KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Xã hội hóa trong việc tôn tạo, phục hồi di tích nhìn từ đền Nhà Quan
Tin đăng ngày: 6/7/2021 - Xem: 76
 

Nguyễn Trọng Cường

Sở Văn hóa và Thể thao Nghệ An

 Theo đoàn công tác những ngày đầu xuân, giữa một vùng quê nông nghiệp nằm bên dòng sông Vũ Giang trong xanh, uống lượn thuộc xã Khánh Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Khi hoàng hôn buông xuống, thấp thoáng những hàng cây osaca màu vàng, rất đỗi say sưa với công việc được chiêm ngưỡng những đường nét như đầu đao uốn cong đến bờ nóc, bờ chải, những họa tiết trang trí ngay từ cổng đền tôi thực sự ngỡ ngàng trước vẻ đẹp có nét cổ kính của một di tích đến thế, tuy nhiên điều đặc biệt hơn đó lại là một di tích hoàn toàn được “mặc áo mới” và “tiền may áo” lên đến hàng chục tỷ đồng từ nguồn kinh phí xã hội hóa để phục hồi, tôn tạo lại một di tích đó là  đền Nhà Quan.

Upload

Đền Nhà quan được tôn tạo, phục hồi từ đóng góp của bà con nhân dân (nguồn: Đài PT-TH Nghệ An)

Theo các tài liệu khảo cứu, căn cứ vào danh mục kiểm kê di tích danh thắng còn lưu giữ cho thấy đền Nhà Quan tọa lạc tại làng Phú Ninh, tổng Vân Tụ, huyện Đông Thành (nay thuộc xã Khánh Thành, huyện Yên Thành) được xây dựng để thờ Thám hoa Phan Thúc Trực, sau phối thờ thêm hai nhân vật là Phan Hàn Mậu và Đào Trung Lao.

Phan Thúc Trực - Nguyên tên của ông là Dưỡng Hạo, sau mới đổi lại thành  Thúc Trực. Ông sinh ngày 12 tháng 2 năm 1808, mất ngày 13 tháng 10 năm Tự Đức thứ 5 (1852), là người ở làng Phú Ninh, tổng Vân Tụ, nay thuộc xã Khánh Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Dòng họ ông có 7 đời đăng khoa. Cha ông là Phan Vũ, một Tú tài có tiếng hay chữ và đạo đức, nhưng nhà nghèo phải đi dạy học kiếm sống, được dân trong vùng gọi là thầy "Bồ", với hàm ý là thiên hạ có hai bồ chữ thì riêng ông đã học được một "bồ". Chịu ảnh hưởng của cha, Dưỡng Hạo dù hoàn cảnh gia đình khó khăn nên phải vừa học, vừa làm, nhưng từ thời trẻ nổi tiếng học giỏi. Năm 16 tuổi, ông đỗ đầu xứ trong kỳ khảo hạch "tiến ích" của tỉnh, được mệnh danh là thần đồng. Năm 17 tuổi, ông thi đậu Tú tài khoa Ất Dậu (1825) tại trường thi Nghệ An. Ông cũng là một nhà văn, nhà thơ, nhà sử học, nhà địa lý học trong lịch sử Việt Nam.

Phan Hàm Mậu là vị tướng có công trong thời Lê Trung Hưng, là “Tán trị công thần đặc tiến phụ quốc thượng tướng quân Xuân dương hầu gia tặng Đoan túc Dực bảo trung hưng Phan tướng công tôn thần”. Ông là quan Thám tán, nên nhân dân địa phương gọi là quan Tham.

Đào Trung Lao - thần vốn là người họ Nguyễn, tham gia kháng chiến chống quân Minh, thường gọi là quan Đề đốc.

Đền Nhà Quan không chỉ là nơi thờ phụng, tưởng niệm các vị thần có công với dân với nước mà còn là nơi diễn ra nhiều sự kiện quan trọng gắn liền với lịch sử của địa phương  như: Năm 1953, đền là địa điểm được sử dụng làm xưởng cơ khí sản xuất vũ khí đạn được. Trong kháng chiến chống Pháp đây là nơi mở lớp học của quân ủy Trung Kỳ. Trước đây, tại đền hàng năm diễn ra các kỳ lễ trọng như Lễ Khai hạ vào rằm tháng Giêng, Lễ giỗ Thám hoa Phan Thúc Trực vào ngày 13 tháng 10 âm lịch.

Trải qua thăng trầm biến cố của lịch sử, giai đoạn 1954-1957 phần kiến trúc công trình của đền xưa kia đã bị mai một, thất lạc và tàn phá. Tuy nhiên, sự uy nghiêm, linh thiêng của Đền Nhà Quan luôn hiện hữu trong tâm trí của bà con Nhân dân khu vực. Nguyện vọng của đông đảo Nhân dân là khôi phục lại Đền Nhà Quan, một di tích lịch sử văn hóa, nơi sinh hoạt tín ngưỡng văn hóa tâm linh để bày tỏ lòng thành kính đối với các vị thành hoàng làng, danh nhân văn hóa khu vực đồng thời giáo dục truyền thống hiếu học, tương thân, tương ái, đoàn kết của nhân dân trong vùng. Bằng sự cố gắng của Nhân dân trong khu vực; sự công đức của du khách thập phương, đạo hiếu của anh em con cháu các họ tộc xã Khánh Thành, sự quan tâm tạo điều kiện thuận lợi của cấp ủy, chính quyền địa phương cùng gia đình ông Phan Anh Hào đã đóng góp kinh phí để tôn tạo, phục hồi  di tích Đền Nhà Quan.

Upload

Đông đảo bà con đến tham dự Lễ khánh thành đền Nhà Quan (nguồn: Đài PT-TH Nghệ An)

Để triển khai việc tôn tạo, phục hồi đền Nhà Quan, con cháu dòng họ Phan Thúc đã liên hệ làm việc với các cơ quan Trung ương và địa phương nghiên cứu kiến trúc, lập hồ sơ vẽ ghi, báo cáo phương án phục hồi.  Đến năm 2015, sau rất nhiều nỗ lực và được sự đồng tình ủng hộ của các hộ gia đình trong vùng bị ảnh hưởng, con cháu dòng họ Phan Thúc đã bỏ kinh phí để đền bù giải phóng mặt bằng khu đất mà các hộ gia đình đã từng sinh sống trên khuôn viên đền trước đây với tổng kinh phí 4 tỷ đồng. Đây là kết quả rất quan trọng, tạo điều kiện thuận lợi thực hiện các bước tiếp theo.

Song song với công tác đền bù, giải phóng việc phục hồi các hạng mục kiến trúc của di tích cũng được triển khai cẩn trọng. Xuất phát từ nhận thức về giá trị đặc biệt của đền Nhà Quan, các quan điểm, nguyên tắc về bảo tồn được nghiên cứu, cân nhắc hết sức kỹ lượng, thận trọng; việc khảo sát, phân tích thành phần các loại vật liệu truyền thống như vữa vôi, vữa màu, các loại khuôn hoa văn giả đá, gạch, ngói có kiểu dáng và trang trí hoa văn đặc trưng…gia công theo phương pháp truyền thống được thực hiện hết sức tỉ mỉ, công phu.

Sau  hơn 18 tháng thi công với tinh thần trách nhiệm, khắc phục khó khăn của đội ngũ cán bộ kỹ thuật cùng hàng nghìn giờ công lao động  công đức của bà con Nhân dân, để hôm nay công trình tôn tạo, phục hồi đền Nhà Quan đã đã hoàn thành. Trên khuôn viên có tổng diện tích 2000m2, các hạng mục công trình được bố trí đăng đối, với lối kết cấu kiến trúc hình chữ “Công”, đền nằm ngoảnh mặt hướng Nam, phía trước là dòng sông Vũ Giang thơ mộng do cụ Thám hoa Phan Thúc Trực hướng dẫn nhân dân đào nắn dòng chảy từ Bàu Chèn về và cho ngăn đập, dâng nước rửa mặn, phèn chua cho cánh đồng của dân làng.

Upload

Cắt băng khánh thành đền Nhà Quan (nguồn: Đài PT-TH Nghệ An)

 Bước qua cổng Tam quan được phục hồi bằng chất liệu gỗ lim, lớp ngói mũi hài với hình “tứ phượng” ở trên đầu cột là khoảng sân rộng bên phải có cây Đa, giếng nước và Nhà bia. Nhà bia được dựng lại theo nguyên mẫu văn bia viết về cụ Thám hoa còn lưu giữ tại Văn miếu Huế; tiếp đến là ngôi nhà ba gian, được làm bằng chất liệu táu mật, đây là nơi trưng bày lưu niệm, đón tiếp khách, sửa soạn vật phẩm trước khi vào tiến lễ; Bên trái  là cây Bồ Đề  và nhà bia, văn bia này ghi lại quá trình hình thành và tôn tạo, phục hồi đền.

Trước khi vào nhà Bái đường, du khách sẽ bước qua 9 bậc được làm bằng đá xanh nguyên khối, ở giữa là bức tranh chạm bằng đá với hình “Cửu Long” uống lượn. Bái đường có kết cấu 5 gian 2 chái kiến trúc “vì chồng rường” Khung nhà làm bằng gỗ lim các vì liên kết với nhau bằng các đư­ờng xà thượng, xà trung, xà hạ, hoành, th­ượng lư­ơng. Trang trí trên kiến trúc gỗ của nhà Bái đư­ờng với mật độ các mảng chạm khá dày đặc. Hầu như­ các cấu kiện kiến trúc: xà, hạ, câu đầu, con rường, đầu dư­, chồng đấu, cổ nghé, kẻ, bẩy, ván cốn mê, ván ấm … đều được nghệ nhân lợi dụng một cách triệt để và chạm trổ công phu với mô típ truyền thống là “tứ linh”, “tứ quý”. Bằng tài nghệ chạm khắc cao, các hình tư­ợng long, ly, quy, ph­ượng, tùng, cúc, trúc, mai, vân mây… đ­ược thể hiện rất phong phú về kiểu dáng và đường nét, tạo nên những mảng trang trí đẹp, có giá trị nghệ thuật cao. Mái nhà Bái đường được lợp ngói vẩy rất cổ kính, bờ nóc, bờ giải được đắp cao như những đường gân chắc chắn  vừa giữ cho ngói khỏi bị bốc khi có gió bão. Trên bờ nóc trang trí hình “lưỡng long chầu nhật ”, tại các điểm gấp khúc của mái là hình con  kỳ lân cách điệu ngẩng cao đầu, 4 góc mái uống cong được đắp hình đầu rồng cách điệu bằng chất liệu vôi vữa.

Nhà Bái đường được bài trí 3 cung thờ, với các hiện vật hết sức phong phú như  Cửa vong, Hương án, Đài trản, Gường thờ...được làm bằng chất liệu gỗ mít, chạm trổ tỉ mỉ, công phu với các đề tài rất đa dạng, cùng với đó là hệ thống Hoành phi, Câu đối được bố trí ở những hàng cột cái, cột quân cân đối hài hòa đã góp phần tạo nên vẻ đẹp cổ kính và nâng tầm  giá trị di tích lên nhiều. Đặc biệt là những câu đối và bức hoành phí là những tác phẩm mà các vua quan và bạn bè tặng cụ Thám hoa Phan Thúc Trực khi cụ đỗ đạt được con cháu dòng họ Phan Thúc sưu tầm, nghiên cứu kỹ lượng bấy lâu nay.

Gian giữa là bức hoành phi: Phiên âm: Mộc bản thủy nguyên; Tạm dịch: Cây có cội nước có nguồn.

Gian bên phải: 風 土 之 美 Phiên âm: Phong thổ chi mỹ; Tạm dịch: Quê hương tục đẹp.

Gian bên trái: 門 望 之 高 Phiên âm: Môn vọng chi cao; Tạm dịch: Gia thế cao sang.

Hai hàng cột cái gian giữa treo đôi câu đối:

文  章  盛  選  聯  南  北

科  甲  亨  衢  迭  後  先

桂  林  文  會  仝  賀

        Phiên âm:   Văn chương thịnh tuyển liên nam bắc,

                            Khoa giáp hanh cù điệt hậu tiên

                           Quế Lâm văn hội đồng hạ

        Tạm dịch:

                            Văn chương rộng tuyển liền nam bắc,

                            Khoa giáp hanh thông nối trước sau.

                            Văn hội ở Quế Lâm cùng kính tặng

 

聖 代 文 章 新 盛 典

儒 科 事 業 屬 高 才

原 北 寧 督 學 丙 戌 科 進士 武 英甫 夤 賀

      Phiên âm:     Thánh đại văn chương tân thịnh điển,

                           Nho khoa sự nghiệp thuộc cao tài.

                Nguyên Bắc Ninh Đốc học Bính Tuất khoa Tiến sĩ Vũ Anh phủ di hạ

     Tạm dịch:

                       Thánh đại văn chương ngời thịnh điển,

                       Nho khoa sự nghiệp thuộc người tài.

       Nguyễn Đốc học Bắc Ninh, Tiến sĩ khoa Bính tuất là Vũ Anh kính tặng.

Tiếp đến là Hậu cung gồm 3 gian thờ, ở giữa là ban thờ Thám hoa Phan Thúc Trực, bên phải nhìn từ ngoài vào là ban thờ cụ Phan Hàm Mậu, bên trái là ban thờ cụ Đào Trung Lao. Trước cửa Hậu cung là ban thờ có ngai thờ Đình Nguyên Thám hoa Phan Thúc Trực, phía trên là bức tranh  khắc bài thơ do Cụ sáng tác có nội dung như sau:

拜 祖 廟

積 年 違 拜 廟

此 日 得 歸 鄉

桑 梓 存 恭 敬

蘋 蘩 借 薦 將

詩 禮 門 風 在

科 名 世 譜 長

不 消 憂 負 荷

積 善 必 餘 慶

Phiên âm:

BÁI TỔ MIẾU

Tích niên vi bái miếu,

Thử nhật đắc quy hương.

Tang tử tồn cung kính,

Tần phiền tá tiến tương.

Thi lễ môn phong tại,

Khoa danh thế phả trường.

Bất tiêu ưu phụ hạ,

Tích thiện tất dư khương.

Dịch nghĩa:

VÁI LẠY Ở MIẾU TỔ

Đã nhiều năm không ra vái lạy ở miếu,

Ngày hôm nay được trở về quê hương.

Vẫn giữ trong lòng niềm tôn kính quê cha đất tổ,

Mượn bát  canh rau kính dâng tỏ lòng thành.

Nếp nhà thi lễ vẫn giữ được.

Khoa danh trong thế phà truyền lại dài lâu .

Không dám quên nỗi lo phụ công ơn tổ tiên,

Tích thiện ắt có nhiều phúc.

Phía trên gian giữa của Hậu cung treo bức hoành phi: 德  流  芳  Phiên âm: Đức lưu phương; Tạm dịch: Đức tỏa thơm mãi.

Gian bên phải: 樹 立 功 業  Phiên âm: Thụ lập công nghiệp; Tạm dịch: Gây dựng sự nghiệp.

Gian bên trái:         Phiên âm: Hiển thân dương danh; Tạm dịch: Cha mẹ hiển danh.

Ngoài việc phục hồi lại kiến trúc như nguyên trạng, việc giải tỏa không gian phía trước di tích, tôn tạo cảnh quan, khuôn viên xung quanh di tích cũng được hết sức chú trọng như: xây kè bên dòng sông Vũ Giang, hệ thống bồn hoa, trồng cây xanh, thảm cỏ, xây dựng sân nền, đường đi dạo, hệ thống chiếu sáng …đã góp phần trả lại không gian thoáng đãng vốn có trước đây của di tích, đồng thời giúp du khách quan sát di tích từ nhiều góc độ để có thể cảm nhận được hết vẻ đẹp của các chi tiết kiến trúc di tích.

Đúng như tâm sự của một người một người làm công tác văn hóa lâu năm tại một địa phương “cũng khó mà tìm được công trình tôn tạo phục hồi như  đền Nhà Quan mặc dù các dự án phải trải qua các khâu thẩm định”. Thế mới biết cái hay trong việc xã hội hóa tôn tạo, phục hồi di tích có lợi cho cả người dân và di tích, lại vừa huy động được sức người, sức của. Điều này thể hiện nhận thức cộng đồng về giá trị của di tích và ý thức bảo vệ di tích ngày càng được nâng cao./.

 

KHXHNV & Đời sống khác:
Sống mãi những bài thơ viết về thương binh, liệt sĩ (Bài viết nhân 74 năm ngày Thương binh liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2021) (27/7/2021)
Tri ân các Bà mẹ Việt Nam Anh hùng (27/7/2021)
Ký ức, kỷ niệm về Vinh xưa: Hoài niệm về Rạp 12/9 - Vinh (15/7/2021)
ĐƯA NGHỊ QUYẾT ĐẠI HỘI XIII CỦA ĐẢNG VÀO CUỘC SỐNG: Xây dựng hệ giá trị văn hóa, hệ chuẩn mực con người trong thời kỳ hội nhập (13/7/2021)
Vài suy nghĩ về Hiệp định BTA nhân kỷ niệm ngày ký kết (13/7/2021)
Xã hội hóa trong việc tôn tạo, phục hồi di tích nhìn từ đền Nhà Quan (6/7/2021)
Vài nét đặc biệt của Quốc hội khóa I (2/7/2021)
Khi nhà khoa học viết văn… (Đọc “Hai phía chân dung” - Ngẫu văn của Lê Quốc Hán, NXB Nghệ An, 2021) (2/7/2021)
Lễ hội đền Chín Gian từ lịch sử đến đến đời sống tâm linh của người Thái Phủ Quỳ (1/7/2021)
Chủ trương của Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo và việc thực hiện ở trường Đại học Kinh tế Nghệ An (1/7/2021)
ĐƯA NGHỊ QUYẾT ĐẠI HỘI XIII CỦA ĐẢNG VÀO CUỘC SỐNG: Xây dựng hệ giá trị văn hóa, hệ chuẩn mực con người trong thời kỳ hội nhập (30/6/2021)
Những vị đại biểu Quốc hội khóa I hy sinh vì nước (30/6/2021)
Đưa Nghị quyết Đại hội XIII vào cuộc sống: Xây dựng ngành công nghiệp văn hóa, phát triển thị trường văn hóa (30/6/2021)
Tình hình thiên tai ở Nghệ An thế kỷ XVII - XVIII và biện pháp khắc phục của triều định Lê - Trịnh (30/6/2021)
Gia đình và việc làm (26/6/2021)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 1,683 | Tất cả: 3,197,964
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp