DIỄN ĐÀN > TỌA ĐÀM VÀ CÁC VẤN ĐỀ TRAO ĐỔI
Về danh xưng Thanh Chương
Tin đăng ngày: 5/8/2021 - Xem: 250
 

Hồ Sỹ Hùy

Hội thảo khoa học Danh xưng Thanh Cương - Những cứ liệu lịch sử do Trung tâm KHXH&NV Nghệ An (thuộc Sở KH&CN Nghệ An) phối hợp với Hội KHLS Việt Nam, Viện Sử học Việt Nam và Huyện ủy Thanh Chương tổ chức vào ngày 27.10. 2020 tại Hội trường Sở KH&CN Nghệ An. Có 3 bản báo cáo được trình bày trong tổng số toàn văn 6 tham luận khoa học tập hợp trong tập Tài liệu Hội thảo.

  1. Trước hết tôi tán thành ý kiến của CN Trần Mạnh Cường (TMC) trong bản báo cáo số 5 Về mốc ra đời danh xưng Thanh Chương cho rằng khi xác định danh xưng Thanh Chương với ý nghĩa là một đơn vị hành chính cấp huyện, trước hết cần tìm hiểu nguồn gốc, ý nghĩa tên gọi Thanh Chương.

Nhưng không phải như TMC nói Thanh Chương trong các thư tịch chỉ được viết bằng 2 chữ Hán 清漳 trong đó Thanh nghĩa là trong, sạch, yên tĩnh…; Chương là tên riêng một con sông ở Trung Quốc, mà còn được viết là 清章(Thanh Chương huyện chí VHv.2557 và A.97) trong đó chương 章 nghĩa là văn chương; hoặc được viết là青漳 trong An Nam địa chí A.180 (sách địa chí Việt Nam thời Hồng Đức (1470 - 1497) trong đó thanh 青 là màu xanh, tuổi trẻ v.v… Tuy vậy, Thanh Chương trong các thư tịch được viết bằng 2 chữ Hán 清漳 chiếm đại đa số, nên có thể xem mấy chỗ chép là 清章hay 青漳 có thể là do chép nhầm chăng? Nhưng gợi ý của tác giả qua việc dẫn tác phẩm của 3 nhà thơ cổ điển Trung Hoa: Lưu Trinh nước Ngụy thời Tam Quốc, Từ Lăng (507 - 583) thời Nam - Bắc triều, Lý Thương Ẩn (813 - 858) thời Vãn Đường có nhắc đến địa danh Thanh Chương để rồi                                                                                                                                                                                                                                                                                  cho rằng địa danh này hàm ý nghĩa “là nơi có non nước hữu tình, xứng vùng danh thắng, lại gắn với những nhân vật trứ danh trong lịch sử nên được xem là mảnh đất địa linh nổi tiếng” tuy thú vị thật, nhất là đối với những người con Thanh Chương nhưng e suy diễn quá xa! Theo tôi, danh xưng Thanh Chương 清漳 có sau danh xưng Thanh Giang 清江. Ở đây vì kỵ húy Trịnh Giang nên phải đổi theo quy luật đổi âm (giang đổi thành chương) song vẫn giữ được ý nghĩa cũ (江giang là sông, còn chương 漳 là tên một con sông, cả hai đều thuộc bộ thủy). (Chẳng hạn, cũng theo quy luật  tương tự, địa danh Thanh Đàm 清潭 phải đổi tên là Thanh Trì 清池 vì trùng tên vua Thế Tông Lê Duy Đàm (1573 - 1599 )(1). Huyện Thanh Chương dù là địa giới trước năm 1907 (một dải dọc theo hữu ngạn sông Lam từ tổng Đặng Sơn (nay thuộc huyện Đô Lương) giáp Trà Lân (thượng du) tới tổng Nam Hoa (nay thuộc Nam Đàn) giáp với huyện La Sơn (nay thuộc huyện Đức Thọ và huyện Hương Sơn) tỉnh Hà Tĩnh (hạ du) hay từ 1907 đến nay (có cả 2 bờ tả và hữu ngạn, Bắc giáp huyện Anh Sơn, Nam giáp huyện Hương Sơn (Hà Tĩnh), Đông giáp huyện Nam Đàn và Anh Sơn  -  từ 1963 là huyện mới Đô Lương, Tây giáp Lào) thì đều gắn liền với dòng sông Lam. Sông này còn có nhiều tên gọi khác. Nếu gọi theo kích thước: rào Nậy, sông Cái, sông Cả; nếu gọi theo màu sắc nước: Lam Giang 藍江, Thanh Long Giang 青 龍 江 hay Thanh Giang 清江. Điều đáng chú ý là trong các dòng sông lớn ở miền Bắc thì nước sông Lam thường xanh trong trong khi nước sông Mã thường có màu vàng đục, nước sông Hồng thì lại có màu đỏ đục…

Càng không phải như TMC nói “danh xưng của tuyệt đại đa số các địa phương ở nước ta đều được ghi bằng chữ Hán và ít nhiều trong số đó được lấy từ các bộ sách hay tác phẩm văn học nổi tiếng. Điển hình như danh xưng “Nghệ An” được cho là có nguồn gốc từ bộ Sử ký Tư Mã Thiên”. Thật ra không phải là tuyệt đại đa số mà chỉ là phần lớn danh xưng các địa phương ở nước ta được ghi bằng chữ Hán bởi đơn giản trong tiếng Việt hiện đại có khoảng 65 % từ Hán - Việt theo thống kê của các nhà ngôn ngữ học. Nghệ An 乂安 nghĩa là thái bình vô sự là cách đặt tên theo tình cảm - nguyện vọng của triều đình cũng như nhân dân địa phương (Cũng tương tự, làng Tiên Điền quê hương thi hào Nguyễn Du hay kinh đô Vạn An 萬安 (muôn việc yên ổn cả) thời Mai Hắc Đế đều là cách đặt tên như thế). Đây là một trong những nguyên tắc cụ thể cách đặt địa danh kinh tế xã hội(2). Ngày nay, địa danh học đã trở thành một môn khoa học độc lập. Địa danh tự nhiên hay địa danh kinh tế xã hội, địa danh lịch sử - văn hóa đều có các nguyên tắc đặt tên cụ thể, không hề có nguyên tắc nào đặt tên “từ các bộ sách hay tác phẩm văn học nổi tiếng” như TMC tưởng tượng cả! Danh xưng Nghệ An xuất hiện năm 1030 hay 1036 (?) là lúc quốc gia Đại Cồ Việt (đến năm 1054 Lý Thánh Tông mới đổi quốc hiệu là Đại Việt) Phật giáo Thiền Tông là quốc giáo, vua Lý Thái Tông (ở ngôi 1028 - 1054) từng đi tu, trí thức bấy giờ hầu hết là các thiền sư, ngay quốc hiệu còn nửa nôm nửa chữ, làm gì lại có người nghĩ đến chuyện lấy điển tích từ bộ Sử ký Tư Mã Thiên để đặt tên châu như ý kiến suy diễn của TMC? Nếu có chuyện hy hữu lấy điển tích như thế thì các danh sĩ trước đây nhất định đã có người nhắc đến, ít nhất là Hoàng giáp Bùi Dương Lịch khi lần lượt viết Nghệ An phong thổ ký, Nghệ An chí rồi Nghệ An ký.

  1. Danh xưng Thanh Chương xuất hiện lúc nào?

Trong 6 bản báo cáo được tập hợp, bản đầu tiên của TS Nguyễn Thị Lệ Hà Vài nét về tình hình chính trị, kinh tế, xã hội của huyện Thanh Chương dưới thời Pháp thuộc không đề cập thời điểm xuất hiện danh xưng Thanh Chương. Có 3 bản chọn mốc ra đời danh xưng Thanh Chương là năm 1435 theo Dư địa chí của Nguyễn Trãi. Năm 1960, Dư địa chí do Cử nhân Hán học Phan Duy Tiếp dịch, học giả Hà Văn Tấn hiệu đính và chú thích, căn cứ vào bản in năm 1868 được nhà xuất bản Sử học ấn hành; năm 1969 được in lại trong Nguyễn Trãi toàn tập. Gần đây, bản dịch này lại được hiệu đính một lần nữa, rồi đưa vào bộ Tổng tập dư địa chí Việt Nam (tập 1, nhà xuất bản Thanh Niên, năm 2012). Tuy nhiên, bản sách ấy không còn đúng nguyên tác, vì đã được những người đời sau sửa chữa và thêm vào nhiều lần. Theo GS Hà Văn Tấn: “Huyện Thanh Chương là đất huyện Thổ Du phủ Nghệ An thời thuộc Minh. Thời Lê gọi là huyện Thanh Giang, về sau mới đặt tên là Thanh Chương. Ngay trong danh sách phủ huyện thời Hồng Đức (1470 - 1487) được chép trong Thiên Nam dư hạ tập cũng còn chép là Thanh Giang. Chắc là tên Thanh Chương ở Dư địa chí là do người đời sau sửa chữa”(3).

Báo cáo số 6 Danh xưng Thanh Chương có tự bao giờ của 2 tác giả Bùi Văn Chất, Trần Kim Đôn - 2 người con Thanh Chương tâm huyết với quê hương chọn mốc ra đời của Danh xưng Thanh Chương là năm Kỷ Sửu 1469, năm vua Lê Thánh Tông định bản đồ các phủ, châu, huyện, xã… thuộc 12 thừa tuyên trong nước. Danh xưng Thanh Chương chính thức xuất hiện trên bản đồ Hồng Đức, tức Hồng Đức bản đồ sách 洪德版圖冊 là một bộ bản đồ địa lý của Đại Việt  hành vào đời vua Lê Thánh Tông, năm Hồng Đức thứ 21 (1490). Đây được coi là bộ bản đồ địa lý đầu tiên do nhà nước Đại Việt thực hiện. Kết luận Hội thảo cũng nghiêng về mốc này. Tuy vậy, hiện nay bản gốc của Bản đồ Hồng Đức đã thất truyền. Về niên đại, có 2 cuốn hoàn thành vào cuối thế kỷ 18, 5 cuốn vào nửa đầu thế kỷ 19, 3 cuốn không ghi niên đại. Do vậy, tên Thanh Chương ở bản đồ này hẳn cũng là do người đời sau sửa chữa. Việc dùng địa danh hiện tại thay thế địa danh các thời trước đến nay vẫn còn khá phổ biến. Điển hình như trường hợp viết về nhân vật Đặng Như Mai (? - 1874) - lãnh tụ khởi nghĩa Giáp Tuất (1874). Các sách Từ điển nhân vật lịch sử Việt Nam (Đinh Xuân Lâm, Trương Hữu Quýnh CB); Thanh Chương đất và người (Trần Kim Đôn CB)… đều chép “ông quê ở xã Nam Kim, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An, lên dạy học ở xã Thanh Khê, huyện Thanh Chương & lập nghiệp ở đó” trong khi danh xưng Nam Đàn (huyện) mãi đến năm  1886 mới xuất hiện, danh xưng Thanh Khê (xã) đầu năm 1954 mới ra đời! Trước các mốc đó, huyện Nam Đàn có tên là Nam Đường, vùng đất Thanh Khê lúc cuộc khởi nghĩa bùng nổ (1874) thuộc xã Thái Nhã, là 1 trong 22 xã thôn của tổng Võ Liệt; xã Nam Kim thời đó còn nằm trong tổng Nam Kim thuộc huyện Thanh Chương.

Bản báo cáo số 4 của Th.S Nguyễn Văn Biểu (Viện Sử học Việt Nam) cho rằng: “nên chọn năm 1469 là năm thành lập và năm 1729 là năm xuất hiện danh xưng Thanh Chương với tư cách là đơn vị hành chính cấp huyện thuộc tỉnh Nghệ An”. Thật ra năm 1469 là năm danh xưng Thanh Chương xuất hiện trên bản đồ Hồng Đức chứ đâu phải là năm thành lập huyện Thanh Chương!

Công phu hơn cả là bản báo cáo số 3 của TS Nguyễn Thị Thu Hương (Viện Nghiên cứu Hán Nôm): Danh xưng Thanh Chương qua ghi chép của các thư tịch cổ. Tác giả đã khảo sát kỹ 9 tác phẩm chỉ nhắc đến địa danh Thanh Chương trong đó có 5 tác phẩm được biên soạn trước năm 1729. Đó là Dư địa chí輿地誌(1435) của Nguyễn Trãi, An Nam địa chí 安南地志 (thời Hồng Đức 1470 - 1497), Thiên Nam dư hạ tập天南餘暇集(thời Hồng Đức 1470 - 1497), Đại Việt sử ký toàn thư 大越史記全書(1697),  Hoan Châu ký (1680 - 1705) tên đầy đủ là Thiên Nam Liệt truyện Hoan Châu ký 天南列傳驩州记. Vấn đề là cần khảo cứu kỹ các văn bản. Tại sao khi chú thích Dư địa chí thầy Tấn bảo: “Ngay trong danh sách phủ huyện thời Hồng Đức (1470 - 1487) được chép trong Thiên Nam dư hạ tập cũng còn chép là Thanh Giang”? Có thể thầy đã sử dụng một bản khác 2 bản A.334/10, VHv.1313/ab mà TS Hương đã sử dụng chăng? Lại nữa, Đại Việt địa dư toàn biên大越地輿全編 (A.72/2) của Phương Đình Nguyễn Văn Siêu soạn phần chép về phủ Đức Thọ, sách xét theo Thiên Nam dư hạ tập天南餘暇集 ghi Thanh Giang là 1 trong 6 huyện thuộc phủ Đức Quang.

Tác giả còn kể tên 6 tư liệu ghi việc địa danh Thanh Giang đổi thành Thanh Chương. Đó là Đại Việt địa dư toàn biên大越地輿全編 A.72/2 do Phương Đình Nguyễn Văn Siêu (1799 - 1872) biên soạn, khắc in năm 1890; Đại Nam quốc cương giới vựng biên 大南國疆界彙編 bản A.748 do Hoàng Hữu Xứng biên soạn năm 1887; Đại Nam nhất thống chí大南一統志 do Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn trong khoảng đời Tự Đức (1848 - 1883), Thanh Chương huyện chí 清章縣誌 bản A.97 do Tri huyện Nguyễn Điển soạn, Thanh Chương huyện chí 清章縣誌 bản do Đặng Công Luận chép lại năm 1963, Nghệ An ký乂安記 bản  VHv.1713 của Bùi Dương Lịch (1757 - 1828) biên soạn. Tuy vậy, tác giả cho rằng “những sách viết thời Lê sơ và khảo về Lê sơ mà chúng tôi khảo ở trên không có sách nào nhắc đến địa danh Thanh Giang…”. Sự kiện định lại bản đồ dưới triều Trần vào niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình thứ 2 và đặt tên huyện Thanh Giang hiện chúng tôi không thấy chép trong Đại Việt sử ký toàn thư. Sách địa lý đầy đủ và sớm nhất của nước ta là Dư địa chí của Nguyễn Trãi cũng không nhắc đến. Điều đó cho thấy, danh xưng Thanh Chương được đặt dưới triều Trần là vấn đề cần khảo cứu thêm vì chưa có cứ liệu. Từ đó, tác giả kết luận: “… theo chúng tôi, danh xưng Thanh Chương có… khoảng ngay sau năm 1435, khi Nguyễn Trãi viết xong Dư địa chí, tức sớm nhất là năm 1436, muộn nhất là năm 1442, khi Lê Thái Tông còn tại vị. Danh xưng đó tiếp tục tồn tại, kéo dài qua các niên hiệu Quang Thuận (1460 - 1470), Hồng Đức (1470 - 1497), Đồng Khánh (1866 - 1888)”.

Đáng tiếc tác giả khảo sát khá công phu nhưng kết luận còn thiếu sức thuyết phục. 

2.1. Dựa vào Dư địa chí nhưng tác giả đã bỏ qua chú thích của GS Hà Văn Tấn. Việc Thiên Nam dư hạ tập cũng còn chép là Thanh Giang còn được Phương Đình Nguyễn Văn Siêu nhắc lại trong Đại Việt địa dư toàn biên đã nói ở trên. Vì vậy, TS Hương nói  “những sách viết thời Lê sơ và khảo về Lê sơ mà chúng tôi khảo ở trên không có sách nào nhắc đến địa danh Thanh Giang” là không chuẩn xác.

2.2. Sự kiện định lại bản đồ dưới triều Trần vào niên hiệu Thiên Ứng Chính Bình thứ 2 và đặt tên huyện Thanh Giang không thấy chép trong Đại Việt sử ký toàn thư có thể hiểu là sử chép sót. Sử đời Trần là do Phan Phu Tiên (1370 - 1462) biên soạn, nhưng ông sống vào cuối Trần và Lê sơ. Khi biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư Ngô Sĩ Liên đã dựa vào ông, nhưng chính Ngô Sĩ Liên từng viết trong lời Tựa: “Văn Hưu là đại thủ bút thời Trần, Phu Tiên là bậc cố lão của thánh triều ta…, nhưng ghi chép còn có chỗ chưa đủ, nghĩa lệ còn có chỗ chưa đáng…”.

2.3. Không phải ngẫu nhiên có đến 6 tài liệu ghi chép việc đổi tên Thanh Giang thành Thanh Chương. Công trình khảo cứu công phu “đặt nền móng cho môn tị húy học Việt Nam” theo đánh giá của GS Hà Văn Tấn Nghiên cứu chữ húy Việt Nam qua các triều đại của Ngô Đức Thọ (Nxb Văn hóa 1997), mục Kiêng húy đổi địa danh thời Lê Trung Hưng chép: “Thanh Giang 青 江tên huyện thuộc xứ Nghệ An, sau năm 1729 đổi là Thanh Chương. Nay là huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An”. Như đã nói trên, chúng tôi cho rằng danh xưng Thanh Chương chỉ xuất hiện năm 1729 hay sau năm này. Còn những tác phẩm chép địa danh Thanh Chương có trước mốc này là do người đời sau sửa chữa như nhận định của GS Hà Văn Tấn.

 

Chú thích

(1). Xem thêm: Hồ Sĩ Hùy: Lý Nhật Quang -  vị Tri châu đầu tiên của Nghệ An, Chuyên san KHXH & NV Nghệ An (số 5/2020).

(2). Xin xem: Nguyễn Văn Âu: Một số vấn đề về địa danh học Việt Nam, NXB ĐHQG Hà Nội. 2000.

(3). UBKHXH Việt Nam. Viện Sử học:  NT toàn tập. NXB Khoa học Xã hội, H.1969, tr.585.

Diễn đàn khác:
Giải pháp phát triển du lịch miền Tây Nghệ An giai đoạn 2020-2025 (12/10/2021)
Văn miếu Nghệ An - Nhìn từ góc độ văn hóa (12/10/2021)
Vaccine hóa cộng đồng cứu cánh số 1 cho các doanh nghiệp Nghệ An trong đại dịch (28/9/2021)
Nghiên cứu, giữ gìn, phát triển sự trong sáng và chuẩn hóa tiếng Việt trong thời kì hội nhập quốc tế hiện nay (27/9/2021)
Tăng cường kiểm soát quyền lực nhà nước thông qua giám sát phản biện của nhân dân (27/9/2021)
Chính cư, ngụ cư và những công dân hạng hai (22/9/2021)
Thanh Chương ra đời khi nào? (Trao đổi cùng ông Hồ Sỹ Hùy, tác giả bài viết “Về danh xưng Thanh Chương”) (1/9/2021)
1 + 1 chưa chắc bằng 2 và các vấn đề trong dạy học Toán (1/9/2021)
Chủ động chuẩn bị các điều kiện triển khai Chương trình Giáo dục phổ thông mới (1/9/2021)
Phòng, chống suy thoái quyền lực (1/9/2021)
Khó khăn trong nhận diện hành vi bạo lực gia đình (13/8/2021)
Phải hài hòa lợi ích trong phát triển kinh tế di sản (12/8/2021)
Chuyển đổi kỹ thuật số và những “lối thoát” cho doanh nghiệp Nghệ An trong thời kỳ đại dịch (5/8/2021)
Chuyển đổi số với doanh nghiệp Nghệ An - Thực trạng và giải pháp (5/8/2021)
Về danh xưng Thanh Chương (5/8/2021)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 397 | Tất cả: 3,402,309
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Đặc san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp