KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Sắc Tết miền Trung
Tin đăng ngày: 5/2/2021 - Xem: 79
 

Lê Thanh Nga

Thực ra với người miền Trung, Tết không bắt đầu từ Tết, nghĩa là nó có thể bắt đầu từ trước đó ở một khoảng thời gian khá xa. Hồi còn bao cấp, Tết có thể bắt đầu từ tháng mười, khi những đụn lúa nếp, phổ biến là nếp rồng - một thứ nếp khi chín, bạn có thể ngửi được mùi hương của nó từ rất xa, được gặt về, tuốt bằng thìa nhôm, phơi trở và lặng lẽ cất ra một ít làm giống mùa sau, ít nữa để dành gói bánh, đồ xôi vào ba ngày Tết. Cũng dịp ấy, vào cỡ rằm tháng mười, những địa phương có phong tục cúng rằm tháng mười có thể sẽ ngả trâu, hoặc thu hoạch sản phẩm từ “ao cá Bác Hồ”, chia cho dân ăn rằm. Nhưng trong số cá, thịt được phát ấy, có không ít gia đình sẽ kho lên thật mặn, và bằng cách nào đó, bảo quản đến tận… Tết mới đưa ra làm cỗ cúng. Cũng vào khoảng tháng mười, người ta đã bắt đầu gom không ít rau củ để dành cho ngày Tết, nhất là các loại củ, quả có sức sống bền lâu như bí, khoai tây, hành đỏ (có vùng gọi là hành ống)… Người ta cũng chuẩn bị tích trữ những đồng tiền hiếm hoi cho việc mua sắm quần áo mới, mừng tuổi trẻ con… Vẫn còn vài tháng nữa mới thực sự đến thời điểm tân cựu giao tiếp, nhưng trong lòng người đã bâng khuâng đếm lại những gì đã qua và chuẩn bị dần những lưu luyến tiễn biệt ngày cũ, năm cũ.

Xưa, Tết miền Trung có lẽ thực sự bắt đầu từ những phiên chợ Tết. Chợ quê miền Trung xưa thường nghèo, chẳng có gì ngoài mấy củ khoai, cân gạo, lạc, đỗ, mấy con gà, con vịt, mấy thứ đồ nan… nhưng vào phiên tất niên bỗng rôm rả hơn bởi cái không khí tưng bừng của ngày Tết. Chợ đông, kẻ bán người mua tấp nập. Hương Tết dậy lên bằng mùi khói trầm ai vừa đốt, bằng cái xanh mướt của từng gánh lá dong về từ đầu miền ngược. Ở một góc chợ người ta bán những câu đối chủ yếu có nội dung ca ngợi quê hương, đất nước, Đảng, Bác. Hồi ấy chưa có mốt chơi tranh chữ như bây giờ. Một góc khác, người ta bán pháo, người mua chen chúc, đốt thử đì đùng, có người cháy cả áo.

Chiều ngày áp chót của năm, 29, nếu tháng Chạp có đủ 30 ngày, và 28, nếu tháng Chạp có 29 ngày, sẽ là việc tảo mộ, tức là đến quét dọn, trang trí mộ phần của ông bà, tiên tổ, thắp hương thỉnh các bậc tiền nhân về đón Tết. Người miền Trung trước đây chuộng phong thủy, khi chôn cất người chết thường chọn chỗ đất tốt để nuôi hy vọng về sự thành đạt của hậu nhân. Mộ phần các dòng họ ở nhiều địa phương vì thế nằm rải rác, có khi ngôi này cách ngôi kia đến hàng chục km, cả dòng họ nam phụ lão ấu rồng rắn trên hàng chục chiếc xe máy khói bụi mù mịt những cung đường. Rồi mỗi người thành kính trồng thêm một thân cây, một vạt cỏ trên phần mộ, thắp một nén hương để bày tỏ lòng hiếu đễ.

Chiều ba mươi là buổi chiều mà nhà nhà tập trung vào việc trang trí nhà cửa, chủ yếu là quét dọn sạch sẽ trong ngoài, lau chùi lại những cánh cổng, bờ rào đã được sơn ve lại vài tuần trước đó. Nhà hay chữ hay nhà ít chữ thì cũng cố gắng sắm cho mình vài câu đối đỏ. Nhà có người học hành thì chuộng câu “chữ nghĩa” một chút, nhà “hạng phổ thông” thì chọn câu dễ hiểu, gần gũi, không mang nhiều ý tứ “rối rắm”, sâu xa. Trước đây thường là câu đối in trên giấy, được cấp phép xuất bản. Loại câu này thường hay hơn, độ dài khổ giấy là đáng kể. Ngày nay, trên thị trường hiếm dần, thay vào đó là những câu đối in trên foocmica hoặc trên vải đóng khung với lượng chữ ít và nội dung gần gũi, thiết thực nhưng kém phần văn chương, kém sâu xa ý tứ. Hồi cả nước còn nghèo, người miền Trung thường để lên bàn thờ một mâm quả gọi là, thường chỉ có chuối, bưởi. Ngày nay, cuộc sống dễ thở, thậm chí giàu có hơn, mùa màng phong túc, lắm thứ hoa thơm trái ngọt, nhà nhà đều có mâm ngũ quả. Mâm ngũ quả trình bày thế nào lại tùy văn hóa gia đình. Nhà có người đi miền Nam về thì chọn quả theo phong cách miền Nam, nhà có người miền Bắc về thì chọn quả theo phong tục miền Bắc. Vẫn còn nhiều nhà giữ trọn truyền thống miền Trung, mâm ngũ quả chủ yếu là những quả hợp với truyền thống thổ nhưỡng: chuối, bưởi, cam, ổi, táo… Riêng chuối, bưởi nhất thiết phải có. Người miền Trung, nhất là xứ Nghệ, thường kị cúng chuối và, chuối lá, chuộng chuối ngự, chuối tiêu, đặc biệt kị là chuối có hai quả dính nhau, ôm nhau, bởi điều đó khiến người ta nảy sinh ý nghĩ tục.

Việc sắm sửa cành đào đón Tết với người miền Trung không biết có tự bao giờ, nhưng trước nay có lẽ hạn chế bởi hai lẽ: thứ nhất, người miền Trung chủ yếu nghèo khó, không quen sự phong lưu; Thứ hai, khác với xứ Bắc với những làng đào đã trở thành biểu tượng, người miền Trung, nhất là vùng đồng bằng, ít trồng đào. Vậy nên vài ba chục năm trở về trước, việc nhìn thấy một cành đào ở các gia đình nông thôn là khá hiếm. Nếu có, cũng chỉ là một cành đào phai với những bông hoa năm cánh khiêm nhường. Sau này có thêm đào Nhật Tân, đào rừng, đào Lào, do sự phát triển của giao thông và do sự khá dần lên của đời sống dân sinh. Nói gì thì nói, liên quan đến cành đào, đến miền Trung đón Tết, lịch sử cũng thật khó quên một câu chuyện mà vẻ đẹp của nó sẽ còn thắm mãi, kể cả khi chẳng may vì một tai họa nào đó mà nòi đào tuyệt chủng: mùa xuân năm Kỷ Dậu (1789), sau khi thần tốc đánh tan quân Thanh, trong lúc áo bào còn sạm đen khói súng, vua Quang Trung đã sai người chọn trong vườn đào Nhật Tân một cành đẹp nhất, phóng ngựa trạm thần tốc vào thành Phú Xuân tặng Ngọc Hân hoàng hậu. Hẳn sẽ không thể có một lời bình nào nói hết được vẻ đẹp trong hành động của nhà vua.

Cuối ngày 30, nhà nhà sẽ rộn rịp chuẩn bị bữa cơm tất niên, trước cúng tổ tiên, sau là cả gia đình ăn bữa đoàn kết, sum vầy. Xưa, mâm cơm tất niên thường gồm các món truyền thống: cơm, canh, cá, thịt (cá nước ngọt và thịt lợn kho mặn). Lễ đi từ đường (nhà thờ tổ) thường là cỗ xôi gà hoặc bánh tét với thịt lợn luộc, rượu, trầu cau. Gà cỗ miền Trung thường ít ngậm bông hồng như gà miền Bắc. Không cứ xôi nhiều gà lớn, đẹp là ở chỗ độ lớn của gà và xôi phải cân đối. Cỗ xôi nhỏ thì gà không thể quá to. Một số dòng họ còn tổ chức trao giải cỗ xôi đẹp, cỗ xôi biện sớm. Chẳng thế mà có khi sáu giờ chiều mới cúng nhưng cỗ xôi được mang đến đặt trang trọng vào bàn thờ tổ từ tám chín giờ sáng, cúng xong, nguội ngắt!

Đêm Ba mươi là đêm rộn ràng nhất, đến thật nhanh sau bữa cúng chiều trang trọng và ấm áp để người người lại đi tìm niềm vui mới dẫu biết niềm vui ấy cũng sẽ qua đi, rất nhanh. Người đến những điểm tụ họp cộng đồng, nơi có tổ chức “hái hoa dân chủ” trong chương trình văn nghệ quần chúng “cây nhà lá vườn”, với đống củi chất cao chờ dịp được bùng lên hân hoan đón những bước chân vòng quanh vui Tết, với những vò rượu trắng kì công cất nấu bởi bàn tay những bà mẹ làng quê hay những ché rượu cần được một ai đó thửa về từ miền núi, lặng im dưới cành đào hoa lấm tấm khai đợi lúc được khui mở. Những người còn lại bắt tay chuẩn bị soạn cỗ chè để cúng giao thừa, hoặc thả hạt mướp mong cầu một mùa trĩu quả (Lễ cúng giao thừa của người miền Trung thường không có xôi gà như miền Bắc, mà là bánh, chè… nhìn chung là đồ chay). Ở thành phố, trên những điểm công cộng như bờ hồ hay quảng trường, người người náo nức chờ đón màn pháo hoa rực sáng. Trẻ em, người già, thanh niên nam nữ từ mọi hướng đổ về nơi mà thường nhật vẫn đi bách bộ, vẫn ngồi trà đá thuốc lào, vẫn đi xe điện, nhấm nháp một cây kem, nhưng hôm nay mỗi bước chân đều rộn ràng hơn. Thời tiết đêm giao thừa có thể lạnh, thì đã có khăn len, áo khoác, đã có hơi nóng từ biển người sưởi ấm cho nhau. Những tiếng xuýt xoa cũng chỉ là để tô thêm một chút mĩ miều đặc trưng của Tết.

Tết của người miền Trung hiện tại có thể kéo dài hai hoặc ba ngày, nhưng bắt đầu bao giờ cũng bằng ngày cuối cùng của một năm. Nếu hai ngày, thì sẽ kết thúc ở chiều mùng một. Nếu ba ngày thì kết thúc vào trưa mùng hai. Nếu hai ngày thì cúng vào chiều ba mươi, hai bữa trưa chiều mùng Một. Nếu ba ngày thì mỗi ngày một bữa, hôm mùng Hai gọi là cúng đưa, nghĩa là bữa cơm cuối cùng trong lễ đón năm mới để đưa tiễn ông bà “ông vải” trở lại mộ phần. Một cách như “Tết dư”, khoảng từ mùng Tám đến mười lăm tháng Giêng là khoảng thời gian các dòng tộc tổ chức tế tổ đầu xuân vào một ngày theo chế định của dòng họ. Thường đây là dịp con cháu nội tộc trong cả nước sum vầy.

Ngoài việc cúng gia tiên thì Tết cũng là dịp người miền Trung bày tỏ lòng thành kính với gia thần. Hai ba tháng Chạp là lễ cúng ông Táo. Lễ này ở một vài địa phương đã bị đứt đoạn chừng mấy chục năm do chống mê tín dị đoan và do đói nghèo, ngày nay được phục hồi. Đồ cúng ông táo trước nay thường đơn giản là trầu cau, rượu, nước lã, một bộ vàng áo, hương đèn, sang lắm thì thêm một đĩa cơm canh, cá hay thịt kho. Ngày nay, do sự tiếp biến văn hóa, phần lớn các nhà đã cúng thêm quần áo, hia mũ, cá chép vẽ, thêm cả cá chép sống phóng sinh, một hay ba con, chép cảnh hay chép thông thường do sở thích từng người. Người miền Trung còn có tục cúng gia thần. Gia thần gồm táo thần (thần bếp), môn thần (thần cửa), tỉnh thần (thần giếng), hộ thần (thần nhà), trung thần (thần gian gữa), gọi là ngũ tự. Năm ông cúng chung một lễ, một sớ. Ngoài ngũ tự, lễ này còn cúng cả viên thần (thần vườn), bản xứ, thổ địa chính thần… Gia thần cũng được cúng lễ trong ba bữa: trưa Ba mươi (nếu năm thiếu thì là 29), đêm giao thừa, sáng mùng Một. Lễ cúng gia thần cũng tương tự cúng ông Táo. Gia thần được hy vọng sẽ hộ trì gia chủ mạnh khỏe, phát đạt. Ngày mùng Bảy tháng Giêng là lễ hạ nêu, cũng là bữa cúng gia thần cuối cùng trong dịp Tết. Ngày nay, với phong trào phục hưng văn hóa truyền thống, với việc phục dựng nhiều đền thờ miếu mạo và các kiểu tín ngưỡng truyền thống, việc tế Thành hoàng làng cũng được nhiều địa phương phục hồi. Tế Thành hoàng làng là ngày hội của toàn dân. Hôm ấy nam phụ lão ấu ăn mặc đẹp, tề tựu sân đình, đền…, làm lễ tế bái và cầu cho quốc thái dân an. Lễ thường diễn ra hết sức trang trọng, thành kính và ấm áp. Sau phần lễ là phần hội, toàn dân sẽ cùng trải chiếu, xin lộc (dỡ đồ tế lễ xuống), cùng nâng li rượu và chúc nhau những lời chúc tốt đẹp. Có khi, hội kéo dài đến tận hôm sau.

Người miền Trung trước nay không có lệ chọn tuổi xông đất như bây giờ. Việc xông đất trước nay chỉ là may rủi. Nhưng không có nghĩa là người miền Trung coi nhẹ điều này. Anh nào đầu năm (sau giao thừa) đến trước tiên, gia chủ tiếp đãi rất trọng thị với hy vọng đó là kẻ đem may mắn đến cho cả năm. Nhưng nếu năm ấy gia chủ gặp nhiều tai họa, hoặc chỉ là làm ăn không thuận, anh sẽ trở thành người bị nguyền rủa cho đến khi một năm khác lại tới. Chẳng vậy mà có một số nơi, đến tận mùng Hai Tết người ta vẫn chưa đến nhà nhau. Chẳng vậy mà nếu cả đoàn đi chơi muốn vào nhà một ai đó, liền xếp hàng ngang, một anh hô khẩu lệnh là cả đoàn nhất tề đặt một chân vào. Như thế lỡ cả năm có đen đủi gia chủ cũng không biết tìm ai mà tức!

Riêng tục mừng tuổi (các nơi gọi là “lì xì”) thì hẳn người miền Trung cũng như các địa phương khác, đã có từ lâu. Trước đây là từng đồng xu nhỏ xinh, giờ là tiền giấy, có thể có thêm bao lì xì cho trang trọng. Mừng tuổi là tục mà trẻ em chờ đón nhất trong ba ngày Tết.

Sau ba ngày Tết sẽ là lễ mừng thọ người cao tuổi. Theo đơn vị làng, người ta sẽ tổ chức một buổi yến, gọi là “yến lão”, để bày tỏ sự kính trọng với người già bằng những lời chúc tụng, con cháu ở xa về có thể đến mừng tuổi các cụ bằng tiền hay hiện vật. Nhà nào có cụ lên tuổi chẵn thì có cơi trầu nậm rượu, gọi là trình thọ, thêm nữa thì có thể bỏ ít hay nhiều tiền tùy tâm và tùy điều kiện hỗ trợ hội phụ lão làm quỹ. Đấy là một nét đẹp văn hóa của người Việt nói chung, rất đáng giữ gìn, trân trọng. Tuy nhiên, hiện có một vài địa phương vẫn còn có việc vận động các cụ đóng góp để trang trải, đấy có lẽ là điều chưa thực sự hay ho, phần nào làm mất đi vẻ đẹp vốn có của mỹ tục này.

Nhìn chung cách ăn tết của người miền Trung có nhiều điểm giống với cách ăn tết của hai miền Nam Bắc, vì cùng một giống người Việt, cùng một mô thức văn hóa. Nhưng cái tết của miền Trung vẫn có những điểm khác. Mỗi địa phương cũng có thể có những điểm độc đáo, riêng biệt trong cách ăn tết. Đấy là bản sắc văn hóa của mỗi cộng đồng dân cư cụ thể.

KHXHNV & Đời sống khác:
Dấu ấn những năm Sửu trong lịch sử Việt Nam (22/2/2021)
Tết của người miền Trung (22/2/2021)
Lễ Cúng Tạ Ngày Tết Khai Hạ Trong Dân Gian (18/2/2021)
Những mùa Tết bên mẹ (5/2/2021)
Chanh Thiên Nhẫn - Hành trình theo dấu chân Người (5/2/2021)
Sắc Tết miền Trung (5/2/2021)
“Anh đi anh nhớ quê nhà...” (5/2/2021)
Khói vờn cay mắt cuối năm (5/2/2021)
Chợ Tết ngày xưa (29/1/2021)
Lễ hội chọi bò - Nét văn hóa đặc sắc người Mông Kỳ Sơn (29/1/2021)
Lòng dân: Về một số tư tưởng và bài học điển hình trong lịch sử (28/1/2021)
Mùi Tết (27/1/2021)
Các kiểu nhà truyền thống của người Kinh (27/1/2021)
Vinh - Hôm qua, hôm nay và ngày mai (12/1/2021)
Dấu ấn khoa học và công nghệ Nghệ An năm 2020 (12/1/2021)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách:
Giải pháp nâng cao hiệu quả và nhân rộng mô hình Hợp tác xã kiểu mới trên địa bàn tỉnh Nghệ An
Giới thiệu sách: Giải pháp nâng cao hiệu quả và nhân rộng mô hình Hợp tác xã kiểu mới trên địa bàn tỉnh Nghệ An
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 1,706 | Tất cả: 2,814,243
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp