NGHIÊN CỨU KHXH&NV > NGHIÊN CỨU VĂN HÓA - XÃ HỘI
Quốc học Vinh - Mô hình giáo dục Pháp - Việt tiêu biểu, một trung tâm tri thức lớn ở Trung kỳ
Tin đăng ngày: 11/11/2020 - Xem: 48
 

Phạm Xuân Cần

  1. Một mô hình trường học Pháp - Việt tiêu biểu

1.1. Cơ sở vật chất, thiết bị dạy học

Theo sơ đồ quy hoạch xây dựng trường Quốc học Vinh, có thể nhận thấy trường đã được xây dựng khá hoàn hảo, theo mô hình trường trung học Pháp - Việt đương thời. Phần tô màu nâu sẫm là khu vực đã được xây dựng cho đến năm 1930, phần chưa tô là nằm trong quy hoạch nhưng chưa xây dựng.

- Không có số liệu chính thức về kích thước, nhưng với số lượng các công trình, nhất là dãy phòng học, có thể ước tính mỗi cạnh của khu đất hình vuông này dài từ 250 đến 300 mét, diện tích toàn bộ khu đất ước khoảng 7-9 ha. Ở vào hai góc phía trước, hai bên cổng vào, bên trái là nhà của Đốc học và các thư ký, được xây dựng năm 1925, bên phải là nhà của Tổng giám thị, được xây dựng năm 1929.

- Sau cổng vào là dãy nhà các phòng học. Theo sơ đồ có tất cả 28 phòng học, trong đó đến năm 1930 đã được xây dựng 18 phòng. (Trên các văn bản phê duyệt dự toán xây dựng trường năm 1922, thì số phòng học được xây dựng mới chỉ có 8 phòng). Theo một số ảnh và tài liệu hiện có thì các phòng học đều xây một tầng, nhưng rất cao ráo, mái lợp ngói bằng phẳng; cửa sổ trong kính, ngoài chớp. Đây là kiểu kiến trúc Đông Dương khá thịnh hành đầu thế kỷ hai mươi. Đáng lưu ý, tường là đất và vôi trộn rơm (dân ta thường gọi là tooc xi). Văn bản phê duyệt dự toán xây dựng trường quy định rất cụ thể và chặt chẽ về chất liệu và độ dày của loại tường này. Đặc biệt, có phòng được thiết kế theo mô hình giảng đường của Pháp (amphitheatre), được xây dựng năm 1925. Theo đó, nền lớp học dốc dần xuống từ sau ra trước, với các dụng cụ thí nghiệm và những trang trí đặc biệt để giảng dạy các môn vật lý và hóa học.

Trong khu vực phòng học có hai thư viện, một dành cho giáo viên và một giành cho học sinh. Thư viện có sách giáo khoa và sách tham khảo. Nội dung sách chủ yếu là những tác phẩm đặc biệt dành cho thuộc địa, được viết bởi các tác giả người Pháp hoặc người Việt. Một số lượng lớn các sách này là viết về Đông Dương. Có nhiều sách về lịch sử, phong tục, văn hóa, tôn giáo… Thư viện giáo viên, được phát triển hàng năm trong tất cả các môn học, nhằm mục đích thu thập tất cả các học liệu cần thiết cho giáo viên. Sách hướng dẫn chung, các công trình kỹ thuật, từ điển tạo thành một bộ công cụ phục vụ việc dạy học của giáo viên, được đánh giá là có thể đủ đáp ứng cho giáo viên tìm kiếm thông tin .

Upload

Giảng đường của Quốc học Vinh chuyên dùng cho các môn Vật lý và Hóa học

Phòng thí nghiệm: Được xây dựng vào năm 1925, có đầy đủ thiết bị và dụng cụ phục vụ cho việc dạy học các môn vật lý và hóa học. Hàng năm được cung cấp một khoản kinh phí nhất định để thay thế các dụng cụ thủy tinh bị vỡ, hoặc hư hỏng trong quá trình thí nghiệm.

- Ngay sau dãy phòng học là sân trường chính, hai bên sân trường phía trái là nhà ăn, phía phải là khu giải trí.

- Sau sân trường chính là khu nhà nội trú, hai bên nhà nội trú phía bên trái là nhà giặt đồ, bên phải là bệnh xá. Khu nội trú được xây dựng hoàn thành tháng 11 năm 1923. Ngay sau đó đã có 49 người nội trú (35 người trả tiền và 14 người có học bổng). Đến năm 1930 có 90 học sinh ở nội trú.

- Phía sau có kho đồ vải, bên trái là khu nhà ở của giáo viên bản xứ. Sau cùng là nhà tắm và một vài công trình khác. Riêng nhà tắm (có vòi hoa sen) đến tháng 10/1928 mới được một nhà hảo tâm xây tặng.

- Ngoài ra trong trường còn có phòng tập thể dục, vườn thực vật, vườn rau, đài phun nước; kho để đồ…Theo hồi ký của một số cựu học sinh trong khu vực trường còn có một hồ nước khá rộng, có nhiều cá.

Như vậy, cơ sở vật chất và thiết bị dạy học của trường Quốc học Vinh là khá hoàn chỉnh. Theo dự toán năm 1922, dự án xây dựng trường Quốc học Vinh tiêu tốn một khoản ngân sách trên 71.000 đồng. Đương thời đây là một số tiền rất lớn.

Cận tết, ngày 8 tháng 2 năm 1926, trong chuyến thăm quê, cụ Phan Bội Châu đã đến thăm trường Quốc Học Vinh “Tuy học trò hôm ấy nghỉ tết nhưng cụ trông thấy học đường to lớn, học vụ mở mang, nào sở dục tài, phòng thí nghiệm, nào phòng cách trí, phòng họa địa đồ (vẽ địa đồ bản tỉnh và các bản đồ địa chất cổ tích thổ sản các hạt), nào trường thể thao, vườn thí nghiệm, các loài cây cùng các thứ phân bón vân vân. Cụ rất lấy làm khen ngợi…”.

Upload

Sơ đồ quy hoạch xây dựng Trường Quốc học Vinh năm 1930

1.2. Mục tiêu đào tạo và chương trình đào tạo của trường Quốc học Vinh

Mục tiêu chính của nền giáo dục mà người Pháp xây dựng nên ở Đông Dương chính là đào tạo đội ngũ nhân lực phục vụ cho nền cai trị của thực dân Pháp. Tuy nhiên ở mỗi cấp học có những mục tiêu đào tạo riêng.

Mục tiêu thành lập Trường Quốc học Vinh là để đào tạo ở cấp trung học (cao đẳng tiểu học). Theo Bộ Học chính tổng quy 1917, mục tiêu đào tạo ở bậc trung học là:

+ Giúp học sinh làm quen với tiếng Pháp, công cụ học tập duy nhất sau này.

 + Trang bị cho học sinh hành trang kiến thức khoa học hoặc chuyên môn cần thiết (toán học, khoa học vật lí và tự nhiên, địa lí, hội họa).

Theo đó, chương trình cao đẳng tiểu học là bốn năm, từ đệ nhất đến đệ tứ, với các môn học chủ yếu: Tiếng Pháp, đạo đức và tâm lý; chữ Quốc ngữ và chữ Hán; các phương ngữ; địa lý; toán học; khoa học vật lý; hóa học; lịch sử tự nhiên; tập viết; vẽ; họa hình; công nghệ.

Upload

Bảng thống kê sĩ số học sinh của Quốc học Vinh từ năm 1920-1930

Thế nhưng, căn cứ vào kết quả thi, thống kê sĩ số học sinh cho thấy ít nhất là đến năm 1930 trường Quốc học Vinh không chỉ đào tạo cấp cao đẳng tiểu học, mà đã đào tạo từ bậc tiểu học, đến cao đẳng tiểu học. Theo bảng "Danh sách các học sinh của Collège de Vinh tham gia các kỳ thi khác nhau" dưới đây, chúng ta thấy hàng năm học sinh Quốc học Vinh đều tham gia thi lấy cả ba loại bằng, từ sơ học yếu lược (CEEI) đến bằng tiểu học (CEPFI) và bằng thành chung (DEPFSI).

Một bảng thống kê chi tiết sĩ số học sinh của Quốc học Vinh năm học 1929 - 1930 cho thấy: Trong tổng số 519 học sinh của toàn trường có 290 học sinh của 4 lớp thuộc bậc trung học và 229 học sinh của 5 lớp thuộc bậc tiểu học.

Upload

Sĩ số học sinh các lớp năm học 1929 - 1930

Những năm này, ở các trường quốc học khác như Quy Nhơn, Đồng Khánh cũng đào tạo cả hai cấp học như Quốc học Vinh.

Như vậy có thể nhận định: Ngoại trừ lớp đồng ấu (Cours Enfantin), trường Quốc học Vinh đã đào tạo từ bậc sơ đẳng tiểu học đến bậc cao đẳng tiểu học (trung học). Nguồn đầu vào của trường ngoài những học sinh đã tốt nghiệp tiểu học Pháp - Việt (bằng C.E.P.F.I) ở các địa phương Nghệ An, Thanh Hóa, Hà Tĩnh, Quảng Bình, còn có những học sinh khác vào đây để học từ bậc tiểu học trở lên. Một bức ảnh chụp học trò Quốc học Vinh thăm mộ Nguyễn Du năm 1923 cho thấy có một số em tuổi đang rất nhỏ. Tuy nhiên, việc đào tạo cả bậc tiểu học có thể không kéo dài. Hồi ký của các cựu học sinh Quốc học Vinh các khóa từ những năm 1935 trở đi không thấy nói đến việc này. Trao đổi với hai cựu học sinh Quốc học Vinh sinh năm 1930, hiện còn minh mẫn đều khẳng định trường chỉ đào tạo ở cấp trung học, như cấp trung học cơ sở hiện nay.

Upload

Bảng kết quả các kỳ thi của Quốc học Vinh (1920-1929)

Đương thời, Quốc học Vinh được cho là có kết quả học tập không thua kém Quốc học Huế. Thậm chí có nhiều kỳ thi học sinh Vinh đã lấn át cả học sinh Huế. Bảng kết quả thi cử trên đây cho thấy “phong độ” khá ổn định của học trò Quốc học Vinh. Tuy nhiên, điều đáng nói là Quốc học Vinh không phải là nơi “học gạo”, mà rất coi trọng các hoạt động rèn luyện kĩ năng và trải nghiệm. Khi thăm trường năm 1926 cụ Phan Bội Châu đã đề nghị trường nên có một phòng trưng bày các sản phẩm thủ công do học trò tạo ra. Học văn học học trò thường xuyên phải đóng vai. Đặc biệt, thầy trò Quốc học Vinh đã đi tham quan hầu hết các di tích, danh thắng ở xứ Nghệ. Có những địa điểm rất xa, đi lại rất khó khăn nhưng họ vẫn đến, như đền Chế Thắng phu nhân ở Kỳ Anh, hang Minh Cầm ở Quảng Bình, bia Thành Nam ở Con Cuông, thành Lục Niên ở Nam Đàn…

Đương thời Quốc học Vinh cũng nổi tiếng là trường có kỷ luật nghiêm, quản lý học sinh chặt chẽ. Nội quy của trường gọi là “Luật lệ trường nội” có 6 mục: 1. Lời tổng thuyết; 2. Cách thưởng phạt trong nhà trường; 3. Ở ngoài đi học; 4. Đi học thường ngày; 5. Lệ thăm viếng; 6. Cách giao thiệp với cha mẹ học trò: 

“Những đứa trẻ con được nhập học, hoặc xin nhập trường là chú ý muốn mở mang thêm đường tri giác và đường hạnh kiểm, để được thỏa lòng trông mong cha mẹ. Những học trò đã được học hoặc xin vào trường thì phải tuân theo pháp luật trường như sau này:

Khi nào hoặc chỗ nào cũng phải hết lòng kính trọng thầy Pháp và thầy Nam.

Không được vô cớ mà khiếm diện, lười biếng khóa học nào. Muốn cho tấn ích thì phải học cho chuyên, hạnh cho tốt mới được.

Những lỗi lầm xét ra vì học trò vô ý mà phạm phải thì nhà trường cũng có lòng dung thứ mà chuyên dạy, và có phạt thì cũng sẽ phạt nhẹ.

Những lỗi lầm xét ra vì hoặc cố ý làm, hoặc tái phạm, hoặc sự lỗi nặng thì sẽ phạt nặng.

Còn những lỗi lầm xét ra vì đồng đảng để phản đối với phép nhà trường thì phải nghiêm trị thật nặng, mặc dù ai xui vẽ ra”.

Từ những nguyên tắc chung như trên, các mục chi tiết của bản nội quy đều quy định rất chặt chẽ, đặc biệt thưởng phạt phân minh. Hồi ký của học sinh Quốc học Vinh cũng thường nhắc đến kỷ luật của nhà trường, coi đó như những nguyên nhân để họ trưởng thành.

  1. Quốc học Vinh - một trung tâm tri thức đương thời

Là một cơ sở đào tạo ở cấp trung học đầu tiên, ra đời đầu thế kỷ 20, trong bối cảnh nước ta chỉ có từ 1-2% dân số được đi học, thì đương nhiên Quốc học Vinh đã là một trung tâm tri thức lớn, nhưng vấn đề quan trọng là cách mà Quốc học Vinh đã tỏa sáng, đã phát huy ảnh hưởng đối với xã hội như thế nào.

Trước hết, Quốc học Vinh không chỉ là cơ sở đào tạo ở bậc trung học, mà thực sự còn có những hoạt động khoa học như một trung tâm nghiên cứu. Ở đây có nhiều giáo viên không chỉ giỏi, tâm huyết, mô phạm, mà còn là những nhà nghiên cứu, thậm chí là học giả nổi tiếng. H.Le Breton (Hiệu trưởng Quốc học Vinh từ 1924- 1928) là một nhà nghiên cứu tâm huyết và tài ba. Ông là người đầu tiên vận dụng các lý thuyết nghiên cứu phương Tây để tiếp cận địa dư, lịch sử, văn hóa xứ Nghệ. Chỉ bốn năm ở Vinh, nhưng ông đã để lại công trình khảo cứu bất hủ về xứ Nghệ, Levieux An Tĩnh. Cuốn sách là kết quả của những chuyến đi điền dã đến hầu khắp các vùng đất, di tích, danh thắng của xứ Nghệ của ông và các học trò Quốc học. H. Le Breton đã đưa ra những hình mẫu về nghiên cứu và dạy học lịch sử kiệt xuất “Tôi khám phá An-Tịnh xưa không chỉ đơn giản là vì tình yêu với những thanh xà chạm khắc cổ kính của những ngôi chùa cổ, và những dấu tích huy hoàng của những thành cổ, mà còn để hoàn thiện nền giáo dục cho các học sinh Quốc học Vinh” . Ông cũng chính là người đã quan tâm tìm hiểu gia phả, lịch sử các dòng họ lớn, qua đó để nghiên cứu lịch sử quốc gia hay địa phương. Đặc biệt, bằng cách sáng lập và chủ trì hội “An Tĩnh cổ học”, cũng như lôi kéo học trò Quốc học vào hoạt động sưu tầm nghiên cứu lịch sử, văn hóa địa phương, thầy H. Le Breton đã truyền được cảm hứng lịch sử đến với nhiều người “Bạn phải biết những người đã tạo ra quê hương nhỏ bé nơi chúng ta đang sống, làng và tỉnh”. Có thể nói, chính ông giáo thực dân này là người đã mang lại cho học trò Quốc học những bài học sâu sắc về lòng tự hào dân tộc và tình yêu đối với quê hương, đất nước mình.

Tương tự, tác phẩm “Truyện cụ Nguyễn Du” của thầy Lê Thước và Phan Sỹ Bàng, xuất bản năm 1924 cũng đặt nền móng cho việc nghiên cứu thân thế, sự nghiệp, tác phẩm của Nguyễn Du. Cuốn “Sách mẹo tiếng Nam “của thầy Lê Thước, Nguyễn Hiệt Chi cũng là một trong những cuốn sách đầu tiên nghiên cứu về ngữ pháp tiếng Việt.

Không chỉ nghiên cứu, viết sách, những người thầy của Quốc học Vinh cũng là những trí thức chủ chốt của hội Quảng Tri, một hội quảng bá tri thức của giới trí thức ở Vinh nói riêng, Nghệ An nói chung. Nhiều năm liền thầy Lê Thước là Hội trưởng Hội Quảng Tri. Năm 1926, các thầy Lê Thước, Nguyễn Hiệt Chi là những người chủ trì tiếp đón cụ Phan Bội Châu, khi cụ về thăm quê dịp áp tết, qua đó quảng bá sâu rộng tấm gương yêu nước nhiệt thành của người chí sĩ. Hội Quảng Tri Vinh cũng chính là người có sáng kiến tổ chức các khóa học giành cho chánh tổng, chánh phó lý trưởng trong toàn tỉnh về quản lý. Trên cơ sở các bài giảng (thời đó gọi là diễn thuyết) của các khóa học này, thầy Lê Thước đã chủ biên, biên soạn thành cuốn sách “Hương chính chỉ nam” nổi tiếng. Xuất bản năm 1927, Hương chính chỉ nam có thể là bộ tài liệu huấn luyện cho “cán bộ cơ sở” đầu tiên ở nước ta. Loại trừ những vấn đề về quan điểm chính trị, thì cách lựa chọn nội dung cốt lõi, thiết thực để huấn luyện cho các chức dịch ở làng, xã, tổng của cuốn Hương chính chỉ nam đến nay vẫn cần được tham khảo.

Upload

Đội bóng của Trường Quốc học Vinh mang tên "Lam Thành túc cầu đội" là đội bóng đầu tiên của người Việt ở Vinh, thành lập năm 1931

Đặc biệt, Quốc học Vinh chính là một trong những nơi đầu tiên ở xứ Nghệ tiếp nhận và tỏa sáng những trào lưu văn minh mới. “Lam Thành túc cầu đội” của Quốc học Vinh thành lập năm 1921 chính là đội bóng đá đầu tiên của người Việt ở xứ Nghệ, mở đầu cho lịch sử 100 năm bóng đá Nghệ An và thành phố Vinh. Không chỉ thi đấu ở Vinh, Lam Thành túc cầu đội còn ra Nam Định, Thanh Hóa thi đấu. Bên cạnh đó nhiều thầy và trò của Quốc học Vinh còn nổi tiếng ở các môn thể thao khác, có người đã đoạt giải quán quân Trung Kỳ, như quyền anh (Trần Quốc Nghệ), quần vợt (Thái Nguyên Đào, Lê Khắc Nguyện), bóng bàn (Phạm Văn Giai, Phạm Văn Phác)…

Thầy trò Quốc học Vinh cũng nổi tiếng về các hoạt động văn nghệ. Lịch sử sân khấu Việt Nam ghi nhận “Chén thuốc độc” của Vũ Đình Long là vở kịch nói đầu tiên được dàn dựng và công diễn ở Hà Nội năm 1921. Một năm sau, học trò trường Quốc học Vinh đã tự tổ chức trình diễn vở kịch “Chén thuốc độc” của Vũ Đình Long ở Vinh, rồi ra trình diễn ở thị xã Thanh Hóa và Nam Định để lấy tiền giúp dân bị lũ lụt. Báo chí đương thời thường xuyên đưa tin, tường thuật về các buổi biểu diễn văn nghệ, thi đấu thể thao để quyên tiền làm việc thiện của thầy trò Quốc học Vinh.

Sau một trăm năm thành lập, trường Quốc học Vinh nay là trường PTTH Huỳnh Thúc Kháng càng lớn mạnh và trưởng thành. Tuy nhiên, chặng đường đầu tiên đã để lại những bài học lớn. Đó là chặng đường đầy khó khăn, nhưng thực sự “trường ra trường, lớp ra lớp, thầy ra thầy, trò ra trò”, không chỉ dạy giỏi, học giỏi, mà Quốc học Vinh không đứng ngoài dòng chảy lịch sử của đất nước, quê hương. Trong thời kì đó, Quốc học Vinh thực sự xứng đáng là một trung tâm tri thức, trung tâm văn minh của Nghệ An, luôn tỏa sáng và lan tỏa ánh sáng văn minh ra xã hội. Chính vì vậy, từ mục tiêu đào tạo nhân lực cho chế độ thực dân, Quốc học Vinh đã trở thành cái nôi của những con người tiến bộ và cách mạng, có đóng góp to lớn cho đất nước, quê hương.

Nghiên cứu KHXH&NV khác:
Văn hóa và những giá trị văn hóa Việt Nam (16/11/2020)
Quốc học Vinh - Mô hình giáo dục Pháp - Việt tiêu biểu, một trung tâm tri thức lớn ở Trung kỳ (11/11/2020)
Hội nhập quốc tế lĩnh vực khoa học và công nghệ tỉnh Nghệ An trong giai đoạn phát triển mới (11/11/2020)
Văn hóa và chức năng của văn hóa (11/11/2020)
Tìm hiểu nguồn lợi thủy sản tại Nghệ An và một số đề xuất kiến nghị (22/10/2020)
Đặc sắc in vẽ trên vải Ấn Độ (22/10/2020)
Tạo hứng thú học tập cho học sinh qua mỗi tiết dạy học Ngữ văn ở trường THPT (14/10/2020)
“Khi chuyển được phẩm chất nổi trội của từng cá nhân thành cái tốt của cả hệ thống mới phát huy được tinh thần khai sáng và Nghệ An mới phát triển bứt phá được” (17/9/2020)
Định hướng phát triển các sản phẩm nông nghiệp chủ lực ở Nghệ An từ 2020 - 2030 (29/7/2020)
Những phụ nữ anh hùng trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng (8/7/2020)
Sinh kế cư dân ven biển Nghệ An - Những biến đổi trong điều kiện phát triển du lịch (6/7/2020)
Biến đổi văn hóa trong thực hành tín ngưỡng của cư dân vùng biển Cửa Lò (6/7/2020)
Du lịch trong mối quan hệ với văn hóa và nhân cách (6/7/2020)
Các nhà báo cần học tập ở Bác Hồ cách đặt tên cho bài báo (12/6/2020)
Khuôn viên nhà ở truyền thống của người Kinh ở Nghệ An (11/6/2020)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Để có Truyện Kiều gần nhất với nguyên tác của Nguyễn Du
Để có Truyện Kiều gần nhất với nguyên tác của Nguyễn Du
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 480 | Tất cả: 2,593,196
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp