ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > NON NƯỚC XỨ NGHỆ
Vùng đất danh tiếng Trung Cần và truyền thống khoa bảng của dòng họ Nguyễn Trọng
Tin đăng ngày: 4/12/2021 - Xem: 139
 

Nam Trường

Vùng đất Trung Cần nằm bên hữu ngạn sông Lam nay là xã Nam Trung, huyện Nam Đàn. Theo các tư liệu lịch sử thì vùng đất này xưa có tên là trang Cần Cung (thế kỷ XVI) thuộc xã Nam Hoa Thượng, tổng Nam Hoa huyện Thanh Chương. Đến đầu thế kỷ XIX, trang Cần Cung được tách khỏi xã Nam Hoa Thượng thành xã Trung Cần và vẫn thuộc tổng Nam Hoa, huyện Thanh Chương. Cuối thế kỷ XIX, tổng Nam Hoa đổi thành tổng Nam Kim, xã Trung Cần vẫn thuộc tổng Nam Kim, huyện Thanh Chương. Năm 1910, tổng Nam Kim nhập vào huyện Nam Đàn. Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, hai xã Trung Cần và Dương Liễu được hợp nhất lại thành xã Nam Trung ngày nay.

Đây cũng là nơi phát tích của dòng họ Nguyễn Trọng với truyền thống khoa bảng Nho học truyền đời. Dòng họ đã sản sinh ra nhiều bậc anh tài, có nhiều người đỗ đạt cao, đảm nhận những trọng trách quan trọng của triều đình. Đặc biệt họ Nguyễn Trọng có bốn đời với 5 lần được triều đình cử đi sứ nhà Thanh - “sứ ư tứ phương, bất nhục quân mệnh”(1). Từ mảnh đất này dòng họ Nguyễn Trọng đã phát triển thành nhiều chi với truyền thống văn hóa rực rỡ, nổi tiếng câu ca:

Quốc thể ngũ niên trùng cống phỉ

Thư hương tam thế ngũ hoàng hoa

Dịch nghĩa:              

Năm lần đi sứ làm phong độ rạng danh quốc thể

Ba đời nghiên bút và có năm lần làm sứ giả

Đất Trung Cần còn là nơi có nhiều người đỗ đạt trong các kỳ thi Hương, thi Hội, thi Đình dưới các triều đại phong kiến. Chính vì vậy mà ở đây vẫn luôn lưu truyền câu “Quan Trung Cần, dân Dương Liễu” với ý nói người làng Trung Cần có truyền thống hiếu học, dân làng Dương Liễu tiếp nối bằng tinh thần yêu nước quật khởi chống xâm lăng, vùng lên theo Đảng đấu tranh sau này. Theo sách “Khoa bảng Nghệ An (1075 - 1919)” do tác giả Đào Tam Tỉnh biên soạn thì Nghệ An có 2 làng nổi tiếng về số người khoa bảng cao, đó là làng Quỳnh Đôi (huyện Quỳnh Lưu) chiếm 17% tổng số khoa bảng của Nghệ An và làng Trung Cần (huyện Nam Đàn) chiếm 11%. Theo các tài liệu lịch sử, tính từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX ở xã Trung Cần có 8 vị đậu đại khoa; 16 vị đỗ trung khoa.

Đất Trung Cần - Nam Trung là cái nôi sản sinh và nuôi dưỡng những nhân tài cho đất nước, là quê hương của những người con kiệt xuất của dân tộc như: Lại bộ Thượng thư Nhập nội hành khiển, Nghĩa Quận công, Tiến sĩ Tống Tất Thắng - người được coi là khai khoa cho vùng đất Trung Cần dưới thời nhà Lê, được nhân dân kính trọng tôn là Thành hoàng làng; Trung Quận công Tạo sĩ Nguyễn Nhân Mỹ - người có công lớn trong sự nghiệp trung hưng nhà Lê; và đặc biệt là dòng họ Nguyễn Trọng với “Tam thế ngũ hoàng hoa” thời Lê Trung Hưng gồm: Lại bộ Thượng thư Cần Quận công Tiến sĩ Nguyễn Trọng Thường, Hàn lâm Viện sĩ độc Tiến sĩ Nguyễn Trọng Đương (Đang), Kim hoa điện học sĩ Nguyễn Trọng Đường;… Thời Pháp có Nguyễn Hữu Khang là Tiến sĩ luật tại Pháp.

Mạch nguồn  khoa bảng của vùng đất này cũng đã hun đúc nên những người con ưu tú, những chiến sỹ cách mạng kiên trung của Đảng Cộng sản Việt Nam như đồng chí Nguyễn Tiềm (1912-1932), Bí thư Tỉnh ủy Nghệ An đầu tiên (hy sinh năm 21 tuổi, khi đang là Ủy viên BTV Xứ ủy Trung kỳ phụ trách công tác tuyên truyền); Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn  (Nguyễn Trọng Cảnh) - Bộ trưởng Bộ Công an đầu tiên của Việt Nam; Nguyễn Trọng Trung được Bác Hồ đặt tên là Trường, đứng đầu trong các chiến sĩ “Trường Kỳ Kháng Chiến Nhất Định Thắng Lợi”, PGS.TS Nguyễn Trọng Cát, ngành Mỹ thuật; Nhà văn/nhà khoa học, Đại tá Nguyễn Trọng Khoát; Nguyễn Trọng Đào, nguyên PGĐ Nhà hát Nhân dân, Nhà hát Kịch Việt Nam; NSND/Đạo diễn điện ảnh Nguyễn Trọng Trinh; Nguyễn Trọng Quang, nguyên Cục trưởng Cục Địa chất, nguyên Bí thư Đảng ủy Thái-Lào; Nguyễn Hữu Đợi, Tỉnh uỷ viên thời Xô Viết Nghệ Tĩnh; Thiếu tướng Nguyễn Trọng Nhượng; Nhà giáo Ưu tú Nguyễn Thanh Tùng; PGS.TS Nguyễn Quốc Tế, Hiệu phó Trường Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh; doanh nhân Nguyễn Trọng Nghĩa…cùng nhiều nhân vật văn võ tài năng xưa và nay, có nhiều đóng góp trên các lĩnh vực: quân sự, chính trị, kinh tế, giáo dục, văn hóa nghệ thuật,... làm rạng danh quê hương đất nước.

Không gian lịch sử, truyền thống văn hóa của vùng đất Trung Cần đẹp đẽ ấy đã xuất hiện nhiều dòng họ có nhiều người học hành, đỗ đạt khoa bảng như: họ Lê, họ Nguyễn Trọng, họ Nguyễn Văn, họ Nguyễn Hữu,… đã trở thành niềm tự hào của vùng đất và con cháu nhiều đời sau. Trong đó họ Nguyễn Trọng ở Trung Cần là một dòng họ như thế.

Theo những sử liệu và sách gia phả hiện có của dòng họ Nguyễn Trọng Đại tôn Trung Cần và các tư liệu của nhiều chi họ Nguyễn Trọng còn lưu giữ qua các giai đoạn lịch sử thì thấy rằng, họ Nguyễn Trọng đã có bề dày lịch sử gần 500 năm. Vốn gốc từ thôn Bến Nễ, xã Ước Lệ, huyện Hưng Nguyên chuyển cư sang làng Trung Cần nay thuộc xã Nam Trung huyện Nam Đàn. Thủy tổ đầu tiên của dòng họ Nguyễn Trọng ở làng Trung Cần là Nguyễn Trọng Quyên, người giỏi văn chương chữ nghĩa, làm quan đến Bác sĩ (2). Từ vị thủy tổ này đã phát tích ra các chi họ Nguyễn Trọng ở Trung Cần, Nghi Thạch (Nghi Lộc), Nam Phúc (Nam Đàn), Đức La (Đức Thọ), Thanh An, Thanh Văn (Thanh Chương), Đô Yên (Hưng Mỹ, Hưng Nguyên), Hưng Long (Hưng Nguyên), Ý Yên (Nam Định),…

Điều đặc biệt của dòng họ Nguyễn Trọng - Trung Cần là dòng họ có truyền thống hiếu học khoa bảng, có nhiều người đỗ đạt, nhiều đời đậu tiến sĩ, cử nhân, tú tài. Ở đây chỉ xin đề cập đến một số nhân vật tiêu biểu đã làm rạng danh và được lưu danh trong lịch sử của dòng họ Nguyễn Trọng:

Tiến sĩ Nguyễn Trọng Thường (1680 -1737): người xã Trung Cần, huyện Thanh Chương, nay là thôn Trung Cần xã Nam Trung, huyện Nam Đàn. Theo sách Đăng khoa lục, năm 32 tuổi ông đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Nhâm Thìn đời vua Lê Dụ Tông, niên hiệu Vĩnh Thịnh 8 (1712). Ông làm quan trải nhiều chức: Đông các Đại học sĩ, Triều liệt đại phu, trung trinh đại phu, Hình bộ Hữu thị lang, Tả thị lang, Giám thí khoa thi Hội, Hộ bộ Hữu Thị lang, Lại bộ Tả Thị lang. Trong quan hệ ngoại giao, ông góp phần đảm nhiệm việc ngoại giao gìn giữ quốc thể, đặc biệt trước triều đình nhà Thanh. Theo Nghệ An ký của Bùi Dương Lịch, năm Long Đức 3 (1734) ông tiếp và đi sứ nhà Thanh; năm Vĩnh Hựu 3 (1737) làm Chánh sứ Cống sứ Bắc triều, khi ông về đến Hán Khẩu thì lâm bệnh mất. Nguyễn Trọng Thường được gia tặng Tả thị lang bộ Lại, tước Cần Quận Công. Hiện tại dòng họ còn lưu giữ được 8 đạo sắc phong triều đình ban cho TS Nguyễn Trọng Thường, đã góp phần ghi nhận tài năng và tâm huyết cống hiến của ông cho triều đình và đất nước.

Tiến sĩ Nguyễn Trọng Đương (1724 - 1786): húy là Triết, là con trai thứ của Nguyễn Trọng Thường. Năm 46 tuổi, Nguyễn Trọng Đương đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Kỷ Sửu, niên hiệu Cảnh Hưng 30 (1769) đời vua Lê Hiển Tông. Ông làm quan đến chức Hàn lâm Hiệu viện Hiệu thảo, Lạp Sơn bá, Phụng sai Đốc đồng xứ Kinh Bắc, Thị Tham chính xứ Thanh Hoa. Năm Đinh Dậu, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 38 (1777) ông được cử đi sứ sang nhà Thanh. Với tinh thần trách nhiệm của một vị quan, một bề tôi trung thành, tiếp nối truyền thống cha ông, Nguyễn Trọng Đương đã làm trọn nhiệm vụ của mình với triều đình, với quê hương đất nước. Sau khi đi sứ trở về ông được thăng Đốc trấn Lạng Sơn, tước Lạp Sơn bá. Thời gian làm Đốc trấn Lạng Sơn, ông đã tổ chức quyên góp để sửa chữa trùng tu lại Ngưỡng Đức ở Cửa Quan, là nơi dừng chân và đón tiếp các sứ đoàn nước ta đi sứ Trung Quốc. Năm Bính Ngọ (1786), ông tử trận khi làm Đốc thị Thuận Quảng, được truy phong Hữu thị lang, tước hầu; sau này được thờ ở đình Trung Cần và Văn Thánh tổng, huyện. Tên tuổi của ông được khắc vào văn bia đề danh Tiến sĩ khoa Kỷ Sửu niên hiệu Cảnh Hưng thứ 30 (1769) dựng tại Văn Miếu Quốc tử giám.

Nguyễn Đường (1746 - 1811): Nguyễn Đường (Nguyễn Trọng Đường) húy Viễn, là cháu nội của Tiến sĩ Nguyễn Trọng Thường và gọi Tiến sĩ Nguyễn Trọng Đương là chú ruột. Ông thi đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân Thịnh khoa Kỷ Hợi niên hiệu Cảnh Hưng 40 (1779) đời Lê Hiển Tông. Ông làm quan đến chức Hàn lâm viện Hiệu thảo. Năm Nhâm Dần (1782) giữ chức Thanh hình Hiến sát sứ đạo Sơn Nam. Năm Cảnh Hưng thứ 44 (1783), Nguyễn Trọng Đường làm Phó sứ, cùng Chánh sứ Hoàng Bình Chính, Phó sứ Lê Hữu Dụng sang tuế cống nhà Thanh(3). Ông được hoàng đế nhà Thanh khen tặng ban chức Lưỡng quốc Hàn lâm và bức đại tự 4 chữ “Tam thế sứ Hoa” thêu trên lá cờ bằng gấm đặc biệt nổi danh của đất Trung Châu (Trung Quốc). Khi trở về ông được thăng Thị chế, Đốc trấn Lạng Sơn, tước Chi Phong bá. Ông làm Đốc đồng Thanh Hoa. Sau năm Bính Ngọ (1786) ông về ở ẩn tại Tào Khê, Thanh Hoa. Năm Gia Long thứ nhất (1802), triều Gia Long chỉ dụ ông ra làm Kim Hoa điện Học sĩ, bổ chức Đốc học trấn Nam Sơn Thượng, tước Thanh Ngọc hầu. Ông qua đời năm Tân Mùi (1811) khi còn tại chức(4).

Nguyễn Đường là người có công đứng ra chủ trương và vận động dòng họ, nhân dân xây dựng tôn tạo đền Trung Cần - di tích lịch sử, công trình kiến trúc văn hóa nổi tiếng trong vùng còn lại cho đến nay, đã được nhà nước xếp hạng di tích Lịch sử Quốc gia năm 1996. Tên tuổi của Nguyễn Trọng Đường cũng được ghi vào văn bia đề danh Tiến sĩ tại Văn miếu Quốc tử giám.

Tiếp nối truyền thống của gia đình, dòng họ, đến triều Nguyễn có Nguyễn Trọng Võ (con trai Nguyễn Trọng Đường) thi đậu Hương cống được triều Nguyễn triệu vào kinh làm quan. Vào triều Minh Mệnh (1820 - 1840) có chiếu triệu Sĩ nhân Nguyễn Trọng Võ vào kinh, ban Phó Đốc học thành Gia Định (1821). Đây là chức vụ rất quan trọng, phụ trách việc học của cả thành Gia Định. Sau đó Nguyễn Trọng Võ được điều về Kinh bổ Công Chủ sự, Thự Lang trung, Cai bạ Lang trung, thăng Hàn lâm viện Thị độc sĩ. Ông cũng 2 lần được cử đi sứ sang nhà Thanh. Đây thật sự là điều hiếm có trong lịch sử.

Đến triều Minh Mệnh có Nguyễn Trọng Dung đậu Hương cống khoa Tân Tỵ (1821); Nguyễn Trọng Thiệu đậu Á nguyên thi Hương khoa Giáp Ngọ,..

Như vậy dòng họ Nguyễn Trọng, đặc biệt có ba thế hệ liên liên tiếp đều đỗ đại khoa, làm quan triều đình và đều hoạt động trên lĩnh vực ngoại giao, là sứ thần được cử đi sứ phương Bắc. Trong đó có vai trò của Tiến sĩ Nguyễn Trọng Thường là người khai khoa cho dòng họ khoa bảng đất Trung Cần, mở ra truyền thống khoa bảng, đặc biệt là truyền thống ngoại giao xuất sắc của dòng họ. Ba đời trong dòng họ Nguyễn Trọng đều đã được đề tên trên bảng vàng, được lưu danh muôn thưở trên bia đá, là niềm tự hào lớn của con cháu muôn đời.

Kế thừa và phát huy truyền thống học hành, khoa cử của dòng họ Nguyễn Trọng trong lịch sử, các thế hệ con cháu sau này của dòng họ trên khắp mọi miền đất nước đều cố gắng nỗ lực noi gương tổ tiên tiếp tục truyền thống hiếu học, giữ gìn gia đạo, truyền thống yêu nước,.. Dòng họ đã đóng góp nhiều tài năng cho đất nước, cho sự nghiệp cách mạng, giải phóng dân tộc, bảo vệ và xây đựng đất nước. Nhiều người đã tham gia cách mạng, chiến đấu hy sinh trong công cuộc chống Pháp và chống Mỹ; nhiều  người được giữ các trọng trách quan trọng của Đảng và Nhà nước, tiêu biểu như: đồng chí Trần Quốc Hoàn (tức Nguyễn Trọng Cảnh), nguyên UVBCT, Bộ trưởng Bộ Công an đầu tiên của nước Việt Nam; PGS. TS Nguyễn Trọng Cát, ngành Mỹ thuật; Nhà văn, nhà khoa học Nguyễn Trọng Khoát; Nguyễn Trọng Quang, nguyên Cục trưởng Cục địa chất, nguyên Bí thư Đảng ủy Thái-Lào; Thiếu tướng Nguyễn Trọng Nhượng; PGS,TS Nguyễn Quốc Tế, Hiệu phó trường Đại học Kinh tế thành phố Hồ Chí Minh….

 

Chú thích

  1. Đi sứ bốn phương không làm nhục mệnh vua (Luận ngữ).
  2. Bác sĩ: là một chức quan văn trực tiếp giảng dạy tại trường Quốc Tử giám.
  3. Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, Tập II, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 2007, tr. 608
  4. Theo Thanh Chương huyện chí của Bùi Dương Lịch, tr. 75-76.

Tài liệu tham khảo:

  1. Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí, Tập II, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, 2007.
  2. Bùi Dương Lịch, Nghệ An ký, Nguyễn Thị Thảo dịch, Nxb. KHXH, 1983.
  3. Bùi Dương Lịch, Thanh Chương huyện chí, Bùi Văn Chất dịch, Nxb. Nghệ An, 2008.
  4. Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Bia Văn Miếu Hà Nội, Nxb, Thế giới, Hà Nội, 1997.
  5. Đào Tam Tỉnh, Khoa bảng Nghệ An (1075-1919), Nghệ An, 2005.
  6. Viện Sử học - Sở VHTT&DL Nghệ An - Hội đồng Gia tộc họ Nguyễn Trọng, Kỷ yếu Hội thảo khoa học, Truyền thống văn hóa - khoa bảng dòng họ Nguyễn Trọng Trung Cần, Nghệ An, Nxb, Hồng Đức; 2015.
Đất và người xứ Nghệ khác:
Chợ Lý Trai (chợ Sy) trong không gian văn hóa chợ - văn chỉ - đình: Tìm hiểu từ tư liệu bi kí Hán Nôm (26/1/2022)
Những điều tâm huyết của Bác Hồ dành cho cán bộ, đảng viên Nghệ An (29/12/2021)
Đồng chí Chu Văn Biên (1912 - 2006), người trực tiếp chỉ đạo cuộc khởi nghĩa giành chính quyền tháng Tám năm 1945 ở Vinh (25/12/2021)
Nguyễn Duy Trinh - Nhà ngoại giao xuất sắc, niềm tự hào to lớn của quê hương Nghệ An (25/12/2021)
Chuyện kể về nước Nhật và nước Mỹ của một nhà ngoại giao (16/12/2021)
Đồng chí Phùng Chí Kiên - Lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng, người con ưu tú của quê hương Nghệ An (4/12/2021)
Vùng đất danh tiếng Trung Cần và truyền thống khoa bảng của dòng họ Nguyễn Trọng (4/12/2021)
Giáo sư Tạ Quang Bửu - Người con ưu tú của quê hương Nghệ An (4/11/2021)
145 năm ngày sinh của quyền Chủ tịch nước Huỳnh Thúc Kháng: Noi gương dũng cảm, nối chí quật cường (4/11/2021)
Phan Bội Châu: “Nhật nhật tân, hữu nhật tân” (3/11/2021)
Nhà thờ họ ở Nghệ An lưu giữ 11 bản sắc phong cổ quý hiếm (27/10/2021)
Phùng Chí Kiên - Vị tướng suốt đời chiến đấu hi sinh vì tổ quốc, nhân dân, nhà lãnh đạo cách mạng tiền bối xuất sắc (12/10/2021)
Làng Nho Lâm nơi phát tích của họ Cao (12/10/2021)
Di sản Hán Nôm tại Cương Quốc công từ - Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt (28/9/2021)
Nghĩa khí xứ Nghệ qua hình tượng Cương Quốc công Nguyễn Xí Nghĩa khí của người xứ Nghệ (27/9/2021)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Thơ chọn và sự tinh tế của người chọn thơ
Thơ chọn và sự tinh tế của người chọn thơ
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 5,242 | Tất cả: 3,696,956
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Đặc san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp