ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > CON NGƯỜI XỨ NGHỆ
Vua Lê Trang Tông và truyền thuyết Đình Long Thái
Tin đăng ngày: 1/7/2021 - Xem: 101
 

Đào Tam Tỉnh

Lê Trang Tông (1515 - 1584), cũng gọi là Trang Tông Dụ Hoàng đế, là đế hiệu của Lê Ninh, hay Lê Huyên, là vua thứ 12 của nhà Lê. Vua là người khởi đầu cho nhà Lê Trung Hưng, hoặc Hậu Lê. Ông là con của vua Lê Chiêu Tông, khi Chiêu Tông bị hại, ông được các trung thần đưa sang lánh nạn ở Ai Lao, rồi được Nguyễn Kim và các trung thần phò lên làm vua vào năm Quý Tỵ (1533) tại sách Thuý Thuần, đặt Hành tại ở Sầm Hạ. Vua về Nghệ An dấy nghĩa, được nhiều người theo, trong đó có các nhân vật nổi tiếng xứ Nghệ phò tá, như Nguyễn Cảnh Hoan, Phan Công Tích, v.v... nên đã lấy lại được đất Thanh Hoá, Nghệ An (gồm cả Hà Tĩnh) và Quảng Bình, Quảng Trị. Nhà vua cho đặt Hành tại ở sách Vạn Lại (nay thuộc đất xã Vạn Lại, huyện Thọ Xuân, Thanh Hoá). Vua đặt niên hiệu là Nguyên Hoà, ở ngôi được 16 năm. Thế lực nhà Lê Trung Hưng ngày càng hùng mạnh mở đầu cho cuộc phục hưng của nhà Lê.

Truyền thuyết về vua Lê Trang Tông được lưu truyền trong dân gian và được ghi vào thần tích đình Long Thái khá đầy đủ sinh động. Long Thái là tên làng có từ triều Nguyễn, còn trước nữa có tên là Vĩnh Thái. Đình làng ở đây được gọi tên gắn với tên làng Long Thái, nay thuộc xã Thái Sơn, huyện Đô Lương, tỉnh Nghệ An. Theo truyền thuyết, làng Vĩnh Long là mảnh đất sinh ra Lê Ninh (tức vua Lê Trang Tông). Truyền thuyết ghi:

Vào đầu thế kỷ XVI, nhà Lê Sơ suy vong. Đến thời vua Quang Thiệu đã có những sai lầm dẫn đến việc Mạc Đăng Dung lấn từng bước, rồi nổi lên tiếm ngôi vua, lập nên nhà Mạc. Các trung thần, quốc thích triều Lê di tản khắp nơi, mai danh ẩn tích, bởi những ai tỏ ra chống đối đều bị nhà Mạc giết hại hoặc giam cầm.

Lúc bấy giờ có vị quan coi ngục là Bùi Hữu, quê ở làng Bỉnh Trung, xã Diêm Tràng, phủ Anh Đô (nay là thị trấn Yên Sơn, huyện Đô Lương) thấy tôn thất nhà Lê có nguy cơ bị diệt vong. Ông đã mưu kế bố trí cho con gái mình là Bùi Thị Ngọc Thuỵ đưa cơm vào ngục chăm sóc cho vua Quang Thiệu đang bị Mạc Đăng Dung giáng làm Hà Dương Vương và giam vào ngục kín. Đến khi đã biết chắc là con gái đã có thai với nhà vua, Bùi Hữu cho con gái về quê để giữ gìn giọt máu của nhà Lê. Khi về quê ở, dân làng không hiểu sự tình, nên nhiều bà con đã xa lánh, thậm chí có người còn mắng mỏ, xỉ nhục Ngọc Thuỵ, nên nàng phải bỏ làng đi lang thang nay đây, mai đó!

Khi đi đến làng Vĩnh Long, Ngọc Thuỵ bị động thai. Nàng đã dựa lưng vào hòn đá để nghỉ lấy lại sức. Hòn đá ấy sau này được dân gọi là hòn Đá Yên và dựng đền thờ, gọi là đền Đá Yên. Đủ 9 tháng 10 ngày, Ngọc Thuỵ đã ngả lưng vào một gò đất bằng phẳng ở phía tây làng và sinh ra một cậu bé khôi ngô tuấn tú. Đứa bé được đặt tên là Lê Ninh, nhưng sợ mọi người biết được tung tích, nên gọi là Chổm. Gò đất sinh ra Ninh về sau được dân gọi là nền Nghinh Thần (nơi đón thần), lại lập miếu thờ ở đó.

Trong thuở hàn vi, mẹ con Lê Ninh được lũ trẻ chăn trâu làng Vĩnh Long che chở, chăm sóc. Theo “Cựu Lê sự tích” bằng chữ Hán lưu tại đình Long Thái thì: Lúc bà Ngọc Thuỵ sinh Lê Ninh, trên trời xuất hiện ánh hào quang vân lai ngũ sắc. Mọi người trong thôn trông thấy điều kinh dị, nên bàn bạc phân công nhau đưa mẹ con Ngọc Thuỵ về chăm sóc. được hơn một năm nàng Ngọc Thuỵ đưa con về quê tại làng Bỉnh Trung, buôn bán ở chợ, nuôi con khôn lớn.

An Thành hầu Nguyễn Kim, một trung thần của nhà Lê đã đi tìm được Lê Ninh, rồi cùng các tướng quân đưa ông sang Ai Lao và tôn lên làm vua. Vua lên ngôi năm 1533, đặt niên hiệu là Nguyên Hoà. Vua có nhiều chính sách tiến bộ, nên đã thu hút được nhiều người tài về với mình. Năm Bính Ngọ - Nguyên Hoà thứ 14 (1546), tức là năm thứ 3 ở Hành điện sách Vạn Lại, vua cho mở khoa thi tuyển nhân tài và lấy đậu 25 Tiến sĩ, trong đó có 10 người Nghệ An, 01 người Hà Tĩnh, còn lại là người các tỉnh Thanh Hoá, Quảng Bình, Quảng Trị. Đây là khoa thi chọn Tiến sĩ đột xuất, khoa Ngự chế trong buổi giao thời chiến tranh, trận mạc diễn ra thường xuyên giữa nhà Lê và nhà Mạc (Nam - Bắc triều phân tranh), nên không được sử sách kịp ghi lại và không có bảng vàng, bia đá Văn miếu Hà Nội ghi nhận. Khoa thi Bính Ngọ - 1546 có lẽ chỉ qui tụ sĩ tử các tỉnh Bắc Miền Trung và diễn ra ở Hành tại Vạn Lại, Thanh Hoá, tức Kinh đô tạm thời của Lê Trang Tông, nên không được sử sách và văn bia đăng khoa Nhà nước ghi lại, nhưng các triều vua về sau vẫn có các ghi nhận cho các vị Tiến sĩ thi đậu ở khoa thi này và cũng đã có các tài liệu khoa bảng ở địa phương ghi nhận, lưu lại cho đến ngày nay. Tiến sĩ Nguyễn Văn Giá làm quan trong triều Huế đã cung cấp một tài liệu về khoa thi này và giúp họ Dương Quỳnh Đôi ghi lên bảng treo tại nhà thờ họ Dương vì họ này có cụ tổ Dương Cát Phủ đậu bảng. Bảng ghi có nội dung như sau:

Cung kính Đệ nhất thế tiên tổ khoa quan sự trạng.

Lê Trang Tông thần đế tị lập vu Thanh Hoá Hành điện Vạn Lại sách. Đô lập tam niên thiên hạ hào sĩ đa qui, Ư Bính Ngọ niên, Đế ngự đề tu kỷ dĩ yên bách tính, phú thủ thiên hạ ư nhân tâm luận thời trúng Thám hoa Nghệ An, Đặng Sơn, Ngô Trọng Điển; Quỳnh Đôi Dương Cát Phủ, quan chí Hữu thị lang phụng phong Khiêm mông Kiệt tiết tuyền lực công thần Lại bộ gia hạnh Đại phu Đốc Trung tử; Chân Lộc Phan Xá Lê Nguyên Trưng; Yên Thành Phan Duy Thực. Trúng Hoàng Giáp: Đông Thành, Đào Hoa Lê Doãn Nguyên; Hà Tĩnh, Sa Lang, Nguyễn Đình Mỹ. Trúng Tiến sĩ: Nam Đường, Đồng Luân, Trần Đăng Dụng; Hưng Nguyên, Hương Cái Phan Tiến Thọ; Thanh Chương, Võ Liệt Phan Nhân Tường; Bích Triều, Lương Trường Bùi Duy Nhượng; Cát Ngạn Nguyễn Ngọc Dật. Dĩ thượng đẳng viên đăng khoa lục bất tuế vô hữu bi ký cố hậu nhân vô truyền, cô tồn dĩ bị thế khảo kỳ nguyên bản tại Quốc sử quán. Chí Hoàng Triều Quý sửu khoa, Hội thí trúng Tiến sĩ, Đặng Sơn, Tri Lễ Nguyễn Văn Giá phụng sao tại Kinh biển hồi Dương tộc đạo sao bảng cung lục

Bảo Đại thập cửu niên, ngũ nguyệt, sơ tứ nhật, thập tam thế tôn Dương khánh thành trướng cung trang cúng.

Tạm dịch:

Cung kính!

Sự trạng khoa bảng quan tước của vị Tiển tổ thứ nhất:

Vua Lê Trang Tông khi chiếm được Thanh Hoá, lập Hành điện ở sách Vạn Lại. Đóng đô được 3 năm, hào sĩ thiên hạ tìm đến rất đông. Năm Bính Ngọ, vua ra đề thi: Phú "tự sửa mình để yên trăm họ", luận "Về lấy người tài trong thiên hạ". Trúng Thám hoa: người Nghệ An là Ngô Trọng Điển ở Đặng Sơn; Dương Cát Phủ ở Quỳnh Đôi, làm quan đến Hữu Thị lang được phong lên chức Kiệt tiết tuyên lực công thần Lại bộ, gia hạnh Đại phu Đốc Trung tử; Lê Nguyên Trưng ở Phan xá, Chân Lộc; Phan Duy Thực ở Yên Thành; Nguyễn Đình Mỹ ở Sa Lang, Hà Tĩnh. Trúng Tiến sĩ (Đệ tam giáp): Trần Đăng Dụng ở Đồng Luân, Nam Đường; Phan Tiến Thọ ở Hương Cái, Hưng Nguyên; Phan Nhân Tường ở Võ Liệt, Thanh Chương; Bùi Duy Nhượng ở xã Lương Trường, tổng Bích Triều; Nguyễn Ngọc Dật ở Cát Ngạn. Vì các quan trên không ghi vào đăng khoa, không rõ năm và không có bia ký truyền lại  cho người sau. May còn một bản để khảo cứu ở Quốc Sử quán. Đến đương triều khoa Quý Sửu, Nguyễn Văn Giá ở xã Tri Lễ, tổng Đặng Sơn dự thi Hội, trúng Tiến sĩ mới phụng sao ở Kinh (Kinh đô Huế). Họ Dương chép lại theo bản sao lên bảng lưu giữ.

Bảo Đại năm thứ 19 (1944), tháng 5, ngày mồng 4.

Cháu đời thứ 13 họ Dương, khánh thành trướng cung kính cúng vào nhà thờ.

Như vậy, bảng ghi về tiểu sử cụ Dương Cát Phủ ở nhà thờ họ Dương Quỳnh Đôi đã ghi lại 11 người xứ Nghệ thi đậu Tiến sĩ khoa thi Bính Ngọ (1546), trong đó có 10 người Nghệ An, 01 người Hà Tĩnh. Bảng này ghi đủ tên các tiến sĩ như trong “Đông Yên nhị huyện khoa phổ” và các tài liệu gia phả, sắc phong các vị thần có tên như trên.

Vua Lê Trang Tông được đông đảo các danh sĩ, tướng tài theo về nên đã nhanh chóng giải phóng được nhiều vùng đất rộng lớn, tiến tới thu phục trở lại Thăng Long, hoàn thành sứ mệnh phục hưng triều Lê (sử gọi là thời Lê Trung Hưng).

Do trải nhiều sương gió, trận mạc, vua mất vào ngày 19, tháng giêng, năm Mậu Thân (1548) khi mới 34 tuổi. Sau khi vua mất, truy nguyên sự tích sinh thành vua tại tổng Bạch Hà, nên dân vùng này được triều đình cho phép làm dân tạo lễ (mọi phần hộ binh, hiệu binh, sưu sai các việc đều được miễn giảm). Để tạ ân đức nhà vua, dân làng lập đình miếu thờ, tôn làm thần Thành Hoàng làng. Sự tích vua được ghi chép lưu lại đến ngày nay tại đình Long Thái.

 

 

Đất và người xứ Nghệ khác:
Noi gương Tổng Bí thư Hà Huy Tập - để tăng cường xây dựng chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh (15/7/2021)
Bàn về tính gàn của nhà Nho xứ Nghệ (14/7/2021)
Tiến sĩ Hồ Sỹ Đống giao lưu với sứ thần Triều Tiên (13/7/2021)
Chuyện về người Tam Lễ hay nói trạng? (2/7/2021)
Vua Lê Trang Tông và truyền thuyết Đình Long Thái (1/7/2021)
Danh thần Đoàn Nhữ Hài (1/7/2021)
Một dòng họ có truyền thống yêu nước trên vùng đất Hồng Lĩnh (1/7/2021)
Tri thức bản địa về nghề thủ công truyền thống dân tộc Thổ miền Tây Nghệ An (30/6/2021)
Đền Bà Chúa Chè Hạnh Lâm - Sự tích - Sắc phong và Văn bia có những điều dị biệt? (4/5/2021)
Vị thế địa - chiến lược của Nghệ An trong sự nghiệp giữ nước thời phong kiến (4/5/2021)
Di sản tư tưởng Phan Châu Trinh và bài học của chúng ta (Từ tác phẩm “Đạo đức và luân lý Đông - Tây”) (4/5/2021)
Những đóng góp to lớn của đồng chí Nguyễn Thị Minh Khai cho sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc (28/4/2021)
Du lịch Cửa Lò hướng đến “An toàn - thân thiện - mến khách” (15/4/2021)
Tình bạn “Chung Kỳ, Bá Nha” của Phan Châu Trinh và Phan Bội Châu (9/4/2021)
Một số trò chơi dân gian của đồng bào dân tộc Thái tại lễ hội Bươn Xao Tiên Kỳ (9/4/2021)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 1,814 | Tất cả: 3,198,095
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp