ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > CON NGƯỜI XỨ NGHỆ
Nguyễn Nghĩa Nguyên - Một nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nghệ An
Tin đăng ngày: 9/11/2020 - Xem: 52
 

Phan Bá Hàm

Upload

Một góc huyện Diễn Châu - quê hương của Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Nghĩa Nguyên, hôm nay

Nguyễn Nghĩa Nguyên là một hiện tượng văn hóa dân gian nổi bật ở Nghệ An trong thời gian gần đây. Trong khoảng 10 năm, ông đã cho công bố một loạt công trình biên soạn có giá trị, được giải thưởng của Hội văn nghệ dân gian Việt Nam và giải thưởng Hồ Xuân Hương của tỉnh Nghệ An.

Ông sinh ngày 19/01/1920 ở làng Trung Phường, nay thuộc xã Diễn Minh, huyện Diễn Châu. Đây là một cái nôi của văn hóa dân gian. Từ buổi thiếu thời, ông đã được chứng kiến cảnh hát phường vải, nghe nhiều bài vè, nhiều huyền thoại và chuyện trạng. Lớn lên đi học ở trường, mộng ước văn chương dần dần nảy nở, buổi đầu ông đi vào con đường sáng tác. Năm 1951 vở kịch Tập đoàn bên kia được giải khuyến khích của Hội văn nghệ Liên khu 4. Năm 1958, truyện ngắn Sợi râu Bác Hồ được nhà xuất bản Kim Đồng ấn hành. Năm 1985 về hưu, ông gia nhập hội văn nghệ dân gian Nghệ An và hội văn nghệ dân gian Việt Nam đi sâu nghiên cứu văn hóa dân gian.

Ông đã tham gia các công trình tập thể của hội văn nghệ dân gian Nghệ An như: Chuyện kể dân gian xứ Nghệ, Khoa học về dòng họ ở Nghệ An, Trò chơi dân gian Nghệ An, Đại chí văn hóa dân gian Diễn Châu, Nghề-Làng nghề thủ công truyền thống ở Nghệ An.

Về công trình khoa học của ông đến nay đã xuất bản 5 cuốn. Điều đặc sắc trong các tác phẩm đó là: các truyện dân gian đều xoay quanh một nhân vật nổi tiếng ở Diễn Châu và có văn chương bác học bổ sung thêm.

Cụ Nghè Ôn-Giai thoại và truyền thuyết (nhà xuất bản Nghệ An – 1993) là tác phẩm về cụ Nguyễn Xuân Ôn (1825-1889) quê ở Lương Điền nay thuộc xã Diễn Thái, Diễn Châu, đậu tiến sĩ năm 1871, đồng khoa với Nguyễn Khuyến. Là chủ tướng phong trào Cần Vương ở Bắc Nghệ An cuối thế kỷ 19. Tác giả sưu tập được 45 truyện dân gian rất lý thú xung quanh một con người lỗi lạc. Nguyễn Xuân Ôn vốn gốc Hà Tĩnh là người rất thông minh. Nhà nghèo không có sách, ông phải mượn bộ “Khang Hy từ điển” về xem 10 ngày thì đem trả. Khi quan giáo thụ là chủ sách hỏi: Sao trả mau thế? Ông nói: Thuộc hết rồi! Quan kiểm tra chữ nào, ông cũng nói vách vách. Do đó người đời tặng cho cái biệt danh “tủ sách bụng”. Nguyễn Xuân Ôn còn là người rất căm thù giặc và yêu nước. Sau khi đậu tiến sĩ, hái hoa ở vườn Thượng Uyển, cụ chọn hoa chuối. Có người lấy làm lạ hỏi: vì sao không chọn những bông hoa khác cho đẹp? thì cụ trả lời: vì búp hoa chuối mang mồi đạn súng Thần công! Là chủ tướng phong trào Cần Vương khi xuất trận, cụ đi sau để đốc quân, nhưng lúc xung trận lại xông lên phía trước. Có người hỏi: Tướng công làm sao mà tránh được đạn giặc? Cụ bảo: giặc bắn có đích, xông lên phía trước tức là đã làm trệch đích, còn ai chần chừ đứng lại tức là làm bia cố định cho chúng bắn.

Cuốn “Di thư của họ Nguyễn Lương Điền” (nhà xuất bản Nghệ An năm 2000) là sự bổ sung cho cuốn trên. Di thư ra đời trong một trường hợp rất đặc biệt, đó là cuốn gia phả bằng chữ Hán, không may rơi vào tay một người không biết chữ, họ có thể làm bất cứ một việc gì. May mắn thay, nó lại được nhà nghiên cứu bắt gặp và ông đã cứu thoát nó, cùng bạn bè dịch thơ, văn, câu đối mừng lúc Nguyễn Xuân Ôn đỗ cử nhân, tiến sĩ và điếu văn sau khi cụ mất. Ở đây có văn chương của các ông tú, ông cử ở địa phương và văn chương của các danh nho trong cả nước như tiến sĩ Trần Đình Phong, Tam Nguyên Yên Đỗ Nguyễn Khuyến, Tổng đốc Sơn Hưng Tuyên cao Xuân Dục… Hai cuốn sách đã khắc họa một cách sinh động nhân vật cụ Nghè Ôn – một bậc đại khoa, một anh hùng cứu quốc.

Sau khi hai cuốn sách này ra, nhiều người từ Hà Tính đến Diễn Châu tìm, họ rất tự hào vì có một con người gốc họ Nguyễn Sang Nghệ An đã làm vẻ vang cho gia tộc.

Cuốn sách Từ Cổ Loa đến Đền Cuông (nhà xuất bản Nghệ An – 1994) đề cập đến nhân vật Thục An Dương Vương. Trong phần văn chương dân gian, ngoài truyền thuyết thần Kim Quy đã khá quen thuộc, tác giả sưu tập thêm được 10 truyện khác. Có những truyện là dị bản của truyện Thần Kim Quy như  Núi Đầu cân, Lời thề hóa đá, Tảng đá gạo. Trong phần di tích lịch sử có giới thiệu Thành Hà Nội, Đền Đức Vua, và đền Cuông ở Nghệ An. Điều thú vị là tác giả đã dịch 21 câu đối, 7 bức đại tự và văn bia, tơ chữ Hán ở đền Cuông để bạn đọc thưởng thức. Văn chương ở đền Cuông cũng đều là những danh sĩ bậc nhất trong nước. Chẳng hạn như câu đối của đông các đại học sĩ Cao Xuân Dục:

                    Bản quốc hộ dân thiên địa vô tư chi vụ lộ

                    Trừ tà sát quỷ nhật nguyệt tất chiếu chi xuân dương.

Nghĩa là:      Giữ nước giúp dân, ơn mưa móc dường trời bể

                    Thần thiêng trừ sát quỷ, nhật nguyệt rạng chiếu ánh xuân tươi.

Cuốn Cụ Hoàng Nho Lâm (NXB văn hóa thông tin – 1997) sưu tập được 53 giai thoại một số tác phẩm của các bậc túc nho xung quanh Hoàng Giáp Đặng Văn Thụy ở Nho Lâm, Diễn Châu. Đặng Văn Thụy (1858-1936) không phải dòng dõi thi thư, ông nội là thợ rèn, cha là một ông đồ nghèo đỗ tú tài. Thuở còn hàn vi, ông đã lọt vào mắt xanh của Cao Xuân Dục và được vị quan này đem về nuôi cho ăn học rồi gả ái nữ cho. Khi ăn cơm hết một rá, bằng bốn, năm người ăn, Ái nữ cụ Cao thân thở: Cha định tìm cho con một anh chồng đào gộc chăng? Cụ bảo: xưa nay những người khác thường mới có những cái không bình thường con ạ! Quả như lời tiên đoán, khoa thi hội năm 1904, Đặng Văn Thụy đỗ Hoàng giáp, được cử về Triều giữ chức Tư nghiệp Quốc tử giám. Năm 1908, thăng Tế tửu Quốc tử giám. Vì chán cảnh triều đình, 7 năm sau cụ về hưu. Cụ Hoàng Nho Lâm rất thương dân và cũng được nhân dân rất kính trọng, nhân dân thường đến xin câu đối, đại tự treo trong nhà, nhà thờ họ, đình đền miếu mạo. Câu đối, địa tự thường cho tức thời rất tài tình, dí dóm, sâu sắc, có nhiều tầng nghĩa. Nhà Thánh văn chỉ Nhỏ Lâm hoàn thành, cụ cho bức đại tự Thiên Trung là hợp tình, hợp cảnh, biết bao lời khen nhưng rồi dùng phép chiết tự, người ta còn thấy một tàng nghĩa khác. Chữ Thiên là trời gồm chữ Nhị và chữ Nhân nghĩa là hai người, chữ Trung có thể đọc là Trúng; nghĩa là hia người thi đỗ. Khoa thi Hội Kỷ Mùi 1919, ở Nho Lâm có hai anh em ông Đặng Văn Oánh và Đặng Văn Hướng thi đỗ Phó bảng đồng khoa, một điều rất hiếm, cả hai đều là con cụ Hoàng. Cụ Hoàng thường ăn khoai cả vỏ, có lần cụ bà nói: ông tiếc gì chút vỏ khoai, không bóc đi mà ăn cho ngon lành? – Ăn khoai mà bóc vỏ thì đâu phải là Hoàng Giáp ăn khoai; Ông vừa cười vừa trả lời bà (chữ Hán: Hoàng Giáp là áo giáp vàng). Vào uống nước ở một quán dọc đường, cụ cho chủ một câu đối, khách đến coi câu đối của Hoàng Giáp đông thành ra chủ quán bán được hàng rất biết ơn. Nhân dân địa phương coi cụ như một ông Thần sống. Người ta đồn rằng trẻ con có bệnh khóc đêm, khóc dai, đến xin nằm võng cụ Hoàng khắc khỏi. Cụ được Huỳnh Thúc Kháng khen: Thanh trường vạn quyển ủng tha nga

                              (Trong bụng có hàng vạn cuốn sách thật lớn lao).

Học trò suy tôn là Tứ hải uyên nguyên (cái nguồn uyên thâm của bốn bể), vậy mà khi làm lễ thọ 70 lại yêu cầu: ai có lời mừng thì nên phê bình, góp ý kiến những thiếu sót, sai lầm để phúng gián giáo dục, những lời tâng bốc thì xin đừng! và quả như thế, có một câu đối phê bình rất nặng, con xin cụ cất đi nhưng cụ lại bảo con đem ra dán ngoài rạp vì miệng thế gian ai mà bịt được, thà để cho người ta đọc, suy nghĩ như thế nào là do thiên hạ. Về sau có người bình cụ Hoàng quả là người quân tử.

Cuốn Đắp núi tháp bút (NXB Nghệ An-1996) sưu tập những giai thoại trong ngành giáo dục. Có những mẩu chuyện rất lý thú về Đặng Thái Mai, Hoài Thanh, Nguyễn Khắc Viên, Hoàng Xuân Hãn,… họ học giỏi, học tài đến mức các giáo viên người Pháp cũng khâm phục.

Các công trình của ông đã có nhiều sinh viên chọn làm luận văn nghiên cứu ở bậc địa học và trên đại học.

Mới đây ông vừa hoàn thành công trình Hát nhà trò, nhà tơ ở xứ nghệ, đã được hội đồng khoa học hội văn nghệ dân gian Nghệ An nghiệm thu năm 2003 đã được xuất bản. Ngoài sách ra ông còn viết nhiều bài báo về văn hóa dân gian. Có câu chuyện thú vị là trên một chuyến xe ô tô, một người bán sách báo mời ông mua một tài liệu nói về ma chay thờ phụng tổ tiên. Ông mua thì mới hay đó là bài báo của mình viết đã lâu, nay được in lại để bán.

Một nhà văn hóa dân gian cần đóng góp ở hai phương diện: có những tư liệu mới và có những nhận định mới về văn hóa dân ian. Ông Nguyễn Nghĩa Nguyên đã có nhiều đóng góp trong việc công bố những tư liệu mới qua những cuốn sách vừa nêu. Ông cũng có đóng góp trong việc đưa ra những nhận định mới, chẳng hạn về nhân vật Đặng Văn Thụy; Ông viết: Cuộc đời của Đặng Văn Thụy có thể biểu hiện bằng một đường parabol, từ một trai tráng nho lâm khỏe mạnh nhưng có văn tài, được khoa cử chọn lọc trở thành ông quan Đặng Văn Thụy, trèo từng bước lên cái đỉnh cao tế tửu (Hiệu trường Trường Quốc Tử Giám thời phong kiến), nghiệm thấy hoài bão của mình không thực hiện được nên đã tìm cách quay trở về làm ông lão nho lâm nhưng không phải ông lão bạch đinh mà là ông lão đại khoa và người ta đã coi ông như một vị thần sống. Việc cáo quan về nhà của Đặng Văn Thụy ở một mức độ nào đó có thể coi là một thái độ bất hợp tác với chính phủ Nam Triều và chính phủ Bảo hộ Pháp. Ông còn có lời bình hay về bài thơ Phó bảng Trần Khánh Tiến tặng tiến sĩ Nguyễn Xuân Ôn.

Cửu khách quy tâm tiễn tại huyền

Nô tài nhập giá trước tiên chiên

Thảo hoa vị báo nghinh xuân giả

Bất nhất kỳ lưu lộ thản nhiên.

Dịch ý: Đất khách lâu ngày nóng lòng về nhà như tên để bắn đã sẵn vào cung thắng ngựa tài hèn về trước mười hôm.

ở lại hoa lá đón khách xuân

Một ngày ngựa tía sẽ thong dong đưa khách về.

Trần Khánh Tiến là bạn đồng khoa với Nguyễn Xuân Ôn, hai câu đầu của bài thơ nói về mình, đại ý vì tài hèn (nô tài) nên phải về trước mười ngày. Trần Khánh Tiến đứng đầu ất bảng (phó bảng). Nếu theo thứ tự viết trên giấy thì tên ông kế dưới ông Nguyễn Xuân Ôn ở giáp bảng (tiến sĩ) mà không được ban yến (do đó mới về trước), hai câu sau nói về Nguyễn Xuân Ôn. Bài thơ mừng mà không có từ nào ngỏ ý mừng, chỉ dựng lên hai cảnh tương phản, hàm ý thán phục bạn.

Thành công của ông là do lòng yêu mến dân gian và đặc biệt đã biết làm một nhà địa phương học. Đề tài của ông đều là những nhân vật, những vấn đề nảy sinh trên đất Nghệ An. Ông còn được sự động viên của Câu lạc bộ văn nghệ dân gian Diễn Châu, các hội viên ở đây như nhà thơ quá cố: Trần Hữu Thung, Đặng Quang Liễn, Thái Doãn Chất, Nguyễn Thế Nữu đã cộng tác biên soạn và dịch thuật nhiều tài liệu quan trọng. Nhà thơ Trần Hữu Thung đã phát biểu khi đọc về ông: Anh Nguyễn Nghĩa Nguyên vốn giàu tâm huyết, đã để ra hàng chục năm sưu tầm, gom nhặt. Thật la quý giá! Và mối lo mai một cái quý gia như thế này đã được xoa tan… Tôi đọc và việc đầu tiên là ôn lại, lục lại trong trí nhớ của mình về những chuyện đã được nghe từ thuở nhỏ, cái cảm nghĩ rất sâu đậm của tôi là tôn trọng chí khí của cha ông xưa. Mà đồng thời cũng thẹn cho mình là chưa học được đức và chí của các Người là mấy (cụ Nghè Ôn trang 135).

Tôi nghĩ đó là lời đánh giá khá chính xác về nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Nghĩa Nguyên và những công trình khoa học của ông. Mong sao chúng ta có thêm nhiều những nhà địa phương học như ông. Ông mất năm 2006 để lại niềm thương tiếc sâu xa cho gia đình, bạn bè.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Chân dung nhà Folklore

Đất và người xứ Nghệ khác:
Đình Hoành Sơn - Một Di tích quốc gia đặc biệt (20/11/2020)
Xứ Nghệ xưa và nay (16/11/2020)
Cá thu nướng - đặc sản Cửa Lò (16/11/2020)
Xứ Nghệ - một vùng địa văn hóa, lịch sử (11/11/2020)
Xã Phúc Sơn (Anh Sơn) - miền đất của truyền thống cách mạng anh hùng (10/11/2020)
Nơi giữ hồn ví giặm dưới chân lèn Hai Vai (9/11/2020)
Nhà giáo Ngô Văn Phú - Một đời tâm huyết với sự nghiệp trồng người (9/11/2020)
Nguyễn Nghĩa Nguyên - Một nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nghệ An (9/11/2020)
CEO Nghiêm Tiễn Viễn - chàng trai đam mê công nghệ với Giải Đặc biệt Sáng tạo KH&CN Nghệ An 2020 (27/9/2020)
Đồng chí Trịnh Thuyết - chiến sỹ cộng sản Xô Viết kiên cường, người con ưu tú của quê hương Thanh Chương (11/9/2020)
Lễ hội đón tiếng sấm của dân tộc Ơ Đu (24/8/2020)
Tục làm vía - Tín ngưỡng đặc sắc người Thái (5/8/2020)
Kỷ niệm 90 năm Xô Viết Nghệ Tĩnh: Đồng chí Trần Thị Liên - Nữ chiến sĩ Xô Viết dũng cảm, kiên cường (31/7/2020)
Cương Quốc công Nguyễn Xí với vùng đất Cửa Lò thời Lê sơ (29/7/2020)
Đồng chí Nguyễn Duy Trinh - Tấm gương người cộng sản kiên trung, suốt đời phấn đấu vì sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc (29/7/2020)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Để có Truyện Kiều gần nhất với nguyên tác của Nguyễn Du
Để có Truyện Kiều gần nhất với nguyên tác của Nguyễn Du
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 482 | Tất cả: 2,593,198
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp