kiến của nhà nghiên cứu về các thông tin hay quan điểm liên quan đến cuộc sống của họ. Xin kể lại một câu chuyện để làm minh chứng thảo luận thêm về vấn đề này: Cách đây mấy năm, có một bài viết trên một tờ tạp chí đặt vấn đề rằng những người dân tộc thiểu số ở quanh khu vực rừng phòng hộ là thủ phạm chính gây ra nạn phá rừng. Và nguyên nhân là do họ chủ yếu canh tác nương rẫy, nhận thức về bảo vệ rừng còn thấp…. Và kết luận là cần phải nghiêm khắc xử lý các đối tượng vi phạm quy định bảo vệ rừng phòng hộ đồng thời giáo dục, nâng cao nhận thức cho người dân tộc thiểu số về bảo vệ rừng. Và sau đó, không chỉ có một mà đến hai người đã viết bài phản kháng lại quan điểm của bài viết đó. Họ cho rằng việc vi phạm quy định bảo vệ rừng là có vì họ không còn cách nào khác để sinh sống. Nhưng họ không phá rừng, bởi trước đây rừng là của họ. Họ chưa bao giờ phá rừng mà trái lại luôn bảo vệ rừng vì rừng là ngôi nhà, là cuộc sống, là mẹ, là Giàng… của họ. Họ sinh ra trong rừng và chết cũng về với rừng. Vậy sao họ lại phá rừng được. Kết quả của cuộc tranh luận là nhiều vấn đề liên quan đến chính trị sau đó. Nhưng đó không phải là mối quan tâm mà chúng ta đang thảo luận. Điều quan trọng ở đây là câu chuyện này cho thấy sự tương tác giữa nhà nghiên cứu và đối tượng nghiên cứu. Người dân bản địa đang chủ động tìm kiếm và xem xét các thông tin, các nghiên cứu liên quan đến họ để hiểu hơn về chính họ và cũng để “hiệu đính” nếu như những tri thức đó không phù hợp với họ. Và chỉ có KHCN hiện đại mới đem đến cho họ thứ quyền năng mà vài chục năm trước họ có tưởng tượng cũng không hình dung đến.

Upload

Mô hình trồng dược liệu dưới tán rừng trên đỉnh Pu Khạng, độ cao 900- 1025m với Lan Thạch hộc, Sâm Pu xai, Trà Hoa vàng, Ba kích, Tam thất bắc

Và cuối cùng, KHCN đã góp phân hạn chế các định kiến về tộc người. Việc người bản địa ngày càng tham gia vào quá trình sản xuất tri thức một cách chủ động hơn. Không những vậy họ còn tham gia vào việc thẩm định, đánh giá, tranh luận lại về các tri thức khoa học của các nhà nghiên cứu đã làm cho vị thế của họ tăng lên. Và điều đó cũng giúp cho quá trình giải định kiến tộc người được tiến lên những bước đi mới. Các nhà nghiên cứu, một mặt sử dụng các nguồn tư liệu từ chính những người bản địa tạo ra, một mặt cũng phải đối diện với các ý kiến thảo luận của những người bản địa mà họ phần nào đó phải coi trọng người bản địa là đối tượng nghiên cứu của mình. Giờ đây, họ không còn dám coi người bản địa là lạc hậu, kém phát triển nữa nếu như họ không muốn những nghiên cứu của mình bị chính những người bản địa đánh đổ. Và sự tôn trọng đối với đối tượng nghiên cứu ngày một nâng lên.

KHXHNV & Đời sống khác:
Giải thưởng Tạ Quang Bửu 2022: Trên đường trở thành sự kiện của năm (20/5/2022)
Bác Hồ - Niềm tin tất thắng của chúng ta (20/5/2022)
Giỗ tổ Hùng Vương - Ngày hướng về cội nguồn (9/4/2022)
Để học sinh an vui đến trường (30/3/2022)
Nỗi sợ COVID và sự suy kiệt học tập ở học sinh (17/3/2022)
Tình yêu trai gái qua một số bài vè dân gian xứ Nghệ trước cách mạng tháng 8/1945 (14/3/2022)
Suy luận bằng “cuốn phim trí óc” trong dạy học đọc hiểu văn bản văn học cho học sinh THPT (12/3/2022)
Bảo tồn và phát huy lễ hội truyền thống của người Thái ở miền Tây Nghệ An (12/3/2022)
Hội làng Việt xưa và nay - Thêm mấy lời bàn (12/3/2022)
Cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc (17/2/1979-17/2/2022) qua một số hình ảnh tư liệu (17/2/2022)
Xuất đối dị - Đối đối nan (17/2/2022)
Lan man về đạo đức và gia phong (17/2/2022)
Ngày vía Thần tài có từ bao giờ? (9/2/2022)
Phát triển du lịch vùng núi cao miền Tây Nghệ An (8/2/2022)
Nhớ Tết trồng cây của Bác Hồ cách đây 63 năm (7/2/2022)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Thơ chọn và sự tinh tế của người chọn thơ
Thơ chọn và sự tinh tế của người chọn thơ
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 210 | Tất cả: 4,023,035
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Đặc san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp