ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > CON NGƯỜI XỨ NGHỆ
Thám hoa Phan Thúc Trực và những câu chuyện để đời trong nhân dân
Tin đăng ngày: 13/8/2021 - Xem: 340
 

Phan Xuân Thành

 Upload

Thám hoa Phan Thúc Trực (1808 - 1852)

Phan Thúc Trực sinh ngày 12 tháng 02 năm Kỷ Tỵ (1808), tại làng Phù Ninh, tổng Vân Tụ, huyện Đông Thành (nay là huyện Yên Thành). Lúc đầu ông có tên là Phan Dưỡng Hạo, sau đổi là Phan Thúc Trực, tự là Hạnh Quý, hiệu là Cẩm Đình. Họ Phan này vốn từ Hải Dương định cư vào Nghệ An. Đến đời thứ tư con Phan Công Bảo là Phan Công Vũ học giỏi, có trí nhớ tuyệt vời, quyết chí theo nghiệp văn chương, đỗ liên tiếp ba khoa Tú tài, người đời cho ông là bồ đựng chữ.

Tuổi nhỏ Phan Thúc Trực mồ côi cả cha lẫn mẹ, được bà nội nuôi dưỡng chu đáo, cho ăn học tử tế. Vốn thông minh, trẻ thơ ông được thụ giáo nhiều thầy đồ có tiếng trong vùng, người đời cho ông là thần đồng. Năm 16 tuổi ông đỗ đầu xứ trong kỳ thi phúc khảo tiện ích của tỉnh. Năm 17 tuổi đậu Tú tài khoa Ất Dậu (1825) tại trường thi Nghệ An. Cảnh nhà neo đơn ông phải ra Thanh Hóa làm nghề dạy học ở làng Nguyệt Viên, tổng Từ Minh, huyện Hoằng Hóa. Nguyệt Viên là một làng khoa bảng. Ca dao Thanh Hóa có câu:

          Nguyệt Viên mười tám ông nghè.

          Ông cưỡi ngựa tía ông che lọng vàng.

Ngồi dạy học ở làng Nguyệt Viên để kiếm tiền nuôi con, nhưng kỳ thực là để học thêm, rèn luyện văn tài, khoa sau ông cũng đậu Tú tài. Tính ra ông đã ứng thi năm chính khóa đời vua Minh Mạng, ba chính khóa và hai ân khoa đời vua Thiệu Trị. Đó là một hiện tượng rất đặc biệt, rất hiếm có trong lịch sử khoa cử và cả Việt Nam. Đến khoa thi hội năm Đinh Mùi tổ chức vào tháng ba năm Thiệu Trị thứ bảy (1847) Bộ Lễ do Phan Thanh Giản làm chủ khảo, Trương Quốc Dũng làm Phó chủ khảo. Sau ba trường thi 8 người đỗ Tiến sĩ, trong đó có Phan Thúc Trực. Tháng 4 vào thi Đình theo "Đại Nam thực lục" vua ra đề và duyệt bài, thấy bài văn phách của Phan Thúc Trực viết sáng sủa, ý nghĩa rạch ròi "Đặc ân cho Phan Thúc Trực đệ nhất giáp Tiến sĩ cập đệ, đệ tam danh" (Thám Hoa) (1). Đỗ thứ ba trong Tam khôi, khi vinh qui bái tổ, làng xã rước biển Ân tứ vinh quy. Lúc bấy giờ cả xứ Nghệ tôn ông là Cử nhân bất túc, Tiến sĩ hữu dư. Trong thời gian chờ bổ dụng, ông ở nhà thấy cánh đồng làng Phú Ninh khi nước sông Cẩm Giang triều cường lên không cấy được lúa, ông bỏ tiền ra hô hào và các nhà Phú hữu cũng bỏ tiền làm thủy lợi giữ nước ngọt để dân cày cấy.

Một thời gian sau ông được triều đình bổ chức Hàn lâm viện trước tác. Sau khi vua Thiện Trị băng hà, vua Tự Đức nối ngôi, ông được xung vào nội các với chức Kinh diện khởi cư chú là chức quan luôn ở bên cạnh vua. Tác phẩm của ông có: Quốc sử di biên, Trần Lê ngoại truyện, Diễn Châu phủ Đông Thành, huyện thông chí, Hiệu tần thi tập, Tứ phương lan phả, Bắc hành Thi thảo, Nam hành thi thảo,…

Ở kinh đô người ta gọi ông là Thám hoa, còn ở quê người ta gọi ông là Thám mười, vì lúc ở nhà ông hay đánh bài mười. Ông học giỏi, thông minh nhưng đường khoa cử cứ lận đận. Mười lần lều chõng thi Hương Nghệ An thì 10 lần trúng Tú tài. Phải đợi đến năm 1847 nhà vua có chiếu đặc cách cho những người đỗ 7 khoa Tú tài trở lên được thi Hội, ông mới trúng Thám hoa. Khi vinh quy về làng, có người mừng câu đối:

          "Nhất cử thành danh thiên hạ hữu

          Thập khoa liên trúng thế gian vô"

          (Thi một khoa mà thành danh thì thiên hạ đã có nhiều, còn thi mười khoa liên tiếp đậu Tú tài thì thế gian chưa có người nào cả) (2).

Sau khi đỗ Thám hoa Phan Thúc Trực được xem vườn Thượng Uyển, được ban yến, được dạo thuyền rồng trên sông Hương với vua Thiệu Trị và các vị tân khoa. Bơi thuyền giữa sông, bỗng vua hỏi Phan Thúc Trực: 

          - Nhà ngươi có trung thành với trẫm không?

          - Muôn tâu hoàng thượng, kẻ hạ thần xin suốt đời trung thành.

          - Thế nhà ngươi có dám chết không?

          - Muôn tâu, xin sẵn sàng chết vì hoàng thượng.

          - Vậy nhà ngươi hãy nhảy xuống sông đi!

          Không chần chừ, Phan Thúc Trực nhảy ùm xuống sông. Một lát sau Phan Thúc Trực ngoi lên mặt nước, nhà vua hỏi:

          - Sao nhà ngươi lại sợ chết?

- Muôn tâu, hạ thần vừa nhảy xuống dưới thủy cung gặp Khuất Nguyên, người bảo rằng: Ta gặp chúa mờ ám nên nhảy xuống sông mà chết, còn anh gặp bậc vua sáng thì quay trở lại trần gian. Vua khen tài ứng đối và thưởng cho một chén rượu.

Được vua ban ngựa hồng và cho một toán lính hộ vệ vinh quy bái tổ. Trên đường về Phan Thúc Trực đã ghé qua các gia đình để tạ ơn do những người đã giúp mình. Khi đến nhà ở phía Bắc sông Gianh người đã gói cơm nếp cho ông khi vào kinh thi, thì họ Phan đã sừng sờ thấy ngôi nhà đã bị cháy trụi. Hỏi nguyên do thì thấy chủ nhà buồn rười rượi:

          - Thưa quan lớn!

          - Anh cứ nói chuyện bình thường, không phải thưa bẩm gì cả.

 - Cháu nghĩ không may nhà bị cháy, trời cho khỏe mạnh thì một thời gian sau vợ chồng cháu sẽ làm lại được. Nhưng tiếc nhất là cuốn gia phả ông cha để lại ghi đến mười đời, có đủ chức danh, phần mộ, ngày giỗ… bây giờ không biết làm sao? Chính cuốn gia phả để trên bàn thờ mà hôm ở đây ngài đã xem.

          "Nói đến đây, chủ nhà rơm rớm nước mắt. Quan thám an ủi: Xin anh chị cứ yên tâm, cuốn gia phả viết rất tốt, đọc xong tôi còn nhớ cả.

Nói rồi ông yêu cầu viên đội trưởng cùng toán lính chờ đợi, rồi lấy giấy bút ra ngồi ghi một mạch chừng hơn 2 giờ mới xong. Ông còn đọc lại cho gia chủ nghe. Chủ nhà sửng sốt thốt lên những lời thán phục:

          - Ngài quả là một vị thánh. Cuốn gia phả hơn 20 trang, mà chỉ xem một lần mà nhớ hết" (3).

Năm Tân Hợi (1851) trên đường đi cầu di thư (sưu tầm thư tịch cũ), một hôm qua đò sông Mã ở Thanh Hóa, thì nước nguồn đổ về rất lớn và trời cũng chập tối. Nhóm của ông phải đi qua đò hai lần và ông cùng một người lính túc vệ đi chuyến đò đầu. Qua đò đang đi dọc bờ sông thì phát hiện một chiếc bia đá khá to. Hai người tìm bó đuốc ra đi thì nước đã ngập đến chân bia. Người lính rọi đuốc cho ông đọc, nhưng vì nước lên nhanh quá, ông phải đọc từ dưới lên và khi đọc hết bia thì nước cũng vừa ngập, không biết người lính nhớ được bao nhiêu chữ, nhưng bằng trí nhớ của ông họ đã chép lại toàn bộ văn bia trước sự khâm phục của nhiều người.

Năm sau 1852, hoàn thành nhiệm vụ sưu tầm thư tịch cũ, trên đường về kinh đô, đến Thanh Hóa thì lâm trọng bệnh và tạ thế (có người nói ông bị đầu độc) hưởng thọ 44 tuổi.

Được tin vua Tự Đức và bạn hữu vô cùng thương xót vị văn thân tài đức, truy tặng ông chức Hàn lâm viện học sĩ, trật tòng tứ phẩm. Đồng thời giao cho tổng đốc Nghệ An mang phẩm vật đến viếng với 4 chữ Học cao hạnh thuần (Học vấn cao thêm, hạnh đức thuần hậu).

Upload

Nhà bia tưởng niệm Đình Nguyên Thám hoa tại trường THPT Phan Thúc Trực

Cũng như nhiều dòng họ khác, họ Phan Thúc từ lâu đã có ngôi nhà thờ tọa lạc tại làng Phúc Duệ xã Liên Thành. Mặc dầu dòng họ có truyền thống khoa bảng nhưng nhà thờ kiến trúc đơn giản gồm 3 gian 2 hồi, gồm đông con cháu trong dòng họ làm thêm một nhà ngang 3 gian phía sau gọi là hậu cung. Trong hậu cung bài trí có vị hiệu Thám hoa Phan Thúc Trực: Tiên tổ khảo đình nguyên Thám hoa thị độc học sĩ, tặng triển liệt đại phu Phan Quý Công húy Trực, tự sư mạnh, hiệu Bồ Phong Cẩm Đình.

Nhà bái đường còn giữ một bia chữ Hán có nội dung: Phan Tiên sinh bi ký. Đây là tấm lòng của học trò, bạn hữu giành cho thân phụ của Phan Thúc Trực. Bia khởi dựng vào năm 1842 khi con đường công danh còn đang dở dang. Các họa tiết hoa văn bia chạm cả 4 mặt với hình lưỡng long triều nguyệt, cây tùng, cây mai rất sống động.

          Khi trên đường vào kinh đô Huế học ở trường Quốc Tử Giám, ông đến nhà thờ thắp hương bái lạy tiên tổ và cảm tác bài Bái biệt từ đường:

          "Đi xa ai chẳng nhớ quê hương

          Trước lúc ra đi lạy từ đường

          Chớ nói hiển vinh, chuyện năm khác

          Thi thư phúc ấm hãy nên mừng" (4).

Phan Thúc Trực cũng là người có công xây dựng chùa Yên Lạc, thôn Yên Khánh, xã Khánh Thành. Người dân trong vùng vẫn nhớ tới công lao to lớn của ông với quê hương:

          "Thám hoa giúp dân làm chùa

          Đắp đập ngăn mặn sữa chua cho đồng

          Ông đem về giống nếp rồng

          Văn Tụ thịnh vượng nhờ công ơn ngài" (5).

Upload

Ngôi trường mang tên Thám hoa Phan Thúc Trực ở Yên Thành

Thám hoa Phan Thúc Trực đã để lại cho đời những tác phẩm vô cùng giá trị trên nhiều lĩnh vực lịch sử, địa lý, văn học, thơ ca, bia ký. Tên tuổi của ông được lưu giữ trong rừng sách ở Viện Viễn Đông Bác Cổ Hà Nội, Sài Gòn, Hồng Kông, Đài Loan, Pari. Sự nghiệp tước tác của ông được người đời ngưỡng mộ noi theo.

 

 

Chú thích

(1,3). Danh nhân văn hóa Đình nguyên Thám hoa Phan Thúc Trực (Ninh Viết Giao). NXB Khoa học xã hội Hà Nội, 2012, trang 24, 105.

(2). Kho tàng truyện kể dân gian xứ Nghệ (Tập 4). NXB Nghệ An, 1995, trang 246.

 (4). Trích Cẩm Đình thi tuyển tập. NXB Khoa học xã hội Hà Nội, 2011, trang 239.

(5). Theo Văn học dân gian xã Khánh Thành, huyện Yên Thành.

 

Đất và người xứ Nghệ khác:
Đồng chí Phùng Chí Kiên - Lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng, người con ưu tú của quê hương Nghệ An (4/12/2021)
Cương Quốc công Nguyễn Xí và sắc phong của vua Lê Thánh Tông (4/12/2021)
Vùng đất danh tiếng Trung Cần và truyền thống khoa bảng của dòng họ Nguyễn Trọng (4/12/2021)
Giáo sư Tạ Quang Bửu - Người con ưu tú của quê hương Nghệ An (4/11/2021)
145 năm ngày sinh của quyền Chủ tịch nước Huỳnh Thúc Kháng: Noi gương dũng cảm, nối chí quật cường (4/11/2021)
Phan Bội Châu: “Nhật nhật tân, hữu nhật tân” (3/11/2021)
Nhà thờ họ ở Nghệ An lưu giữ 11 bản sắc phong cổ quý hiếm (27/10/2021)
Phùng Chí Kiên - Vị tướng suốt đời chiến đấu hi sinh vì tổ quốc, nhân dân, nhà lãnh đạo cách mạng tiền bối xuất sắc (12/10/2021)
Làng Nho Lâm nơi phát tích của họ Cao (12/10/2021)
Di sản Hán Nôm tại Cương Quốc công từ - Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt (28/9/2021)
Nghĩa khí xứ Nghệ qua hình tượng Cương Quốc công Nguyễn Xí Nghĩa khí của người xứ Nghệ (27/9/2021)
Trần Quốc Hoàn - Người con xứ Nghệ với Thăng Long - Hà Nội (1/9/2021)
Vinh những ngày trước và trong Cách mạng tháng Tám năm 1945 (18/8/2021)
Nhạc sĩ Lê Hàm chia sẻ về bài hát “Vinh - thành phố Bình minh” (17/8/2021)
Thám hoa Phan Thúc Trực và những câu chuyện để đời trong nhân dân (13/8/2021)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Thơ chọn và sự tinh tế của người chọn thơ
Thơ chọn và sự tinh tế của người chọn thơ
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 3,329 | Tất cả: 3,548,718
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Đặc san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp