ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > NON NƯỚC XỨ NGHỆ
Phủ Tương - Nơi dòng Lam giang bắt đầu
Tin đăng ngày: 9/3/2021 - Xem: 451
 

Hoàng Anh

Vùng đất Tương Dương trước đây bao gồm cả huyện Kỳ Sơn và Con Cuông, trải qua những thăng trầm lịch sử, các triều đại phong kiến, vùng đất này đã có nhiều tên gọi khác nhau như: Kiềm Châu, Mật Châu, Trà Lung, Trà Thanh, Trà Lân, Phủ Tương Dương, huyện Tương Dương.

Upload

Thị trấn Hòa Bình - vùng đất trù phú của huyện Tương Dương

Là một trong năm huyện miền núi vùng cao nằm phía Tây tỉnh Nghệ An, cách thành phố Vinh gần 200 km. Phía Bắc và Đông Bắc giáp tỉnh Hủa Phăn - Lào và các huyện Quế Phong, Qùy Châu, Qùy Hợp. Phía Nam và Tây Nam giáp tỉnh Bolykhamxay - Lào. Phía Đông giáp huyện Con Cuông. Phía Tây giáp huyện Kỳ Sơn. Sách Đại Nam nhất thống chí ghi: Phủ Tương Dương ở cách tỉnh thành 200 dặm về phía Tây, Đông - Tây cách nhau 133 dặm, Nam - Bắc cách nhau 190 dặm, phía Đông đến địa giới huyện Lương Sơn, phủ Anh Sơn 33 dặm, phía Tây đến địa giới huyện Quảng, phủ Trấn Ninh 100 dặm, phía Bắc đến địa giới huyện Nghĩa Đường, phủ Qùy Châu 90 dặm”. Hiện nay huyện Tương Dương có 18 đơn vị hành chính, với tổng diện tích tự nhiên 2.811,30 km2. Địa hình hiểm trở, sông suối dày đặc dân cư thưa thớt với 6 dân tộc anh em cùng sinh sống: người Thái, người Kinh, người Mông, người Khơ Mú, người Thổ và người Ơ Đu.

Là vùng đất nằm trên tuyến đường thiên di của các tộc người trong lịch sử, con người có mặt từ rất sớm. Đặc biệt Phủ Tương là nơi bắt nguồn dòng Lam giang; huyết mạch của xứ Nghệ, góp phần hình thành, vun đắp truyền thống lịch sử và văn hóa của vùng quê mang đậm dấu ấn bản sắc xứ Nghệ anh hùng.

Bắt nguồn từ lãnh thổ nước bạn Lào, sau khi vào Việt Nam, đi qua bao thác ghềnh hiểm trở trên địa bàn huyện Kỳ Sơn và Tương Dương, dòng Nậm Nơn và Nậm Mộ gặp nhau ở ngã ba Cửa Rào thuộc xã Xá Lượng (Tương Dương). Từ đây, dòng sông mang tên sông Cả (sông lớn), hay còn gọi là sông Lam. Nói cách khác, dòng sông này gắn liền với số phận và từng bước đi thăng trầm của quê hương xứ Nghệ suốt chiều dài lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước. Thật sự không quá lời khi nói rằng mỗi khúc sông, bến nước đều chứa đựng một câu chuyện lịch sử. Sông vẫn miệt mài đổ ra biển lớn, dòng thời gian vẫn trôi về miền vô tận, những cột mốc lịch sử vẫn sừng sững hiện diện dọc đôi bờ Lam giang và trong tâm thức người dân xứ Nghệ.

Upload

Ngã ba Cửa Rào, nơi khởi nguồn của dòng Lam giang thơ mộng (ảnh: Đài PT-Th Nghệ An)

Ngã ba Cửa Rào, nơi khởi nguồn của dòng Lam giang thơ mộng. Trong tâm thức người dân, ngã ba Cửa Rào là một địa điểm rất đỗi linh thiêng. Thiêng vì trên doi đất nằm ở vị trí giữa ngã ba sông có một ngôi đền cổ kính, nơi gửi gắm đời sống tâm linh của những cư dân vùng thượng nguồn. Thiêng vì ở nơi đây có những cây cổ thụ hàng nghìn năm tuổi in bóng xuống dòng nước trong xanh như những chứng nhân trong suốt dòng chảy lịch sử. Cũng chính nơi đây, các nhà khảo cổ học từng phát hiện được nhiều hiện vật có giá trị như dụng cụ sản xuất bằng đá, trống đồng và một số vũ khí được làm từ chất liệu đồng và đặt tên cho di chỉ này là Đồi Đền. Các hiện vật phát hiện tại di chỉ khảo cổ học Đồi Đền được xác định thuộc nền văn hóa Phùng Nguyên, cách ngày nay chừng trên dưới 4.000 năm.

Như vậy, cách đây hơn 4 thiên niên kỷ, đôi bờ Lam giang đã trở thành nơi cư trú và sản xuất của người Việt cổ; là tiền đồn để các vương triều thay phiên nhau trấn giữ từng tấc đất biên cương trước họa xâm của giặc Chiêm Thành, Ai Lao, Bồn Man. Đôi bờ Lam giang vẫn còn in đậm dấu ấn của một thời binh lửa, vẫn còn đó những câu chuyện của một thời chiến chinh.

Upload

Đền Cửa Rào - đền Vạn ngôi đền thiêng ở ngã ba sông huyền thoại

Đầu tiên phải kể đến đền Cửa Rào - đền Vạn ngôi đền thiêng ở ngã ba sông huyền thoại. Ngôi đền ấy đã có lịch sử gần 700 năm và có hai tên gọi: đền Cửa Rào và đền Vạn. Ngã ba sông là nơi từng ghi dấu sự hy sinh của tướng sỹ nhà Trần trong cuộc chiến với giặc Ai Lao để giữ yên bờ cõi. Tương truyền, vào khoảng năm 1335, giặc Ai Lao tràn xuống quấy nhiễu vùng đất Nam Nhung (gồm các huyện Kỳ Sơn, Tương Dương và Con Cuông ngày nay). Trước họa ngoại xâm, dù tuổi đã cao nhưng Thượng hoàng Trần Minh Tông vẫn quyết định thân chinh cầm quân vào dải đất biên thùy miền Tây xứ Nghệ để dẹp giặc, giữ yên bờ cõi. Thượng hoàng đã cử Đoàn Nhữ Hài lúc đó đang chỉ huy quân Thần Vũ và Thần Sách, kiêm chức Kinh lược Địa sứ Nghệ An làm Đốc tướng. Trong một trận chiến diễn ra tại vùng ngã ba sông, do sương mù dày đặc, bị địch phục kích bất ngờ nên vị Đốc tướng nhà Trần và nhiều quân sỹ triều đình đã hy sinh. Qua cơn binh lửa, cuộc sống trở lại thanh bình, người dân ấp Nam Nhung lập đền thờ tại dải đất nằm giữa ngã ba sông để tưởng nhớ công lao của Đốc tướng binh sỹ nhà Trần đã hy sinh vì sự bình yên của cuộc sống vùng biên cương.

Xuôi về Con Cuông, trên vách núi Thành Nam, thuộc xã Chi Khê, vẫn còn tấm bia của Nguyễn Trung Ngạn khắc năm 1335, thường gọi là Bia Ma Nhai (Ma Nhai kỷ công bi văn). Nội dung của Bia Ma Nhai ca ngợi uy thế của triều đình nhà Trần và công lao của Thượng hoàng Trần Minh Tông và quân sỹ nhà Trần trong việc đánh đuổi giặc Ai Lao.

Từ núi Thành Nam nhìn sang bên kia sông là đất Bồng Khê hiện vẫn còn dấu tích của thành Trà Lân. Nơi đây, gần 600 năm trước Bình Định vương Lê Lợi đã lãnh đạo nghĩa quân Lam Sơn đánh một trận “trúc chẻ tro bay”, mở ra một bước ngoặt quan trọng trong sự nghiệp bình Ngô vĩ đại. Hạ được thành Trà Lân, nghĩa quân Lam Sơn tiếp tục xuôi theo sông Lam giang xuống để hạ Thành Nghệ An, mở rộng căn cứ và tạo thời cơ để tiến quân ra Bắc. Ngày nay, nhiều tên núi, tên đất và tên làng nằm dọc sông Lam vẫn còn mang đậm dấu tích cuộc hành quân đánh đuổi giặc Minh của nghĩa quân Lê Lợi. Đó là Bãi Xa, Bãi Sở (Tương Dương), Đò Rồng, Bồ Ải, Khả Lưu (Anh Sơn), Lam Thành (Hưng Nguyên) - nơi tướng giặc Minh là Thái Phúc phải “mở cửa xin hàng”... Sau sự tích bến Đò Rồng (nay thuộc xã Tường Sơn - Anh Sơn), đoạn sông chảy qua đây có một hòn núi nhô ra khiến dòng nước bị chắn đột ngột và thay đổi hướng tạo nên một vực sâu với nhiều xoáy nước nguy hiểm. Tương truyền, để đề phòng địch, Lê Lợi và các tướng lĩnh chọn khu vực này để vượt sông sang phía hữu ngạn quan sát trận địa của chúng ở Bồ Ải và Khả Lưu. Vì thế, chiếc đò chở Lê Lợi qua sông được gọi là Đò Rồng, vị trí Lê Lợi ngồi quan sát địch được gọi là Bến Ngự.

Nói về dòng Lam giang, mảnh đất xứ Nghệ, chúng ta không thể không nhắc tới công lao của Uy Minh Vương Lý Nhật Quang (988 - 1057), người có công chiêu dân lập ấp, khai phá giang sơn và giữ yên bờ cõi. Sau khi dời đô từ Hoa Lư ra Thăng Long, triều đình nhà Lý đã cử ông vào đây lo việc thiết lập kỷ cương, giữ cho đời sống luôn ổn định. Phụng mệnh triều đình, Lý Nhật Quang đã thực hiện nhiều kế sách để phát triển kinh tế, giữ vững biên cương như chỉ đạo dân binh mở mang sản xuất, đào kênh dẫn nước. Đặc biệt, với tầm nhìn chiến lược của một vị tướng tinh thông binh pháp, ông chính là người mở con đường thượng đạo từ lỵ sở Bạch Đường (xã Bồi Sơn - Đô Lương ngày nay) men theo sông Lam, lên tận vùng biên giới Ai Lao (huyện Kỳ Sơn). Quốc lộ 7A chạy dọc theo sông Lam ngày nay là dấu tích của con đường thượng đạo năm xưa, gắn liền với tên tuổi và công lao khai phá của Uy Minh Vương Lý Nhật Quang. Theo sử sách, ông bị thương trong một trận chiến với giặc Ai Lao ở miền Tây Nghệ An và mất lúc rút về đến lỵ sở Bạch Đường. Trên đường rút về lỵ sở, nơi nào ông bị rỏ máu xuống đất, người dân nơi đó liền lập đền thờ. Vì lẽ đó, ngày nay đi suốt triền sông Lam, chúng ta thường bắt gặp những ngôi đền thờ Lý Nhật Quang. Đó là đền Quả Sơn - một trong 4 ngôi đền “tứ linh” theo quan niệm người dân xứ Nghệ, nằm uy nghi nơi vùng đất Bạch Đường xưa. Ngược lên các huyện Anh Sơn, Con Cuông và Tương Dương đều có đền thờ Uy Minh Vương. Được biết, ở vùng đất Thanh - Nghệ - Tĩnh có tới hơn 50 ngôi đền thờ Lý Nhật Quang. Trải qua bao thăng trầm lịch sử; bao lần vật đổi sao dời, tang thương dâu bể nhưng dòng Lam giang vẫn còn lưu dấu và soi tỏ công đức của Uy Minh Vương Lý Nhật Quang để hôm nay người dân Nghệ An thêm tự hào về truyền thống dựng nước và giữ nước.

Trăm sông đổ về biển, dòng Lam giang vẫn miệt mài chảy. Phủ Tương, ngã ba Cửa Rào là nơi dòng Lam giang khởi nguồn thì Cửa Hội là điểm kết thúc - nơi dòng sông hòa cùng biển lớn. Sau hành trình hàng trăm cây số với vô số thác ghềnh hiểm trở, đi qua bao bản làng và miệt mài bồi đắp phù sa cho những cánh đồng, nương, bãi đến đây dòng sông kết thúc sứ mệnh của mình. Cửa Hội xưa thuộc Phủ Vĩnh Doanh, chính là tiền đồn phía Đông Nam của quốc gia Đại Việt. Vào thời Hậu Lê, Thái úy - Quận công Nguyễn Sư Hồi (con trai trưởng của Thái sư - Cương quốc công Nguyễn Xí) được phong làm Trấn thủ thập nhị hải môn (quản lý 12 cửa biển từ Sầm Sơn đến Cửa Tùng) đã chọn vùng đất này lập đại bản doanh thủy quân. Từ đó về sau, các triều đại phong kiến Đại Việt đều chọn nơi đây làm căn cứ thủy quân để bảo vệ chủ quyền, lãnh hải. Vì lẽ đó, có thể nói Cửa Hội chính là vị trí tiền tiêu, là địa bàn chiến lược để đối phó với những mối nguy đến từ phía biển.

Trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, dòng Lam giang cũng mang nặng những chiến công với những địa danh nổi tiếng một thời: Bến Thủy (Thị xã Vinh), Vạn Rú (Nam Đàn), bến phà Đô Lương... Dưới làn mưa bom, bão đạn của kẻ thù, từng đoàn quân trùng trùng điệp điệp vượt sông để vào tuyến lửa, những con đò vẫn kiên cường, nhẫn nại qua sông vì chiến trường miền Nam đang vẫy gọi. Suốt chiều dài của dòng chảy lịch sử và chiều dài của không gian, dòng Lam giang đã chở nặng những chiến công oanh liệt và cũng không ít lần thấm máu của thế hệ tiền nhân để đổi lấy cảnh sống thanh bình hôm nay.

Đất và người xứ Nghệ khác:
Phùng Chí Kiên - Vị tướng suốt đời chiến đấu hi sinh vì tổ quốc, nhân dân, nhà lãnh đạo cách mạng tiền bối xuất sắc (12/10/2021)
Làng Nho Lâm nơi phát tích của họ Cao (12/10/2021)
Di sản Hán Nôm tại Cương Quốc công từ - Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt (28/9/2021)
Nghĩa khí xứ Nghệ qua hình tượng Cương Quốc công Nguyễn Xí Nghĩa khí của người xứ Nghệ (27/9/2021)
Trần Quốc Hoàn - Người con xứ Nghệ với Thăng Long - Hà Nội (1/9/2021)
Vinh những ngày trước và trong Cách mạng tháng Tám năm 1945 (18/8/2021)
Nhạc sĩ Lê Hàm chia sẻ về bài hát “Vinh - thành phố Bình minh” (17/8/2021)
Thám hoa Phan Thúc Trực và những câu chuyện để đời trong nhân dân (13/8/2021)
Liên Trì, một làng quê giàu truyền thống văn hóa lễ hội tâm linh (12/8/2021)
Sơn Tùng - Nhà văn đầu tiên được phong anh hùng, người có đóng góp to lớn trong việc sáng tạo nên những tác phẩm viết về Bác Hồ (6/8/2021)
Anh em võ tướng Đinh Lễ, Đinh Liệt với mảnh đất Quỳnh Lưu (5/8/2021)
Vùng đất núi Quyết (5/8/2021)
Hai người bạn đời xứ Nghệ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp (5/8/2021)
Noi gương Tổng Bí thư Hà Huy Tập - để tăng cường xây dựng chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh (15/7/2021)
Bàn về tính gàn của nhà Nho xứ Nghệ (14/7/2021)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 433 | Tất cả: 3,402,345
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Đặc san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp