NGHIÊN CỨU KHXH&NV > NGHIÊN CỨU VĂN HÓA - XÃ HỘI
Văn hóa và chức năng của văn hóa
Tin đăng ngày: 11/11/2020 - Xem: 85
 

Nguyễn Thủy - Hồ Thủy

Về mặt khái niệm

Văn hóa bắt nguồn từ chữ Latinh “cultus” mà nghĩa gốc là trồng trọt, nhưng thường được dùng theo hai nghĩa là “trồng trọt ngoài đồng” (cultus agri) và “trồng trọt tinh thần” (cultus animi). Ở cách hiểu thứ hai, nó đồng nghĩa với “sự giáo dục, bồi dưỡng tâm hồn con người”. Văn hóa dùng để chỉ ý thức của con người về giá trị của sự phát triển về vật chất và tinh thần của những xã hội, dân tộc, bộ tộc cụ thể; hiện nay được dùng rất phổ biến nhưng việc giải thích nó rất phức tạp[1]. Từ các góc độ tiếp cận khác nhau, có rất nhiều định nghĩa khác nhau về văn hóa. Hệ thống lý thuyết về văn hóa là vô cùng đa dạng, phong phú, với nhiều trường phái và học thuyết.

Tuy khái niệm văn hoá được dùng theo nhiều nghĩa khác nhau, nhưng suy cho cùng, bao giờ cũng có thể qui về hai cách hiểu chính.

Theo nghĩa hẹp, văn hoá được giới hạn theo chiều sâu hoặc theo chiều rộng, theo không gian hoặc theo thời gian. Nếu giới hạn theo chiều sâu, văn hóa được hiểu là những giá trị tinh hoa như nếp sống văn hoá, văn hoá nghệ thuật… Nếu giới hạn theo chiều rộng, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị trong từng lĩnh vực, như văn hoá giao tiếp, văn hoá kinh doanh, văn hoá công sở, văn hoá học đường... Giới hạn theo không gian, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị đặc thù của từng vùng, như văn hoá Tây Nguyên, văn hoá Nam Bộ, văn hoá Kinh Bắc... Giới hạn theo thời gian, văn hoá được dùng để chỉ những giá trị trong từng giai đoạn, như văn hoá cổ đại, văn hóa trung cổ, văn hóa phục hưng...

Theo nghĩa rộng, văn hoá thường được xem là bao gồm tất cả những giá trị do con người sáng tạo ra và ý thức được giá trị đó trong quá trình tồn tại và phát triển. Bởi vậy, Bác Hồ đã viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức, pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật, những công cụ cho sinh hoạt hằng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức sử dụng. Toàn bộ những sáng tạo và phát minh đó tức là văn hóa. Văn hóa là sự tổng hợp của mọi phương thức sinh hoạt cùng với biểu hiện của nó mà loài người đã sản sinh ra nhằm thích ứng những nhu cầu đời sống và đòi hỏi của sự sinh tồn”[2]. Hay như tác giả Federico Mayor, Tổng giám đốc UNESCO cho biết: “Đối với một số người, văn hóa chỉ bao gồm những kiệt tác tuyệt vời trong các lĩnh vực tư duy và sáng tạo; đối với những người khác, văn hóa bao gồm tất cả những gì làm cho dân tộc này khác với dân tộc khác, từ những sản phẩm tinh vi hiện đại nhất cho đến tín ngưỡng, phong tục, tập quán, lối sống và lao động”[3].

Văn hoá luôn là đề tài hấp dẫn, bao la như con người và sự sống; là vấn đề nhân sinh quan và thế giới quan; đồng thời là cách nhìn bao trùm và cách ứng xử qua những hành động thiết thực giữa con người với thiên nhiên và với cộng đồng con người trong xã hội[4]. Ứng xử giữa con người với thiên nhiên chính là để thích ứng với môi trường tự nhiên, đồng thời cải tạo và điều chỉnh nó theo nhu cầu của con người, đáp ứng quá trình tồn tại và phát triển của xã hội. Còn ứng xử giữa con người với cộng đồng xã hội được đặt trong trục ngang - giữa con người cùng thời đại với nhau (chiều đồng đại) và trục dọc - giữa con người với truyền thống (chiều lịch đại).

Trong số hàng trăm định nghĩa về văn hoá, hiện nay định nghĩa của tác giả Trần Ngọc Thêm được nhiều người vận dụng: Văn hoá là một hệ thống hữu cơ các giá trị vật chất và tinh thần do con người sáng tạo và tích lũy qua quá trình hoạt động thực tiễn, trong sự tương tác giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội[5].

Về chức năng của văn hoá[6]

Thứ nhất, văn hóa có chức năng tổ chức. Xã hội loài người được tổ chức theo những cách thức đặc biệt thành những làng xã, quốc gia, đô thị, hội đoàn, tổ nhóm... mà giới động vật chưa hề biết tới, đó là nhờ văn hóa. Làng xã, quốc gia, đô thị của mỗi dân tộc cũng khác nhau. Cái đó cũng do sự chi phối của văn hóa. Chính tính hệ thống của văn hóa là cơ sở cho chức năng này.

Thứ hai, văn hóa có chức năng điều chỉnh. Mọi sinh vật đều có khả năng thích nghi với môi trường xung quanh bằng cách tự biến đổi mình sao cho phù hợp với tự nhiên qua cơ chế di truyền và chọn lọc tự nhiên. Con người thì hành xử theo một cách thức hoàn toàn khác hẳn: dùng văn hóa để biến đổi tự nhiên phục vụ cho mình bằng cách tạo ra đồ ăn, uống, mặc, ở, vũ khí, máy móc, thuốc men… Tính giá trị là cơ sở cho chức năng điều chỉnh của văn hóa. Nhờ có chức năng điều chỉnh, văn hóa trở thành mục tiêu và động lực của sự phát triển trong xã hội loài người.

Thứ ba, văn hóa có chức năng giao tiếp. Một trong những đặc điểm khu biệt con người với động vật là ở sự hợp quần thành xã hội, mà xã hội không thể hình thành và tồn tại được nếu thiếu sự giao tiếp. Văn hóa tạo ra những điều kiện và phương tiện cho sự giao tiếp ấy, đồng thời là môi trường giao tiếp của con người. Đến lượt mình, văn hóa cũng là sản phẩm của giao tiếp: các sản phẩm của văn hóa thì còn có thể được tạo ra bằng hoạt động của các cá nhân riêng rẽ chứ bản thân văn hóa thì chỉ có thể là sản phẩm của hoạt động xã hội mà thôi. Tính nhân sinh là cơ sở cho chức năng giao tiếp của văn hóa.

Thứ tư, văn hóa có chức năng giáo dục. Văn hóa thực hiện được chức năng giáo dục trước hết là do nó có năng lực thông tin hoàn hảo. Ở động vật, thông tin được mã hóa trong cấu trúc tế bào và thần kinh, truyền đạt bằng con đường di truyền; ngoài ra, ở động vật cao cấp, thông tin còn được truyền đạt bằng cách quan sát và bắt chước hành vi của cha mẹ, công việc này mỗi thế hệ mới lại bắt đầu lại từ đầu. Trong cả hai trường hợp, từ thế hệ này sang thế hệ khác, lượng thông tin không tăng lên. Con người thì không thế. Nhờ văn hóa, thông tin được mã hóa bằng những hệ thống ký hiệu tạo thành những sản phẩm nằm ngoài cá nhân con người. Do vậy mà nó được khách quan hóa, được tích luỹ, được nhân bản và tăng lên nhanh chóng từ thế hệ này sang thế hệ khác.

 

 

[1] Phan Ngọc: Văn hoá Việt Nam và cách tiếp cận mới, Nxb Văn hoá - Thông tin, HN, 1994, tr.7-8.

[2]Hồ Chí Minh toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1995, tr.431.

[3] Tạp chí “Người đưa tin UNESCO”, số 11-1989, tr.5.

[4] Phạm Văn Đồng: Văn hoá và đổi mới, Nxb Chính trị quốc gia, HN, 1994, tr.10.

[5] Trần Ngọc Thêm: Cơ sở  văn hóa Việt Nam, Nxb Giáo dục, 1999, tr.10.

[6]Theo quan điểm của GS.TSKH Trần Ngọc Thêm.

Nghiên cứu KHXH&NV khác:
Văn hóa và những giá trị văn hóa Việt Nam (16/11/2020)
Quốc học Vinh - Mô hình giáo dục Pháp - Việt tiêu biểu, một trung tâm tri thức lớn ở Trung kỳ (11/11/2020)
Hội nhập quốc tế lĩnh vực khoa học và công nghệ tỉnh Nghệ An trong giai đoạn phát triển mới (11/11/2020)
Văn hóa và chức năng của văn hóa (11/11/2020)
Tìm hiểu nguồn lợi thủy sản tại Nghệ An và một số đề xuất kiến nghị (22/10/2020)
Đặc sắc in vẽ trên vải Ấn Độ (22/10/2020)
Tạo hứng thú học tập cho học sinh qua mỗi tiết dạy học Ngữ văn ở trường THPT (14/10/2020)
“Khi chuyển được phẩm chất nổi trội của từng cá nhân thành cái tốt của cả hệ thống mới phát huy được tinh thần khai sáng và Nghệ An mới phát triển bứt phá được” (17/9/2020)
Định hướng phát triển các sản phẩm nông nghiệp chủ lực ở Nghệ An từ 2020 - 2030 (29/7/2020)
Những phụ nữ anh hùng trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng (8/7/2020)
Sinh kế cư dân ven biển Nghệ An - Những biến đổi trong điều kiện phát triển du lịch (6/7/2020)
Biến đổi văn hóa trong thực hành tín ngưỡng của cư dân vùng biển Cửa Lò (6/7/2020)
Du lịch trong mối quan hệ với văn hóa và nhân cách (6/7/2020)
Các nhà báo cần học tập ở Bác Hồ cách đặt tên cho bài báo (12/6/2020)
Khuôn viên nhà ở truyền thống của người Kinh ở Nghệ An (11/6/2020)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Để có Truyện Kiều gần nhất với nguyên tác của Nguyễn Du
Để có Truyện Kiều gần nhất với nguyên tác của Nguyễn Du
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 453 | Tất cả: 2,593,169
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp