ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > KHÁM PHÁ XỨ NGHỆ AN
Lễ hội đón tiếng sấm của dân tộc Ơ Đu
Tin đăng ngày: 24/8/2020 - Xem: 103
 

Hồ Mạnh Hà

 Người Ơ Đu còn có tên gọi khác là Tày Hạt, đây là dân tộc cổ xưa và ít người nhất ở Việt Nam, sống chủ yếu ở khu vực thượng nguồn Sông Lam thuộc huyện Tương Dương tỉnh Nghệ An và khu vực miền trung của nước bạn Lào. Trong quá trình hình thành và phát triển, dân tộc Ơ Đu xưa từng là một dân tộc hùng mạnh, dân số đông, sinh sống trên một vùng rộng lớn không xen lẫn với dân tộc nào.Trên địa bàn huyệnTương Dương người Ơ Đu tập trungchủ yếu các bản Xốp Pột, Pủng Ca Moong, Kim Hòa xã Kim Đa.Đến năm 2004, họ chuyểnvề cư trú tại bản Văng Môn, xã Nga My theo chính sách di dân tái định cư Thủy điện Bản Vẽ. Hiện nay trên địa bàn huyện có khoảng 600 người Ơ Đu, chiếm khoảng 0,17% dân số toàn tỉnh.Dân tộc Ơ Đu là một dân tộc ít người song lại mang trong mình nhiều bản sắc văn hóa độc đáo, tiêu biểu là Lễ hội đón tiếng sấm đầu tiên, một di sản văn hóa phi vật thể mang dấu ấn cộng đồng vô cùng đặc trưng và giàu bản sắc.

Upload

Lễ cúng thần sấm của người Ơ Đu

Lễ hội đón tiếng sấm đầu tiên có từ khi nào, không còn ai nhớ rõ, song đã được người Ơ Đu lưu giữ và truyền lại từ đời này sang đời khác, trở thành một nghi lễ không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt văn hóa của đồng bào dân tộc Ở Đu huyện Tương Dương, tỉnh Nghệ An. Lễ đón tiếng sấm theo tiếng Ơ Đu có nghĩa là “ Chăm phtrong” gắn với tục thờ “ thần sấm”. Cũng như các dân tộc ở Đông Nam Á trong đó có người Việt cổ, việc thờ thần sấm một biểu trưng cho nông nghiệp khá phổ biến. Đối với dân tộc Ở Đu “ sấm” như là một vị thần tối cao biểu tượng cho sự linh thiêng, chính vì vậy trong cuộc sống những âm thanh như tiếng sấm luôn được kiêng kị, đặc biệt là tiếng chiêng, tiếng trống.

Đồng bào Ơ Đu quan niệm hàng năm cứ khi nào xuất hiện tiếng sấm đầu tiên thì họ lại tổ chức lễ hội để bắt đầu cho một năm mới đây là ngày Tết lớn nhất trong năm và được đồng bào dân tộc Ơ Đu tổ chức rất quy mô. Thời gian tổ chức lễ hội đón tiếng sấm không cố định mà phụ thuộc theo tự nhiên, thông thường lễ hội diễn ra khoảng tháng 3 dương lịch, thời gian từ 3 đến 5 ngày với nhiều hoạt động lễ và hội.Khác với một số dân tộc khác, không gian lễ hội đón tiếng sấm ngoài tổ chức tại các gia đình thì còn diễn ra ngoài trời, vì theo quan niệm của người Ơ Đu thì chỉ cúng lễ ngoài trời mới có thể giao tiếp với thần linh một cách tốt nhất và thần linh cũng có thể nghe rõ hơn những lời thỉnh cầu của đồng bào.

Upload

Các lễ vật dâng cúng trong Tết mừng tiếng sấm đầu năm (nguồn: VOV)

Để chuẩn bị đón lễ đón tiếng sấm đầu tiên, trước đó các gia đình đã chuẩn bị đầy đủ lương thực, thực phẩm như: tiền, gạo, gà, lợn, trâu, rượu cần (rượu trấu), các loại mọc được làm từ cá, thịt chuột, sóc và không thể thiếu được hai con gà trống,….Khi tiếng Sấm đầu tiên xuất hiện thì những hồi chiêng trong bản cũng được gióng lên, đồng bào dân tộc Ơ Đu dù ai, ở đâu đều cố gắng trở về gia đình, tề tựu đông đủ tại bản làng để đón năm mới.Nghi lễ đón tiếng Sấm xưa được tổ chức khá công phu với ba diễn trình chính, đó Lễ đón tiếng sấm tại nhà Ông Mo, lễ đón tiếng sấm tại các gia đình và cuối cùng là lễ đón tiếng sấm chung cho cả cộng đồng. 

Upload

Thầy cúng (áo đen) chuẩn bị cho lễ cúng (nguồn: VOV)

Theo quan niệm của đồng bào dân tộc Ơ Đu, thì ông Mo có một vị trí rất quan trọng và ảnh hưởng rất lớn đền đời sống tâm linh của bản làng và được xem là sứ giả của thần linh. Vì vậy, lễ đón tiếng sấm bao giờ cũng được tổ chức tại gia đình của thầy Mo trước sau đó các gia đình trong bản mới thực hiện. Để chuẩn bị cho buổi lễ, thầy Mo thức dậy từ sáng sớm chuẩn trang phục và các vật dụng cần thiết.Trang phục thầy mo thường là một bộ đồ gồm quần áo vài thô màu đen, dụng cụ hành lễ là một chiếc chiêng đồng và hai chiếc bàn mây để làm vía. Nghi lễ tại nhà thầy Mo thường diễn ra vào buổi chập tối với tập tục cúng tổ tiên trong nhà, cúng thần linh ngoài trời, làm vía, buộc chỉ cổ tay cho con cháu trong gia đình.Ngoài các nghi lễ trên, thầy Mo còn thực hiện một số nghi lễ khác như: lễ phong sắc truyền nghề cho thầy mo; lễ đặt tên cho những người mới được sinh ra, lễ đổi tên cho người trưởng thành, lễ chia của cho người chết,… tuy nhiên hiện nay do nhiều nguyên nhân vì vậy các nghi lễ này không còn được thực hiện nữa và đang đứng trước nguy cơ thất truyền.

Upload

Chuẩn bị các lễ vật trong Tết mừng tiếng sấm. Nguồn: congthuong.vn

Lễ đón tiếng sấm tại gia đình là một nét văn hóa đẹp của người Ơ Đu thể hiện tính cố kết trong gia đình dòng họ và tưởng nhớ tổ tiên, tạ ơn các vị thần linh, vì vậy, để đón năm mới thì gia đình nào cũng bày biện mâm cỗ.Trước ngày lễ diễn ra thì con cháu đã tổ chức dọn dẹp nhà cửa, vì theo quan niệm của dân tộc Ơ Đu nếu nhà cửa, sân vườn, các vật dụng trong gia đìnhkhông sạch sẽ thì ông bà tổ tiên sẽ không về dự lễ, bên cạnh đó là việc chuẩn bị các lễ vật cũng khá công phu, cẩn thận và không thể thiếu rượu và gà. Theo quan niệm thì lễ cúng tại nhà thường do trưởng gia đình tổ chức, nếu gia đình có điều kiện thì có thể mời thầy mo về cúng giúp.

Nghi lễ cúng trong gia đình cũng tương tự như gia đình của thầy Mo, tuy nhiên không tổ chức lễ truyền sắc mà chỉ có lễ cúng tổ tiên trong nhà,lễ đón thần sấm và các thần linh ngoài trời.Kết thúc là nghi lễ làm vía buộc chỉ cổ tay với mong muốn các vị thần linh, tổ tiên phù hộ cho con cháu trong gia đình có một năm mới khỏe mạnh, không ốm đau bệnh tật, có sức khỏe để làm ruộng, đánh cá, săn bắn,…

Nghi lễ đón tiếng Sấm đầu năm của cộng đồng là nghi lễ quan trọng và quy mô nhất trong diễn trình lễ hội thể hiện sự cố kết cộng đồng, tính cộng cư, cộng mệnh rõ nét của đồng bào dân tộc Ơ Đu và mang nhiều ý nghĩa về mặt tinh thần rất lớn. Ngày xưa người Ơ Đu không có không gian tổ chức lễ hội cố định mà thường chọn một bãi đất trống đủ lớn ở trong bản hoặc bên bờ suối để tổ chức buổi lễ. Hiện nay, tại Bản Văng Môn, xã Nga My, huyện Tương Dương đã được chính quyền đầu tư xây dựng nhà cộng đồng nên việc tổ chức lễ hội hàng năm được tổ chức tại đây.Việc chọn thời gian tổ chức lễ tiếng sấm đón năm mới của cộng đồng được các ông mo và bô lão trong bản chọn lựa rất kỹ đó là vào các ngày “khóa ngang” tức là ngày lớn nhất trong tháng song phải trong thời gian buổi sáng trong chu kỳ có tiếng sấm.

Sáng sớm, trước khi nghi lễ cộng đồng diễn ra, thầy mo và các chức sắc, đại diện các gia đình trong bản lên núi nơi có ngôi đền thiêng thờ các vị tổ tiên của người Ơ Đu trú ngụ để làm lễ mởi tổ tiên. Theo quan niệm của đồng bào Ơ Đu, tổ tiên của họ sau khi mất sẽ trú ngụ ở một ngôi đền nhỏ ở ngọn núi thiêng phía Đông của bản, mỗi khi bản làng có lễ thi phải lên mời tổ tiên về dự lễ. Các lễ vật cúng tổ tiên cũng khá đơn giản, chủ yếu là do gia đình góp lại, thành một mâm lễ đặt tại đền cho thầy mo làm lễ.

Upload

Thầy cúng thực hiện nghi lễ cúng thần sấm.    ảnh: L.S

Sau khi làm lễ tại đền thì đồng bào trở về sân cộng đồng tiến hành các nghi lễ tâm linh đểtạ ơn thần Sấm. Các lễ vật cúng thần chủ yếu là của bà con trong bản tự canh tác, nuôi trồng và tự chế biến thành các mâm lễ lớn. Thông thường trong lễ hội bao giờ cũng có 05 mâm mây lớn gọi là bàn vía để bày lễ vật. Cách bày biện mâm lễ gồm có 2 mâm chính gồm: mâm lễ dành cho thần sấm, mâm dành cho tổ tiên, ngoài ra còn có  3 mâm lễ dành cho khách do người dân trong bản và con cháu ở xa về dự lễ.

Nguyên xưa đồng bào dân tộc Ơ Đu không tổ chức lễ rước mà chỉ thực hiện nghi lễ tại chỗ, hiện nay nhằm đáp ứng nhu cầu của cộng đồng thì đồng bào tổ chức thêm lễ rước. Quy trình đoàn rước cũng khá đơn giản, thành phần chủ yếu là cộng đồng dân tộc Ơ Đu từ các nơi vàđoàn người dân tộc anh em từ khu vực lân cận.Thứ tự đoàn rước như sau: Đi đầu là đoàn người do các trai gái Bản mặc trang phục truyền thống (nam mặc quần áo bằng sợi gai màu chàm, nữ mặc trang phục màu đen) bưng mâm lễ, tiếp theo làcác già bản vừa đi vừa tấu các loại nhạc cụ truyền thống và đồng thanh hô lớn từ  “Ơ” trong tiếng Ơ Đu với ý nghĩa là mời các thần và tổ tiên về dự lễ. Khi đến địa điểm tổchức lễ hội thì các đoàn đặt lễ tại địa điểm đã được ban tổ chức định sẵn, ngoài 2 mâm lễ làm vía chính, các mâm lễ vật khác được xếp xung quanh. Các thầy mo và già làng, trưởng bản ngồi quanh hai bàn làm vía chính, những người đến tham dự sẽ ngồi thành 3 vòng xung quanh các bàn vía. Khi đồng bào và du khách đã ổn định, nghi lễ cũng bắt đầu.

Đầu tiên, thầy mo chủ trong trang phục áo dài đen, khăn quấn đầu kiểm tra lại lễ vật lần cuối sau đó tiến lại mâm lễ cúng thần sấm thực hiện các nghi thức cúng, báo cáo thần linh rằng: hôm nay nhân có tiếng sấm đầu tiên của năm chúng tôi tổ chức lễ tạ ơn thần sấm, các vị thần linh, tổ tiên đã cho bà con dân bản có một năm ấm no, mùa màng tươi tốt, chúng con soạn các mâm lễ vật để tạ ơn và cúng năm mới gồm các vật phẩm như: rượu cần, rượu cẩm, xôi, gà trống thiến, mọc chuột,...... mời các vị về dự lễ và thưởng thức các món ăn và mong thần cho một năm mới mùa màng bội thu, không có dịch bệnh,.... Bài cúng được đọc đi đọc lại hai lần để các vị thần và tổ tiên được nghe rõ. Kết thúc bài cúng của thầy mo, cộng đồng mỗi người một tay theo mệnh lệnh của thầy mo giơ các mâm vía lên cao với ý nghĩa dâng cúng mâm lễ để mời các thần linh và tổ tiên của đồng bào Ơ Đu hưởng thụ lễ vật.

Upload

 Nhiều nhạc cụ truyền thống được biểu diễn

Sau lễ cúng thần linh là nghi lễ làm vía cho các thành viên trong bản cũng được tiến hành, các sợi chỉ đen được phát cho các thành viên để buộc vào cổ tay cho mọi người với ý nghĩa buộc linh hồn lại trong cơ thể để linh hồn luôn khỏe mạnh, đừng rời khỏi thể xác mà hãy ở lại đó để giữ sức khỏe và phù hộ cho bản thân, gia đình.... Chỉ cổ tay là các sợi chỉ màu đen được tết sẵn lại thành các sợi dây nhỏ dài vừa buộc đúng cổ tay. Trong nghi lễ này, ngoài các thầy mo thực hiện nghi lễ buộc chỉ cổ tay thì các gia đình cũng tự buộc cho con cháu mình....Theo quan niệm của người Ơ Đu sợi chỉ đó là sợi chỉ thiên để buộc hồn buộc vía ở lại với bản thân không được tháo ra cho đến lễ hội năm sau. 

Upload

Biểu diễn văn nghệ tại Lễ hội

Kết thúc phần lễ bản làng và du khách tổ chức ăn uống xen kẽ đó là hoạt độnghội hè. Trong những ngày tết Chăm Phtrong người Ơ Đu còn rộn ràng với âm thanh vui tươi của một số nhạc cụ đặc trưng đó tùng tinh, trống được làm từ ống nứa là những nhạc cụ truyền thống và cứ thế xuyên suốt buổi lễ người Ơ Đu và du khách hòa mình vào trong tiếng nhạc, tiếng trống và đi quanh theo mâm lễ và dùng ống tre gõ vào đất để tạo ra âm thanh như tiếng sấm. Ngoài ra đồng bào Ơ Đu còn sử dụng các gậy nhọn để gõ vào đất tượng trưng cho hoạt động chọc lỗ tra hạt với mong muốn một năm mới mùa màng bội thu. Bên cạnh các điệu múa truyền thống của dân tộc Ơ Đu, do sinh sống xen kẽ cùng đồng bào dân tộc Thái, Khơ Mú nên một số hoạt động trong phần hội cũng có nhiều trò chơi của các dân tộc như: đi Kà kheo, Tọ mạc lẹ, bắn nỏ,….góp phần làm cho lễ hội đón tiếng sấm càng vui tươi rộn ràng và giàu bản sắc.

Lễ hội đón Tiếng sấm đầu năm của đồng bào dân tộc Ơ Đu, huyện Tương Dương là một trong số ít các lễ hội của đồng bào dân tộc thiểu số ở Nghệ An còn lưu giữ được nhiều yếu tố bản sắc văn hóa, được lưu truyền qua hàng ngàn năm mà còn giữ lại được nhiều yếu tố gốc và đây cũng là nghi lễ duy nhất còn lại của cộng đồng dân tộc Ơ Đu – một cộng đồng người có dân số ít nhất trong các dân tộc Việt Nam cần được bảo tồn, phát huy. Bên cạnh đó về với lễ hội này du khách vừa được hòa chung trong không khí vui tươi của núi rừng, trải nghiệm phong tục tập quán, ẩm thực dân tộc, được quan sát, tiếp nhận và thưởng thức các giá trị văn hóa của cộng đồng, để từ đó họ ý thức được vai trò trách nhiệm của mình trong việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa dân tộc cho các thế hệ mai sau.

 

 

 

Đất và người xứ Nghệ khác:
CEO Nghiêm Tiễn Viễn - chàng trai đam mê công nghệ với Giải Đặc biệt Sáng tạo KH&CN Nghệ An 2020 (27/9/2020)
Đồng chí Trịnh Thuyết - chiến sỹ cộng sản Xô Viết kiên cường, người con ưu tú của quê hương Thanh Chương (11/9/2020)
Lễ hội đón tiếng sấm của dân tộc Ơ Đu (24/8/2020)
Tục làm vía - Tín ngưỡng đặc sắc người Thái (5/8/2020)
Kỷ niệm 90 năm Xô Viết Nghệ Tĩnh: Đồng chí Trần Thị Liên - Nữ chiến sĩ Xô Viết dũng cảm, kiên cường (31/7/2020)
Cương Quốc công Nguyễn Xí với vùng đất Cửa Lò thời Lê sơ (29/7/2020)
Đồng chí Nguyễn Duy Trinh - Tấm gương người cộng sản kiên trung, suốt đời phấn đấu vì sự nghiệp cách mạng của Đảng và dân tộc (29/7/2020)
Đồng chí Trần Thị Liên - Nữ chiến sĩ Xô Viết dũng cảm, kiên cường (22/7/2020)
Làng Phúc Thọ quê hương tôi (8/7/2020)
Đồng chí Lê Mao (1903 - 1931) - Người cộng sản kiên trung, niềm tự hào của nhân dân Nghệ An (8/7/2020)
Nghệ An trấn trong Hoàng Việt địa dư chí (6/7/2020)
Nguyễn Khắc Viện - Một nhà báo lớn của thời đại (6/7/2020)
Văn cúng thiên đài của người xưa (23/6/2020)
Di tích lịch sử quốc gia Đền thờ và Mộ Phùng Phúc Kiều, phường Nghi Thu, thị xã Cửa Lò (23/6/2020)
Đồng chí Lưu Quốc Long được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đào tạo tại Quảng Châu - Trung Quốc (18/6/2020)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách: Hồ Chí Minh biểu tượng của hòa bình, tình hữu nghị giữa Việt Nam và thế giới - Symbol of peace, friendship Between Vietnam and the world
Giới thiệu sách: Hồ Chí Minh biểu tượng của hòa bình, tình hữu nghị giữa Việt Nam và thế giới - Symbol of peace, friendship Between Vietnam and the world
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 2,853 | Tất cả: 2,476,134
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp