ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > NON NƯỚC XỨ NGHỆ
Liên Trì, một làng quê giàu truyền thống văn hóa lễ hội tâm linh
Tin đăng ngày: 12/8/2021 - Xem: 214
 

                          Nguyễn Tâm Cẩn

hội viên Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam

1. Phần khái quát chung:

      Nhìn một cách tổng thể thì khái niệm văn hóa lễ hội tâm linh là những giá trị vật chất và tinh thần  về tính chất thiêng liêng của tâm tư tình cảm qua các lễ hội do con người sáng tạo ra trong quá trình lịch sử .  Nói một cách cụ thể thì văn hóa lễ hội tâm linh là những hoạt động văn hóa thể hiện qua việc thờ cúng Trời đất Thần Phật Tổ tiên liên quan đến các đình đền chùa và các nhà thờ lớn….

      Như vậy cùng với sự phát triển của lịch sử loài người văn hóa lễ hội tâm linh cũng xuất hiện từ khá sớm khi con người có lòng tin vào Thượng đế, vào Thần Phật và linh hồn người đã mất. Chúng ta không biết được chính xác thời điểm ra đời của các hoạt động này nhưng có lẽ cũng phải đến xã hội Phong kiến, khi mà các cụm dân cư, các cộng đồng giáp làng xã được hình thành  thì các lễ hội văn hóa tâm linh mới được tổ chức. Ở Nghệ An nói chung và Yên Thành nói riêng phải đến thời nhà Lý, nhà Trần  mới hình thành được các cộng đồng dân cư như vậy.

      Ý nghĩa về giá trị tinh thần của các lễ hội theo quan niệm của người xưa là cầu cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, đón linh khí trời đất, cầu cho một năm sung túc, nhà nhà no ấm, hạnh phúc. Do đó lễ hội tâm linh đã trở thành nét văn hóa đẹp, thể hiện niềm tin yêu đối với Trời đất, với đức Phật,các vị Thần linh và tôn kính biết ơn các bậc Thánh nhân đã có công cứu nước, giúp dân… và mãi mãi được lưu truyền từ đời này sang đời khác.

      Với những giá trị lịch sử, văn hóa đặc sắc nên các lễ hội tâm linh đã được ghi danh vào mục Di sản văn hóa phi vật thể của địa phương và Quốc gia. Về sau  trong quá trình đấu tranh cách mạng các nhà hoạt động đã dùng các nơi linh thiêng như đình đền, chùa chiền làm nơi cất dấu tài liệu , nơi hội họp bí mật …nên từ cuối thế kỷ 20 cho đến nay nhà nước đã ban hành nhiều Quyết định công nhận một số đình đền chùa là các di tích lịch sử văn hóa đồng thời có chế độ bảo tồn, cấp kinh phí tu sửa…. Trong những thập kỷ gần đây nhiều khu di tích đã được đầu tư xây dựng với quy mô rộng lớn hiện đại. Các di tích này và các lễ hội tâm linh liên quan đã được các địa phương khai thác kết hợp với các tua du lịch để phát triển “ngành công nghiệp không khói” tăng thêm thu nhập cho địa phương và đất nước. 

      Tuy nhiên bên cạnh các mặt tích cực đó  các Lễ hội tâm linh còn biểu hiện cả mặt tiêu cực. Đó là tính mê tín dị đoan và gần đây khi tham gia các lễ hội nhiều nơi người đi lễ còn có những biểu hiện thiếu văn hóa “ buôn Thần bán Thánh”, hương thơm vàng mã đốt quá nhiều, vứt rác bừa bãi gây lãng phí và ô nhiễm môi trường…

Upload

Bình yên làng quê Liên Trì, Yên Thành (nguồn: Đài PT-TH Nghệ An)

  1. Làng Liên Trì và các di tích lịch sử văn hóa chính .

       Liên Trì là một làng cổ lớn trước đây thuộc tổng Vân Tụ huyện Đông Thành, phủ Diễn Châu ngày nay thuộc xã Liên Thành, huyện Yên Thành.  Theo các Văn bia ở đình Liên Trì và Hồ sơ các Di tích Lịch sử văn hóa cùng những nghiên cứu gần đây thì làng Liên Trì đã có lịch sử lâu đời. Từ xa xưa nhân dân Liên Trì đã tôn vinh Uy Minh vương Lý Nhật Quang, hoàng tử thứ tám của vua Lý Thái tổ, người đã làm tri châu Nghệ An từ năm Tân Tỵ 1041 và đã có công lớn đối với nhân dân Xứ Nghệ là Thành hoàng làng và dựng đình Liên Trì để thờ Ngài. Theo truyền thuyết để lại thì trong một lần đánh giặc về bị thương Lý Nhật Quang đã dừng chân nghỉ lại tại vùng đất đình Liên Trì hiện nay và có nhiều giọt máu rơi xuống đất này. Nhân dân xây đền và từ năm 1801 dựng đình Liên Trì để thờ Ngài. Rồi đến năm 1994 ngôi đình đã  được công nhận là di tích Lịch sử văn hóa cấp Quốc gia .

     Cũng theo những nguồn tin đáng tin cậy thì ngay từ thế kỷ 11, Lý Nhật Quang đã xây dựng đền Bạch Mã ở phía bắc làng gần đình Liên Trì để thờ cha mẹ mình , bà ngoại của Ngài là Thái hậu Dương Văn Nga, vua anh Lý Thái Tông và các tướng sĩ đã hy sinh trong quá trình đấu tranh bảo vệ quê hương xứ sở. Trải qua gần ngàn năm lịch sử ngôi đền bị xuống cấp và nhân dân Liên Trì đã nhiều lần trùng tu khôi phục . Và đến năm 2011, PGS TS Nguyễn Thế Kỷ, một người con của làng đã đứng ra kêu gọi các công ty và con em Yên Thành đóng góp xây lại đền với quy mô lớn ngay trên nền đất cũ ngày xưa.

     Mặt khác như mọi người đã biết Triều Lý vốn sùng đạo Phật và các đời vua Nhà Lý  đều coi Phật giáo là quốc đạo nên cũng như các đình đền khác thờ các vị vua và các quan lại nhà Lý, bên cạnh đình, đền thường có chùa thờ Đức Phật. Đền Bạch Mã và đình Liên Trì là nơi thờ các vị vua quan nhà Lý nên cũng không nằm ngoài thông lệ đó. Do đó theo truyền lại thì sau khi dựng đền Bạch Mã , chùa Kim Liên cũng đã được xây dựng nằm trong khuôn viên đình Liên Trì. Cùng với đền thờ thần Cao Sơn Cao Các , khu vực đình Liên Trì đã trở thành một hệ thống đình đền chùa khá hoàn chỉnh trở thành nơi sinh hoạt tâm linh của làng và nhân dân các làng xã trong vùng. Nhưng rồi sau này đến thời kỷ xây dựng HTX chùa Kim Liên đã bị phá dỡ chuyển đi không còn di tích nên đến năm 2017 ông Nguyễn Thế Kỷ lại đứng ra quyên góp cùng nhân dân Liên Trì xây dựng lại chùa Kin Liên bên cạnh đền Bạch Mã.

     Ngoài ba di tích kể trên trước năm 1955 ở Liên Trì còn có nhà Thánh Văn và nền Văn chỉ, nơi thờ Khổng Tử và các nhà khoa bảng của làng, nơi mà trước đây khi đi thi các  sĩ tử thường đến làm lễ  Kỳ khoa. Ngoài ra còn có đền xóm Ngoài thờ ông Nguyễn Đình Thiều , một thầy đồ trong làng sống vào thế kỷ 17- 18 đã có công mở trường dạy  học cho con em trong vùng. có đến xóm Đông, đền xóm Trửa (Giửa) thờ thần Bản Thổ và các đình Thần Cháy, đình Nương Dong, đình Lộ Cộ… Bên cạnh các đình đền ở Liên Trì còn có nhiều nhà thờ họ lớn mà mỗi nhà thờ cũng như các ngôi đình nhỏ đều gắn với lịch sử hình thành và sự tồn tại của nó. Đáng chú ý nhất có Nhà thờ họ Nguyễn Bá đã được công nhận là Di tích lịch sử văn hoa cấp tỉnh.

Upload

Đền Bạch Mã - Ngôi đền linh thiêng ở xã Liên Trì, Yên Thành (nguồn: Đài PT-TH Nghệ An)

  1. Lễ hội đình Liên Trì và các đền chùa khác.

     Ngày trước, lễ hội đình Liên Trì bình thường cứ ba năm tổ chức một lần vào ngày 17 tháng chạp, tương truyền là ngày giỗ của Lý Nhật Quang. Ngày lễ ở đình cũng như chùa Kim Liên là ngày hội của làng và nhân dân trong vùng.

    Ngày đó mâm cỗ được nấu và dọn tại đình, số lượng tuỳ từng năm khoảng từ 20 đến 30 mâm. Chi phí dọn mâm cỗ được trích từ quỹ của Hội Văn và Hội Võ của làng .Còn việc ăn uống tại đình chỉ dành riêng cho các vị chức sắc, các vị khoa bảng và những người cao tuổi.

    Trước khi cúng có lễ thắp hương ở chùa Kim Liên và khoảng 9 giờ,có cuộc rước thần gồm ba kiệu: một kiệu Thành hoàng làng, một kiệu  thần Bạch Mã và kiệu còn lại là thần Cao Sơn Cao Các. Xuất phát từ đình Liên Trì đám rước đi theo các đường trong làng qua các xóm ra đền Bạch Mã rồi trở về  đình. Thời gian rước thường phải đủ cho bộ phận hậu cần kịp chuẩn bị mâm cỗ.

    Lễ cúng được tổ chức trọng thể, người dân trong làng tập trung về đình đầy đủ  Bộ phận làm lễ thường có 18 người, gồm các chức phận sau đây:

  • Chủ tế: 1 người quỳ ở chiếu giữa
  • Bồi tế: gồm 2 người quỳ ở chiếu hai bên.
  • Thông xướng: 1 người điều hành buổi lễ .
  • Hành lễ: có 6 người, từng đôi một đứng hai bên chủ tế và bồi tế.
  • Đọc chúc: 1 người quỳ bên trái chủ tế.
  • Đội nhạc: có 5 người gồm một người đánh trống to (trống cái), hai người đánh 2 trống con, một người đánh nao và một người đánh chiêng.
  • Khai cổ: gồm 2 người làm nhiệm vụ đánh trống cái và khai chiêng đầu tiên. Khai cổ phải chọn những người tuổi cao, thanh cát tức là không dính đến tang gần và là người tốt, có uy tín trong làng.

    Điều cần nói thêm là việc chọn người vào vị trí chủ tế và bồi tế đối với làng Liên Trì là rất nguyên tắc. Ngoài các điều kiện như người thanh cát, người tốt có uy tín còn phải là người “trong tre”, tức là những người thuộc những dòng họ đã có nhiều đời định cư ở đây. Bài văn cúng do Hội Văn biên soạn. Đội nhạc của làng từ thế hệ này qua thế hệ  khác đã đào tạo được nhiều người đánh trống, đánh nao giỏi. Mỗi khi tiếng trống tế vang lên thì hình như cả làng hướng về đình . Trong những ngày tế lễ tất cả đinh làng (con trai từ 18 tuổi trở lên) đều phải có mặt tại đình.

     Mỗi lần lễ hội xong thường có hai đến ba ngày vui chơi giải trí. Các trò chơi  dân gian thường được tổ chức là đánh cờ thẻ, đánh đu, chọi gà, đi cầu chiền chiện,,  thi vật cổ truyền, thi vật cù lộ, kéo co…Cá biệt cũng có năm trời ấm có thi chèo thuyền thúng trên sông Liên Thuỷ  tạo nên một không khí sôi động suốt cả ngày, có năm đội tuồng làng còn dựng rạp hát  hai ba đêm … thu hút người xem của nhiều làng xã trong vùng.

     Theo các cụ truyền lại, lễ hội chùa Kim Liên trước đây cũng ba năm tổ chức một lần vào dip tháng ba âm lịch (năm cúng không trùng với đình Liên Trì). Lễ cúng ở chùa là cúng Đức Phật và các âm hồn vô chủ, tức không ai thờ tự . Ngoài mâm cỗ còn có lễ đốt vàng mã  chủ yếu là tiền giấy và quần áo cho người đã khuất.

     Ngày hôm đó mỗi gia đình trong làng làm một cỗ xôi đội lên đặt ở sân chùa theo thứ tự từng nậu: Nậu nhất, Nậu nhì, Nậu ba và Nậu tư .Vì nhà Phật ăn chay nên mân chỉ có xôi không, còn thực phẩm thì mỗi nậu làm thịt một con lợn và sau khi cúng xong mới phân chia đều cho các mâm. Ngoài mâm các nậu còn có một số mâm của Hội đồng tử, tức là hội những người bán con cho chùa.Cúng xong trừ ban lãnh đạo làng, các gia đình cho người lên đội mâm đưa về ăn uống tại nhà.

       Trước khi cúng ngoài bộ phận phục vụ tại chùa, các đinh làng còn lại chia làm hai phần. Một bộ phận  rước Thần Phật đi thăm đồng, một hình thức của lễ Tịch điền. Các thanh niên trai tráng được lựa chọn , ăn mặc quần áo lính gánh kiệu và bồng súng (súng gỗ) đưa thần đi ra đồng.  Cùng đi có các cụ già mặc áo dài đen và ban nhạc gồm đủ trống chiêng nao cùng một số người cầm cờ . Kiệu đi đến một cánh đồng nào đó , thường ra đồng Cồn Me nơi có vệ Mục đồng, lượn quanh mấy đám ruộng, rồi một cụ già nhổ nguyên một bụi lúa tốt bỏ vào một chiếc bình đưa lên hương án rước về. Tục rước Thần Phật đi thăm đồng cũng là để cầu mong  cho các vị phù hộ cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu… Bộ phận còn lại chiếm số đông được phân theo từng nậu đem cuốc vét đi tảo mộ ở các cánh đồng, các vệ nơi chôn cất người đã mất như Vệ Rú, vệ Nước Muông, vệ Bến Sải, vệ Nương Mát.... và mời các hương linh về chùa.

     Cũng như lễ  hội ở đình Liên Trì ngày tế lễ ở chùa Kim Liên là ngày hội rất vui, mọi người đều tất bật, các công việc gia đình đều tạm ngừng lại . Nhân dân các làng trong vùng đến dự rất đông. Cúng xong, buổi chiều là vui chơi, giải trí. Một số năm có tổ chức thi đấu các môn như : cờ thẻ, vật tự do, vật cù lộ, chọi gà, thả diều, đi cầu chiền chiện, kéo co, ban đêm có hát tuồng…nhiều năm thời gian kéo dài sang cả ngày hôm sau.

Upload

    Đình Liên Trì được xếp hạng Di tích Lịch sử cấp Quốc gia năm 1994 

Như vậy lễ hội tâm linh ở làng Liên Trì từ trước đến nay là khá phong phú vì đây là vùng đất cổ có truyền thống hiếu học, có nhiều bậc tri thức Nho học. Chính các vị này đã có ảnh hưởng rất lớn đến việc truyền bá văn hóa tâm linh trong cộng đồng làng xã.  Mặt khác Lễ hội tâm linh đã góp phần quan trọng giáo dục tình yêu, lòng biết ơn đối với các anh hùng cứu quốc, các danh nhân của làng, giáo dục lòng biết ơn đối với Tiên tổ, lòng ngưỡng mộ đối với Thần Phật.

    Xu thế chung ở các địa phương hiện nay là củng cố các dòng họ, nâng cấp các đình đền chùa và phục hồi lại các hoạt động văn hóa tâm linh. Trong tiến trình đó cần lưu ý là làm cho người dân thấy là cần loại bỏ các yếu tố mê tín dị đoan, tránh lãng phí và không vui chơi giải trí quá đà làm ảnh hưởng đến công việc chung  và học tập của tuổi trẻ.

 

 

 

                           

 

 

                          

Đất và người xứ Nghệ khác:
Đồng chí Phùng Chí Kiên - Lãnh đạo tiền bối tiêu biểu của Đảng, người con ưu tú của quê hương Nghệ An (4/12/2021)
Cương Quốc công Nguyễn Xí và sắc phong của vua Lê Thánh Tông (4/12/2021)
Vùng đất danh tiếng Trung Cần và truyền thống khoa bảng của dòng họ Nguyễn Trọng (4/12/2021)
Giáo sư Tạ Quang Bửu - Người con ưu tú của quê hương Nghệ An (4/11/2021)
145 năm ngày sinh của quyền Chủ tịch nước Huỳnh Thúc Kháng: Noi gương dũng cảm, nối chí quật cường (4/11/2021)
Phan Bội Châu: “Nhật nhật tân, hữu nhật tân” (3/11/2021)
Nhà thờ họ ở Nghệ An lưu giữ 11 bản sắc phong cổ quý hiếm (27/10/2021)
Phùng Chí Kiên - Vị tướng suốt đời chiến đấu hi sinh vì tổ quốc, nhân dân, nhà lãnh đạo cách mạng tiền bối xuất sắc (12/10/2021)
Làng Nho Lâm nơi phát tích của họ Cao (12/10/2021)
Di sản Hán Nôm tại Cương Quốc công từ - Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt (28/9/2021)
Nghĩa khí xứ Nghệ qua hình tượng Cương Quốc công Nguyễn Xí Nghĩa khí của người xứ Nghệ (27/9/2021)
Trần Quốc Hoàn - Người con xứ Nghệ với Thăng Long - Hà Nội (1/9/2021)
Vinh những ngày trước và trong Cách mạng tháng Tám năm 1945 (18/8/2021)
Nhạc sĩ Lê Hàm chia sẻ về bài hát “Vinh - thành phố Bình minh” (17/8/2021)
Thám hoa Phan Thúc Trực và những câu chuyện để đời trong nhân dân (13/8/2021)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Thơ chọn và sự tinh tế của người chọn thơ
Thơ chọn và sự tinh tế của người chọn thơ
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 3,020 | Tất cả: 3,548,409
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Đặc san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp