KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Khi nhà khoa học viết văn… (Đọc “Hai phía chân dung” - Ngẫu văn của Lê Quốc Hán, NXB Nghệ An, 2021)
Tin đăng ngày: 2/7/2021 - Xem: 64
 

Nguyễn Khắc Phê

Nhà thơ, PGS. Tiến sĩ Lê Quốc Hán ghi thể loại cuốn sách vừa xuất bản là “Ngẫu văn”; có thể tạm hiểu là những bài văn viết một cách ngẫu nhiên hoặc ngẫu hứng mà viết. Tác giả chọn ghi một thể loại “hiếm” trên thị trường sách nhưng quả là thích hợp với “Hai phía chân dung” - một cuốn sách phong phú về đề tài và “đa thanh” về giọng điệu. “Ngẫu văn” Lê Quốc Hán tung tẩy đúng kiểu nhà thơ, không trói buộc “quy phạm” nào, hết chuyện này đến chuyện khác; tuy vậy, anh còn là nhà toán học, nên dù “tung hoành” ngang dọc xứ Nghệ (Hà Tĩnh và Nghệ An) và mở rộng cả đất nước, nhưng xem kỹ vẫn có thứ lớp, vẫn phân chia trọng tâm, trọng điểm quanh hai cái trục “tung”, trục “hoành” là quê hương và đồng bào ruột thịt của mình!

Upload

Tác giả Lê Quốc Hán

Tôi mượn thuật ngữ toán học cho vui và cũng từ cách quan sát này, tôi nhận ra Lê Quốc Hán dành phần đầu sách viết về các vùng đất Nghệ Tĩnh - nếu không là nơi “địa linh nhân kiệt”, thì cũng là quê hương mà tác giả gắn bó. Quê nội ở làng Xa Lang (nay là xã Sơn Tân, huyện Hương Sơn) nhưng lại sinh trưởng, học hành nhiều năm tại huyện Kỳ Anh và lập nghiệp thành danh ở Thành phố Vinh, nên tác giả có đủ hiểu biết dẫn chúng ta đi hầu khắp những địa danh, di tích, thắng cảnh nổi tiếng ở Nghệ Tĩnh. Anh dẫn bạn đọc về những làng cổ “Bên những dòng sông”(*), nơi sinh thành nên các danh nhân Đặng Dung, La Sơn phu tử, Phan Đình Phùng, Nguyễn Công Trứ, Trần Phú, Huy Cận, Hoàng Xuân Hãn, Lê Văn Thiêm…; rồi “Vượt thác Vũ Môn” Hương Khê về thăm vườn quốc gia Vũ Quang và mộ chí sĩ Phan Đình Phùng; xuống bãi biển Thiên Cẩm; ra Quỳnh Lưu “Về quê bà chúa thơ Nôm” Hồ Xuân Hương; lên Anh Sơn, Thanh Chương, Con Cuông, “Chạm cửa ngõ miền Tây” xứ Nghệ và trở về lên núi Dũng Quyết - nơi anh hùng Quang Trung dự tính xây Phượng Hoàng Trung Đô, ngắm Sông Lam và toàn cảnh Thành Vinh…

Upload

Những địa danh trên nhiều người đã đến và có lẽ cũng đã có nhiều bài viết trên sách, báo; nhưng những ghi chép như là du ký của Lê Quốc Hán không chỉ được thể hiện với trái tim nhà thơ mà còn ôm chứa nhiều chi tiết cụ thể với con mắt nhà toán học. Ví như trong bài “Chạm ngõ miền Tây”, bên cạnh trang miêu tả “Thác Khe Kèm một trong những danh thắng mang vẻ đẹp hoang sơ thiên nhiên ban tặng” trong Vườn Quốc gia Phù Mát (huyện Con Cuông), tác giả viết thêm: “Nhiều nhà khoa học nghiên cứu nơi đây khẳng định Khe Hèm là thác nước nguyên sinh bậc nhất Việt Nam…”; trên đường về ghé huyện Anh Sơn, sau dòng thốt lộ “trái tim chàng lại rung động vì tình cảm giữa con người và con người”, Lê Quốc Hán đưa bạn đọc thăm “Nghĩa trang liệt sĩ Việt Lào” và cung cấp nhiều con số cụ thể: Đến nay có hơn 10.800  hài cốt  quê 47 tỉnh thành, trong đó “chỉ có hơn ba nghìn ngôi được gắn tên, mặc dù đã qua 4 lần khai quật  lấy mẫu sinh phẩm  để kiểm tra AND cho các hài cốt còn lại, nhưng con số gần 8 nghìn hài cốt chưa được xác định tên liệt sĩ chính xác để gắn lên các ngôi bia mộ còn bỏ trống vẫn là nỗi đau không thể hàn gắn ngày một ngày hai.”

Có thể gọi đây là những “dòng chữ song đôi” của nhà thơ-nhà khoa học Lê Quốc Hán. Cũng học theo kiểu “tung tẩy” của tác giả, từ chi tiết này, tôi mời bạn đọc “nhảy cóc” sang phần sau cuốn sách với bài có tính triết luận “Toán học và thi ca”. Lê Quốc Hán, sau khi dẫn lập luận của “ai đó” rằng “Toán học là sản phẩm của trí tuệ. Thi ca là sản phẩm của tâm hồn. Toán học dùng tư duy logic làm công cụ chính để sáng tạo và Thi ca lấy tư duy hình tượng để biểu hiện” và đặt câu hỏi: “Thật thế ư? ” rồi viết: “Tôi dám đoan chắc rằng một người dù thông thái đến đâu, nếu không có một trái tim biết xúc cảm mãnh liệt không thể trở thành một nhà toán học đích thực; lại linh cảm rằng một người dù có tâm hồn nhạy cảm đa tình đến đâu, nếu không có trí tuệ dẫn đường cũng khó trở thành một nhà thơ lớn. Lý thuyết toán học hiện đại chẳng phải là những sản phẩm tuyệt vời của tư duy hình tượng đó sao? Và những thi phẩm làm sao trường tồn với thời gian nếu trong nó không lấp lánh những ý chói lọi do ánh sáng trí tuệ chiếu vào?”

Tôi trích dẫn hơi bị… dài, do đoạn văn thật hay, hào sảng, như một “tuyên ngôn” của tác giả về “cặp đôi” Toán học và Thi ca, “hai món quà quý nhất Thượng đế ban tặng cho loài người từ thuở khai thiên lập địa.”

Sau ít phút “tung tẩy” với Thơ và Toán, xin trở lại dẫn thêm ví dụ về tính khoa học trong chùm “du ký” của Lê Quốc Hán. Trong bài “Quế Phong du ký”, tác giả dẫn chúng ta cùng “thăm đền Chín Gian, tên chữ là Cửu Linh từ”, một di tích văn hoá lịch sử tâm linh nổi tiếng” với rất nhiều cách giải thích quanh cái số “9”, từ ý kiến cho rằng “dựng đền 9 gian cho 9 họ người Thái  đến cúng thờ” đến số lượng lễ vật “phải có 9 con lợn, 90 con gà nhỏ, 90 cặp cá khô và một chum rượu cần có cắm 9 cặp cần trúc… Dẫu theo ý nghĩa nào, đền Chín Gian vẫn là ngọn lửa thiêng, đã trải ngót 600 năm lịch sử, sưởi ấm tâm hồn người Thái…” Tác giả còn dẫn chúng ta thăm thác Sao Va và thác Bảy Tầng kỳ thú… Nhưng thôi, chỉ dẫn từng đó đủ thấy chất thi ca và toán học quyện lẫn đã làm nên gía trị các “du ký “ của Lê Quốc Hán.

Từ “quê hương là chùm khế ngọt” với những bài viết như là “du ký” ấy, tác giả phác họa chân dung các bậc sinh thành và bà con thân thiết với lòng trân trọng và thật nhiều chi tiết cảm động, một cách tôn vinh vẻ đẹp con người xứ Nghệ một cách khiêm nhường mà sâu lắng.

 Lê Quốc Hán đặt chùm bài giữa sách gồm những bài viết về những con người liên quan trực tiếp đến tuổi vào đời của mình; anh nhắc đến bạn bè thời trẻ, trong đó có “ba mối tình đầu” thuở học trò, không quên cả cô bạn Linh học chung từ lớp 4, cùng đi thi học sinh giỏi văn miền Bắc năm lớp 7 ngay sau trận đầu oanh liệt chống không quân Mỹ tại Rú Nài ngày 26/3/1965, rồi cô được du học Liên Xô nhưng không may mất sớm vì bệnh hiểm nghèo… Với những “người thầy đầu tiên” phát hiện năng khiếu và mở lối, nâng bước cho anh vào đời, trang viết của tác giả không chỉ thể hiện lòng biết ơn sâu nặng của mình mà truyền đến bạn đọc nỗi bồi hồi xúc động về tình nghĩa thầy-trò, về vẻ đẹp người giáo viên một thời gian khó; cả sự thao thức, băn khoăn khi nghĩ đến hiện trạng giáo dục lắm “điều tiếng” hôm nay. Có thể nói Lê Quốc Hán đã có “duyên” gặp được những người bạn, người thầy đức độ, tài giỏi. Bạn học cùng lứa thời huyện Kỳ Anh còn đầy bom đạn có Dương Xuân Nam - tức nhà thơ Dương Kỳ Anh, về sau là Tổng Biên tập báo Tiền Phong, “trọn đời yêu cái đẹp” - Lê Quốc Hán viết theo kiểu… nhà thơ; còn tôi cứ muốn gọi anh bạn thơ Kỳ Anh mà tôi cũng quen biết là người đẻ ra hàng loạt Hoa hậu! Thì chẳng phải bao nhiêu là hoa hậu Việt Nam đã ra đời trong “vòng tay” báo Tiền Phong thời Dương Xuân Nam làm “sếp”… “Thầy giáo có nhiều ảnh hưởng sâu sắc trong quá trình hình thành nhân cách và giữ được ngọn lửa đam mê sáng tạo” cho Lê Quốc Hán suốt từ thời học phổ thông ở Kỳ Anh là thầy Trần Ninh, quê Nghi Xuân, sau thời gian tham gia chiến đấu tại Quảng Trị, thầy sáng tác thơ nhiều hơn và trở thành nhà thơ-nhà phê bình Hà Quảng có uy tín ở xứ Nghệ. Trong “Bước ngoặt” cuộc đời chuyển từ văn sang toán, tờ “Toán học & Tuổi trẻ” và đặc biệt là giáo sư đồng hương nổi tiếng Lê Văn Thiêm đã dành rất nhiều tình yêu thương và giúp đỡ để “thầy giáo làng” Lê Quốc Hán trở thành phó giáo sư-tiến sĩ toán học. Hơn cả lời tri ân, tác giả đã viết: “Nếu không có những con người với tấm lòng vàng như Giáo sư, hẳn cuộc đời tôi mãi mãi bị chôn vùi cùng với những ước mơ thơ ấu ở một miền quê hẻo lánh xa xôi. Tự nhiên ngửa mặt lên trời và ứa nước mắt”.

Trong “phần giữa” cuốn sách này, Lê Quốc Hán trực tiếp về mình không nhiều, nhưng khi viết về bạn và thầy,  bạn đọc cũng bắt gặp nhiều chi tiết về những bước gian truân, những trăn trở của tác giả, nên có thể xem đây  là chùm bài “tự bạch” hay “chân dung tự họa”, không chỉ của mình mà ít nhiều là “chân dung” một lớp người, một thời đại.

Phần cuối sách thì đúng là tác giả “tung tẩy” với nhiều đề tài, từ lịch sử lễ Valentine đến chữ “Song hỷ”, rồi bàn về “du lịch tâm linh”, nhưng đậm đà nhất vẫn là bình thơ – từ Nguyễn Du đến Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Xuân Diệu, Trinh Đường… Những bài viết có tính triết học - nhân sinh trong phần này như “Toán học và thi ca”, “Đạo Việt Nam”, “Thử luận về con người”, “Một thoáng nghĩ về cái chết”, “Triết học và toán học”…đầy chất trí tuệ, gợi người đọc suy ngẫm về những điều có chiều kích rộng lớn mà nhân loại mãi vẫn trăn trở..

Bình một cuốn sách của nhà toán học, tôi “vẽ” ra trục “tung”, trục “hoành” cho… vui; đã thế thì lại phải xin phép tác giả tạm phân chia cuốn sách ra làm 4 phần như để đặt nằm 4 góc trục tọa độ “xoy”. Thực ra đây chỉ là thao tác để bình luận và bạn đọc dễ theo dõi, chứ có luận thuyết cho rằng nguyên thủy vũ trụ cũng như nhân loại vốn chỉ là MỘT; và trong bài “Triết học và toán học”, tác giả đã nhắc lại cho biết “Hệ trục tọa độ vuông góc Descarte” chỉ giới hạn không gian 2 chiều, nhân loại nay đã khám phá đến 3, 4 và “n” chiều rồi! Lại còn “Định lý Bất toàn Godel” vĩ đại khẳng định rằng “bất kỳ một mệnh đề nào cũng đòi hỏi một quan sát viên bên ngoài”. Kẻ “i, tờ” toán học như tôi thì “liều mạng” suy diễn thêm là 4 phần trong “Hai phía chân dung”, không phần nào “bất toàn”, phần này “xâm lấn” phần kia; như phần 4 có bài “Vượt qua lưỡi hái tử thần” lại đúng là một trích đoạn “chân dung tự họa” và Phần I có triết luận “Ngẫm về thời gian”

Chia sẻ với tôi qua Facebook, Lê Quốc Hán khiêm tốn nói đại ý: tác giả không viết văn, chỉ là ghi lại đôi điều trong cuộc đời… Như tôi hiểu, cái từ “VĂN” không dễ định nghĩa; nói cách khác, “văn” có nhiều loại, nhiều thang bậc, nhiều quan niệm định giá trị, nhiều “gu” cảm nhận. Có loại văn giàu trí tuệ như Chế Lan Viên, có loại mượt mà, đẹp và giàu suy tưởng như bút ký Hoàng Phủ Ngọc Tường, có loại giản dị, gần như lấy thô nguyên từ cuộc đời như một số tác phẩm văn học “phi hư cấu” nổi tiếng gần đây… Văn Lê Quốc Hán trong “Hai phía chân dung” không thuộc các lọai trên nhưng vừa phong phú hương vị cuộc đời, vừa cụ thể, chi tiết nhờ tư chất một nhà khoa học; nói cách khác, đây là một tác phẩm đa thanh, đa sắc. Nếu Phần I là những bài ghi chép, du ký nặng tính báo chí, thì Phần 2, Phần 3 là giọng điệu trầm tĩnh, chi tiết của hồi ký, phác họa chân dung, Phần 4 lại tung tẩy thơ phú, trí tuệ và cả lối viết nghiêm cẩn của chính luận…

Vậy nên, đọc 350 trang ngẫu văn của Lê Quốc Hán, chúng ta vừa cảm, vừa vui và được học thêm nhiều điều…

 

Chú thích

(*) Hầu hết các dòng như nghiêng trong bài là nhan đề bài viết trong cuốn sách.

KHXHNV & Đời sống khác:
Sống mãi những bài thơ viết về thương binh, liệt sĩ (Bài viết nhân 74 năm ngày Thương binh liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2021) (27/7/2021)
Tri ân các Bà mẹ Việt Nam Anh hùng (27/7/2021)
Ký ức, kỷ niệm về Vinh xưa: Hoài niệm về Rạp 12/9 - Vinh (15/7/2021)
ĐƯA NGHỊ QUYẾT ĐẠI HỘI XIII CỦA ĐẢNG VÀO CUỘC SỐNG: Xây dựng hệ giá trị văn hóa, hệ chuẩn mực con người trong thời kỳ hội nhập (13/7/2021)
Vài suy nghĩ về Hiệp định BTA nhân kỷ niệm ngày ký kết (13/7/2021)
Xã hội hóa trong việc tôn tạo, phục hồi di tích nhìn từ đền Nhà Quan (6/7/2021)
Vài nét đặc biệt của Quốc hội khóa I (2/7/2021)
Khi nhà khoa học viết văn… (Đọc “Hai phía chân dung” - Ngẫu văn của Lê Quốc Hán, NXB Nghệ An, 2021) (2/7/2021)
Lễ hội đền Chín Gian từ lịch sử đến đến đời sống tâm linh của người Thái Phủ Quỳ (1/7/2021)
Chủ trương của Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục, đào tạo và việc thực hiện ở trường Đại học Kinh tế Nghệ An (1/7/2021)
ĐƯA NGHỊ QUYẾT ĐẠI HỘI XIII CỦA ĐẢNG VÀO CUỘC SỐNG: Xây dựng hệ giá trị văn hóa, hệ chuẩn mực con người trong thời kỳ hội nhập (30/6/2021)
Những vị đại biểu Quốc hội khóa I hy sinh vì nước (30/6/2021)
Đưa Nghị quyết Đại hội XIII vào cuộc sống: Xây dựng ngành công nghiệp văn hóa, phát triển thị trường văn hóa (30/6/2021)
Tình hình thiên tai ở Nghệ An thế kỷ XVII - XVIII và biện pháp khắc phục của triều định Lê - Trịnh (30/6/2021)
Gia đình và việc làm (26/6/2021)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 1,994 | Tất cả: 3,198,275
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp