ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > CON NGƯỜI XỨ NGHỆ
Một số nhân vật lịch sử trong Khởi nghĩa Lam Sơn được nhân dân lập đền thờ tại một số ngôi đền miền Tây xứ Nghệ
Tin đăng ngày: 5/2/2021 - Xem: 434
 

     THU LIÊN

  1. Đền thờ Lê Lợi

Đền tọa lạc tại đỉnh Pù Pán, xã Tiên Kỳ. huyện Tân Kỳ, nơi được cho là khu vực đóng quân của nghĩa quân Lê Lợi, hiện còn dấu tích thành lũy bằng đất.

Trong lịch sử, vùng Phủ Quỳ, Châu Trà Lân nói chung, xã Tiên Kỳ nói riêng là địa bàn hoạt động của nghĩa quân Lam Sơn do chủ tướng Lê Lợi lãnh đạo. Trong khá nhiều địa danh lịch sử của vùng liên quan đến khởi nghĩa Lam Sơn, hiện xã Tiên Kỳ cũng sở hữu 1 địa danh tương truyền là nơi Lê Lợi dùng làm nơi chỉ huy. Đó là núi Pán (Pù Pán) tức đồi Gai. Đỉnh Pù Pán thuộc dãy núi Fu Loi, nơi đây núi rừng hiểm trở, núi đồi cao thấp lớn nhỏ bao quanh tất xã Tiên Kỳ và các các xã lân cận, tạo thành những vòng cung lớn, vẽ nên một dạng địa hình lòng chảo, rất thuận lợi cho việc phòng thủ. Đỉnh Pù Loi là đỉnh núi cao nhất trên địa bàn huyện Tân Kỳ, có độ cao 1.100m. Dãy núi Pù Loi chạy dài xuống tận lèn Pha Lồ, cắt ngang qua Trại Lạt - Cây Chanh đổi hướng qua đồi Hoong Bà rồi chạy qua đồi Nho học, sang đồi Độc Lập ở vùng Tiên Kỳ. Đến đây, dãy Pù Loi đổi hướng, thế núi thấp dần, chạy qua Khe Lòa đến chân Pù Hà và vươn dài đến Khe Sắn. Từ xưa tới nay, đỉnh Pù Loi nói riêng và dãy núi hùng vĩ  gắn liền với bao câu chuyện thần thoại, truyền thuyết, dã sử.v.v…mà di tích Thành Pù Pán (hay còn gọi là thành Lê Lợi) là một minh chứng, nơi đây được chủ tướng Lê Lợi đặt căn cứ chỉ huy và chọn làm hậu phương chiến lược (cách thành Trà Long khoảng 15 km) để tuyển thêm binh sỹ, luyện tập võ nghệ, được nhân dân trong vùng chi viện lương thảo để tiến hành vây hãm địch trong thành.

Để tưởng nhớ công lao to lớn của nghĩa quân Lê Lợi, nhân dân nơi đây đã lập Đền ngay trên đỉnh Pù Pán để bà con trong vùng đến thắp hương, cúng viếng, Trên đồi Pán có 3 ngôi miếu: Miếu chính 3 gian, dựng bằng gỗ lim, lợp lá cọ, bên trong có treo chuông, tượng gỗ; hai bên tả, hữu dựng 2 ngôi miếu nhỏ . Sau năm 1966, trước một số biến cố lịch sử, chiến tranh, nhiều di tích lịch sử, văn hóa bị phá bỏ, trong đó có đền thờ Lê Lợi. Hiện khánh thờ và một số đồ tế khí đang được lưu giữ tại nhà ông Vi Văn Thắng (Cường), Bản Chiềng, xã Tiên Kỳ. Năm 2019, UBND huyện Tân Kỳ đã chủ trương phục dưng lại ngôi đề trên nền đất cũ (hiện đã xây dựng xong hậu điện).

Ngoài di tích lịch sử Thành Lê Lợi ở đỉnh Pù Pán, còn nhiều di tích khác như bãi Tập Mạ, bãi Tập Quyền, đồng Tủ Thuốc ở xã Nghĩa Phúc; Song Đồng Ngọc Nữ ở xã Nghĩa Hợp; đường hào Lê Mật ở xã Giai Xuân… đã minh chứng cho việc nghĩa quân Lê Lợi từng dừng chân ở mảnh đất này để chiêu mộ binh lính, rèn quân và được nhân dân các dân tộc ủng hộ lương thảo, voi, ngựa....

Hàng năm, từ ngày 17/8 AL đến 20/8 AL, ngoài phần lễ được thực hiện tại đền thì còn có các phần hội như cồng chiêng, múa, hát và một số hoạt động khác được tổ chức tại các hộ gia đình và những nơi công cộng.

  1. Đền Bến Vạn thờ tướng Nguyễn Mãi

Đền thờ Bến Vạn (Xã Hương Sơn, huyện Tân Kỳ), thờ tướng Nguyễn Mãi, người có công trong việc giúp Lê Lợi khảo sát vùng đất Nghệ An, xây dựng căn cứu, tập hợp nghĩa quân để giải phóng đất nước. Theo thần tích năm 1415, Nguyễn Mãi, quê gốc ở huyện Quỳnh Lưu, Tỉnh Nghệ An, tham gia khởi nghĩa dưới trướng của tướng Nguyễn Chích (một thân tướng của vua Lê Lợi); Biết tài năng của ông, Nguyễn Chích cử ông vào phủ Nghệ An - Hà Tĩnh để phò tá công việc, năm 1417, trong một chuyến đi từ Bắc Nghệ ra Thanh Hóa để báo cáo tình hình và nộp địa đồ cho Nguyễn Chích. Khi đến vùng sông Hiếu thuộc địa phận Nghĩa Đàn thì ông bị quân Minh phát hiện truy đuổi. Để giữ bí mật ông đã gieo mình xuống sông tuẫn tiết; Trên con đường tiến quân vào Nghệ An, khi đến khu vực này, nghĩa quân Lê Lợi và nhân dân trong vùng đã lập đền thờ Bến Vạn (Xã Hương Sơn, huyện Tân Kỳ) để tri ân và ghi nhớ công đức của tướng Nguyễn Mãi. Sau khi Lê Lợi chính thức lên ngôi Hoàng đế, lập ra triều đại Lê Sơ. Để tiếp tục ghi công tướng Nguyễn Mãi, Lê Thái Tổ đã phong ông là Đức ông Tiên Vương. Kể từ đó ngôi đền luôn được gìn giữ, tôn tạo và đã được nhân dân bốn mùa hương khói.

Hàng năm cứ vào ngày tết nguyên Đán 1/1, tết Đoan Ngọ 5/5, lễ Bươn Xao 20/8 là những lễ chính của đền.

  1. Đền Khe Trằng thờ Tù trưởng Trương Hán

Tọa lạc tại xóm 3, xã Thọ Sơn, cách trung tâm huyện Anh Sơn 35km về phía Tây, Đền thờ Trương Hán là nơi thờ tự Khả Lãm Quốc công Trương Công Hán - vị tù trưởng người Thái ở bản Khe Trằng (Mường Phục, xã Thọ Sơn) đã có công giúp Lê Lợi  trong việc dẹp loạn ở vùng đất biên viễn phía Tây Nghệ An. Theo nội dung bản địa bạ viết năm 1840, niên hiệu Minh Mệnh thứ 21, bằng chữ Hán hiện lưu tại nhà ông Trương Công Xuân hậu duệ của Trương Công Hán, xã Thọ Sơn cho biết: “Duyên vì xã ta có bản Khe Trằng do từ các triều đại trước đến nay có công và được ban thưởng. Công lao của đời trước hoàng đế Hồng Đức (tức vua Lê Thánh Tông) lên ngôi chưa được một năm thì có loạn binh đao, thế nước nan nguy, triều đình lệnh cho vạn dân ai có tài đứng ra giúp nước dẹp loạn, giữ gìn trị an, đất nước thái bình thì triều đình sẽ thưởng công”. Đối chiếu sự kiện này với Đại Việt sử ký toàn thư cho thấy, vào tháng 12 năm Canh Thìn (1460), niên hiệu Quang Thuận thứ nhất, vua Lê Thánh Tông sai “Thái phó Lê Liệt, Thái Phó Lê Lựu, Thái Bảo Lê Lăng dẫn các quân chia đường đi đánh họ Cầm (tức là Lư Cầm )”. Họ Lư Cầm vốn dĩ là tù trưởng của vùng đất Bồn Man “trước kia phụ thuộc Ai Lao, đến khi Thái Tổ dựng nước mới sang tiến cống”  năm Mậu Thìn (1448), niên hiệu Thái Hòa thứ 6 đời vua Lê Nhân Tông, tù trưởng Bồn Man xin nội thuộc vào Đại Việt, vua Lê Nhân Tông cho sáp nhập đất Bồn Man vào Đại Việt và đổi làm châu Quỳ Hợp  và vẫn giao cho họ Lư Cầm đời đời làm Phụ đạo. Đến năm 1460, tù trưởng người họ Lư Cầm gây loạn binh đao, để dẹp yên vùng biên viễn phía Tây Nghệ An, triều đình một mặt điều binh vào vùng Nghệ An để dẹp loạn, mặt khác ra lệnh cho nhân dân ai có tài đứng ra dẹp loại giúp nước thì sẽ được ban thưởng. Lúc này “ở ngoài dân có Trương Lang Nhĩ cùng với các bậc nhân tài dẹp loạn, trị an”  . Sau khi dẹp được loạn binh đao Trương Công Hán được triều đình ban thưởng cho vùng đất rộng lớn làm đất lộc điền “được triều đình cấp cho 300 đỉnh núi (Tam bách đỉnh sơn) nối đời cày cấy không phải đóng thuế”  và tặng sắc phong “Sơn Lâm Thượng Thượng Đế Đại Vương”.

Trải qua sự biến động của thời gian, đền bị xuống cấp, hư hại nặng. Đến đầu năm 2013, chính quyền và nhân dân địa phương đã quyên góp phục dựng lại đền thờ trên nền đất cũ. Hiện đền gồm một tòa 3 gian gỗ, 3 phía xây tường bao có tổng diện tích 80 m2. Đền còn lưu giữ nhiều hiện vật gốc, có giá trị lịch sử, văn hóa như: kiệu, lọng, ban thờ, đao, kiếm, sắc phong (3 sắc), văn tế, thần phả chữ Hán.

Hàng năm ngoài ngày tết nguyên Đán 1/1, tết Đoan Ngọ 5/5, Lễ Lục ngoạt 15/6… thì vào ngày 20 tháng 8 âm lịch hàng năm, nhân dân trong vùng chuẩn bị mâm cỗ cúng dâng lên các ban thờ của Đền. Mời ông Mo đến làm lễ cúng, sau đó nhân dân cùng nhau thụ lộc, uống rượu cần và cùng nhau chơi những trò chơi dân gian như: đánh cồng chiêng, khắc luống, nhảy sạp, ném còn, và uống rượu cần...

  1. Đền Le (Đền thờ bà Nhả Póm tọa lạc trên sườn núi Pu Chẻ, thuộc bản Lè, xã Châu Quang)

Tương truyền bà Nhả Póm là người có công giúp vua Lê Thái Tổ đánh đuổi giặc Minh, khi giặc Minh đóng đồn trên núi Pu Chẻ chúng bắt cô lên núi để nấu cơm, chẻ củi, gánh nước, giặt đồ cho binh lính. Vùng này khi xưa là rừng thiêng nước độc nhiều muỗi mòng nên buổi tối đi ngủ bọn giặc phải chui vào các túi vải để tránh muỗi, chúng giao cho cô nhiệm vụ thắt túi lại khi chúng chui vào ngủ và sáng mai lại mở ra cho chúng ra. Thấy cô nhanh nhẹn, tháo vát, lại có vẻ phục tùng nên chẳng bao lâu chúng hoàn toàn tin tưởng. Với lòng quả cảm và ý chí bảo vệ làng bản cô đã tìm cách liên lạc với 7 anh em ở bản Phảy để bàn mưu tiêu diệt lũ xâm lăng hung ác và cô đã giết giặc bằng cách hàng đêm khi thắt nút các bao tải cho bọn giặc đi ngủ, cô đã lên núi báo hiệu cho 7 anh em ở bản Phảy lẻn vào đồn khiêng các bao tải đó vứt xuống suối làm cho số quân ở đồn Pu Chẻ ngày càng hao mòn. Rồi một hôm cô giả vờ nhà có việc vui nên đã cõng rượu và mồi ngon để khao chúng bọn giặc vừa uống rượu vừa hát lăm nhuôn và say bất tỉnh, cô đã ra hiệu cho bảy anh em ở bản Phảy và nghĩa quân Lam Sơn đã phục sẵn xông thẳng vào đồn tiêu diệt toàn bộ quân giặc ở núi Phu Chẻ và trong trận đánh đó cô đã hi sinh. Nhân dân nghĩa quân Lam Sơn vô cùng thương tiếc đã an táng và lập đền thờ bà Nhả Póm trên núi Pu Chẻ và dấu tích còn đến ngày nay.

Đền Le xã Châu Quang, Quỳ Hợp. (thờ bà Nhả Póm, mất vào ngày 20/8AL, người có công giúp nghĩa quân Lê Lợi, đền tọa lạc trên sườn núi Pu Chẻ, thuộc bản Lè, xã Châu Quang). Theo Đại Việt thông sử: Tháng 11, Hoàng đế sai Sứ Giả chiêu hàng Cầm Bành, Bành không chịu hàng, đem hơn nghìn quân lập doanh trại trên đỉnh núi, để chờ viện binh. Quan quân vây chặt nơi đây, tức vào khoảng  tháng 10 năm 1424 AL và nhanh chóng giải phóng một vùng rộng lớn ở khu vực miền Tây Nghệ An, sang đến đầu năm 1425 đã tiến quân xuống khu vực đồng bằng. Vì vậy, nếu ngày mất của bà trước thời điểm nghĩa quân vào Nghệ An thì không hợp lý. Khả năng có sự nhầm lẫn về ngày mất của bà hoặc do tín ngưỡng thờ cúng ngày Bươn Xao, lâu dần 2 sự kiện này trở thành một và người dân xem đây là ngày mất của Bà.

  1. Đền Cửa Luỹ (thờ Bạch Y Thánh mẫu)

Đền Cửa Luỹ được xây dựng cách đây hàng trăm năm để thờ phụng những người có công với dân với nước trong sự nghiệp Bình Ngô dưới ngọn cờ đại nghĩa của Lê Lợi. Ngôi đền cổ toạ lạc trên khu đất thuộc vọng gác Cửa Luỹ (Nay là Hoa Sơn, huyện Anh Sơn), nơi Lê Lợi đóng quân trong những năm kháng chiến chống quân Minh ở miền núi Nghệ An nên được người dân nơi đây gọi là đền Cửa Luỹ.

Theo lời kể của các cụ cao niên, để bảo vệ an toàn cho nghĩa quân, không cho giặc Minh từ đồng bằng tấn công lên giải vây cho thành Trà Lân, tại Cửa Gió - nơi gặp nhau giữa dãy núi đá hiểm trở Trốc Đồng và Thung Rất, chỉ có một con đường độc đạo đi qua, nghĩa quân đã đắp đất lũy, lập đồn chốt lũy rất kiên cố. Cửa Gió từ đó được nhân dân gọi là Cửa Lũy cho đến ngày nay. Lúc bấy giờ do không hợp với thủy thổ, đường hành quân gian nan, cuộc sống rừng núi khó khăn, gian khổ, nên nghĩa quân thường xuyên bị ốm đau, dịch bệnh. Trước tình cảnh đó, dưới trướng của tướng quân, một nữ y tình nguyện đi chăm lo sức khỏe cho nghĩa quân. Cô là một nữ y có đức tính cần cù, đầy lòng nhân hậu, luôn tận tâm, tận lực chăm lo, cứu chữa sức khỏe cho binh sĩ. Nhờ sự tận tụy đó, sức khỏe của nghĩa quân được bảo đảm, góp phần vào chiến thắng của nghĩa quân Lam Sơn tại miền Tây Nghệ An, được mọi người tin yêu, quý trọng, tôn vinh như một ân nhân. Một hôm, doanh trại bị dịch sốt rét hoành hành, thuốc thang thiếu thốn nghiêm trọng. Để có đủ thuốc cứu chữa cho mọi người, cô không quản ngại khó khăn, một mình vượt núi băng rừng đi tìm các phương thuốc quý. Trên đường đi, do đã kiệt sức, cô dựa vào một gốc cây cổ thụ ven đường ngồi nghỉ và rồi không gượng dậy được. Không thấy cô về, quân sĩ tản đi các hướng để tìm kiếm và đưa cô về doanh trại trong trạng thái mê man, bất tỉnh, nhưng tay vẫn nắm chặt bó lá thuốc vừa hái được. Ngày hôm sau, cô qua đời. Vô cùng thương tiếc người nữ y tận tụy, tướng quân đã cho binh sĩ an táng cô trên một vùng đất gần vọng gác Cửa Lũy, về sau, vùng đất có mộ cô được nhân dân gọi là cánh đồng Cô. Theo người xưa kể lại, về sau người nữ y được vua Minh Mạng phong là Thánh Mẫu Luỹ Sơn.

Một lần, tướng quân cùng binh sĩ ra viếng mộ cô. Sau khi viếng xong, trên đường tuần hành trận tuyến, bỗng thấy một con thỏ trắng từ gốc cây cổ thụ (nơi cô ngồi nghỉ lần cuối) chạy ra giữa đường ngăn bước tiến của tướng quân, lượn ba vòng quanh đoàn tướng quân rồi biến mất. Thấy đây có thể là điềm dữ, tướng quân ra lệnh tuần tra, canh phòng cẩn mật doanh trại. Sáng hôm sau, nghĩa quân bắt được một toán thám báo của giặc Minh xâm phạm vùng Cửa Lũy với mục đích ám sát tướng quân.

Sách Tục thờ thần và thần tích Nghệ An - PGS Ninh Viết Giao kể rằng: Trong một trận giao chiến với quân Minh, Lê Lợi và các tướng sĩ phải chạy vào một khu rừng để lẫn tránh, nhưng quân Minh vẫn bám riết sau lưng. Gấp quá, Lê Lợi phải ẩn nấp sâu trong bụi kín. Quân Minh vây xung quanh lùng sục bằng giáo mác, chúng thả chó săn vào đánh hơi. Bỗng từ gốc cây, một con chồn trắng chạy ra, chó đuổi theo con chồn. Thế là Lê Lợi được thoát. Lê Lợi cho rằng thỏ trắng hay chồn trắng đều chính là nữ y hiện hình cứu mạng, bèn cho dựng đền thờ ngay dưới gốc cây cổ thụ mà thỏ trắng xuất hiện, lấy tên là đền Cửa Luỹ (còn gọi đền Luỹ Sơn), và tôn mỹ hiệu cho nữ y là Bạch Y Thánh mẫu Lũy Sơn. Đền nổi tiếng linh thiêng, nhân dân nơi đây sùng kính Bạch Y, các triều đại phong kiến lần lượt phong sắc tôn thần.

Ngoài những ngày sóc, vọng (tức ngày 1 và 15 tháng âm lịch), ngày giỗ vua Lê Thái Tổ, ngày Khánh đản Phật Thích ca,… Đền Cửa Luỹ còn có những ngày lễ trọng như: ngày giỗ Mẫu (ngày 3 tháng 3 âm lịch), ngày giỗ Cha (ngày 20 tháng 8 âm lịch), nhân dân thập phương lại về đây tổ chức tế lễ với đầy đủ các hoạt động văn hóa mang đậm bản sắc dân tộc.

 

Đất và người xứ Nghệ khác:
Phùng Chí Kiên - Vị tướng suốt đời chiến đấu hi sinh vì tổ quốc, nhân dân, nhà lãnh đạo cách mạng tiền bối xuất sắc (12/10/2021)
Làng Nho Lâm nơi phát tích của họ Cao (12/10/2021)
Di sản Hán Nôm tại Cương Quốc công từ - Di tích lịch sử Quốc gia đặc biệt (28/9/2021)
Nghĩa khí xứ Nghệ qua hình tượng Cương Quốc công Nguyễn Xí Nghĩa khí của người xứ Nghệ (27/9/2021)
Trần Quốc Hoàn - Người con xứ Nghệ với Thăng Long - Hà Nội (1/9/2021)
Vinh những ngày trước và trong Cách mạng tháng Tám năm 1945 (18/8/2021)
Nhạc sĩ Lê Hàm chia sẻ về bài hát “Vinh - thành phố Bình minh” (17/8/2021)
Thám hoa Phan Thúc Trực và những câu chuyện để đời trong nhân dân (13/8/2021)
Liên Trì, một làng quê giàu truyền thống văn hóa lễ hội tâm linh (12/8/2021)
Sơn Tùng - Nhà văn đầu tiên được phong anh hùng, người có đóng góp to lớn trong việc sáng tạo nên những tác phẩm viết về Bác Hồ (6/8/2021)
Anh em võ tướng Đinh Lễ, Đinh Liệt với mảnh đất Quỳnh Lưu (5/8/2021)
Vùng đất núi Quyết (5/8/2021)
Hai người bạn đời xứ Nghệ của Đại tướng Võ Nguyên Giáp (5/8/2021)
Noi gương Tổng Bí thư Hà Huy Tập - để tăng cường xây dựng chỉnh đốn Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh (15/7/2021)
Bàn về tính gàn của nhà Nho xứ Nghệ (14/7/2021)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
Giới thiệu sách: Lịch sử địa danh và tiểu sử danh nhân các trường học ở Hưng Nguyên được mang tên
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 238 | Tất cả: 3,402,150
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Đặc san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp