NGHIÊN CỨU KHXH&NV > NGHIÊN CỨU VĂN HÓA - XÃ HỘI
Sinh kế cư dân ven biển Nghệ An - Những biến đổi trong điều kiện phát triển du lịch
Tin đăng ngày: 6/7/2020 - Xem: 136
 

PGS.TS. Trần Thị An

Trong bối cảnh gia tăng mức độ toàn cầu hóa và sự tăng lên không ngừng mức sống của người dân, sự phát triển du lịch một cách nhanh chóng trong 2 thập niên đầu thế kỷ XXI mang lại một nguồn thu lớn cho các quốc gia nói chung, các địa phương nói riêng trên phạm vi toàn cầu. Đứng trước nguồn lợi khó cưỡng này, chính quyền địa phương phải điều chỉnh  chiến lược phát triển kinh tế - xã hội; người dân, như một hàn thử biểu về độ nhạy trong thích ứng, đã nhanh chóng thay đổi sinh kế của mình. Bài viết này sẽ phân tích biến đổi sinh kế của cư dân ven biển Nghệ An trong bối cảnh phát triển du lịch trong một thập niên vừa qua từ các tài liệu thứ cấp và một số khảo sát thực địa trên cơ sở vận dụng các gợi ý từ nội hàm các khái niệm kinh tế thị trường (market economy), du lịch và chiến lược đa dạng sinh kế (tourism and livelihood diversification   strategy); sinh kế bền vững (sustainable livelihood strategy) trong du lịch và, trong chừng mực nào đó, một số khái niệm của lý thuyết hiện đại hóa (modernization).

  1. Sự phát triển du lịch ở vùng biển Nghệ An những năm gần đây

Với 82 km bờ biển, Nghệ An được du khách cả nước biết đến với nhiều bãi biển đẹp. Bên cạnh các địa danh quen thuộc như Cửa Lò, Cửa Hội, Bãi Lữ, thì các bãi biển Diễn Thành, Cửa Hiền, biển Quỳnh những năm gần đây đã được du khách biết tới. Với một số lợi thế như bãi biển đẹp, hải sản ngon, nằm không cách quá xa Hà Nội, cơ sở lưu trú tương đối đa dạng, du lịch biển Nghệ An là địa chỉ thu hút một số lượng lớn du khách mỗi mùa hè đến, đóng góp một phần quan trọng cho doanh thu ngành du lịch của tỉnh. Theo Báo Nghệ An, năm 2019, Nghệ An đón trên 6,5 triệu khách du lịch, doanh thu du lịch tăng 22% so với năm 2018, đây là 1 trong 9 sự kiện tiêu biểu năm 2019 của tỉnh. Báo cáo của Ban Tuyên giáo Thị ủy Cửa Lò năm 2019 cho biết sự tăng trưởng nhanh chóng của ngành du lịch ở thị xã: sự phát triển cơ sở lưu trú, nhà hàng, bãi tắm, lượng khách, doanh thu. Đầu năm 2020, du lịch toàn thế giới bị ảnh hưởng sâu sắc bởi đại dịch Covid-19, tuy nhiên, chỉ sau những ngày hết giãn cách xã hội, biển Cửa Lò đã đón một lượng du khách lớn. Trang Thông tin của Sở Du lịch tỉnh Nghệ An cho biết, chỉ trong ngày đầu nghỉ lễ 30/4 và 1/5/2020, biển Cửa Lò đã đón hàng chục nghìn lượt khách; và với chính sách giảm giá phòng, cho đến sáng 1/5/2020, 100% số phòng đã đã kín khách. Đó là dấu hiệu đáng mừng thể hiện sự hồi phục của du lịch biển Nghệ An.

Trong bối cảnh sự phát triển nhanh, mạnh của du lịch biển, cư dân ven biển Nghệ An đã có chiến lược sinh kế đa dạng, trong đó, sinh kế truyền thống được duy trì và biến đổi theo nhu cầu của thị trường đồng thời với việc xuất hiện những phương thức sinh kế mới hướng tới sinh kế bền vững. Chiến lược sinh kế đa dạng của các cư dân ven biển Nghệ An thể hiện ở việc duy trì sinh kế truyền thống trong hài hòa với biến đổi sinh kế và phát triển sinh kế mới.

  1. Đánh cá và kinh doanh hải sản - biến đổi sinh kế trong bối cảnh phát triển du lịch

Sinh kế được hiểu bao gồm những khả năng, tài sản (nguồn lực vật chất và xã hội) và các hoạt động cần thiết cho một kế sinh nhai. Theo nghĩa này, sinh kế truyền thống của các cư dân ven biển Nghệ An gồm việc sử dụng các phương tiện đi lại (tàu, thuyền, bè...) và các ngư cụ (lưới, câu...) để tiến hành các hoạt động đánh bắt cá trên biển. Theo điều tra của chúng tôi các năm 2014, 2015, ngư dân ven biển Nghệ An tiến hành đánh bắt cá ở ngư trường vịnh Bắc bộ (vùng lãnh hải của Việt Nam từ Móng Cái đến đảo Cồn Cỏ, Quảng Trị), ngư trường phía Nam của vùng biển Bắc Trung bộ là vùng phía Nam đảo Cồn Cỏ và phía Bắc quần đảo Hoàng Sa. Trước đây, tàu đánh cá của ngư dân Nghệ An chủ yếu có công suất dưới 90CV nên khai thác ở vùng lộng là chính. Cùng với sự phát triển nghề cá và sự hỗ trợ của Nghị định 67/2014/NĐ-CP về một số chính sách phát triển thủy sản, số lượng tàu cá công suất lớn ngư dân được vay vốn đóng tàu công suất lớn nên ngư dân đã vươn khơi, đánh bắt ở các ngư trường xa. Tổng hợp từ Chi cục Bảo vệ nguồn lợi thuỷ sản, tổng số tàu cá toàn tỉnh, tổng số tàu công suất lớn của tỉnh năm 2016 tăng 13% so với năm 2015. Điều tra của Bình Nguyên và Mai Hậu năm 2019 cho biết, ở các huyện Quỳnh Lưu, Diễn Châu, số lượng tàu đánh cá công suất lớn có thể vươn khơi tăng lên nhanh chóng, đưa lại hiệu quả cao trong đánh bắt hải sản. Tuy nhiên, trước những thách thức về sự suy giảm nguồn hải sản, khó khăn do chi phí cao đối với tàu lớn, khó khăn vì áp lực trả lãi ngân hàng khi vay vốn đóng tàu lớn, khó khăn vì việc ra vào cảng nhỏ khó khăn… cư dân ven biển Nghệ An đã có sự chuyển hướng phối hợp đánh cá với các dịch vụ hậu cần nghề cá. Phỏng vấn của chúng tôi với Chủ tịch phường Nghi Thủy, thị xã Cửa Lò năm 2015 cho biết: “ở Nghi Thủy, một lao động nghề cá là nuôi 5 nghề khác: chế biến hải sản, buôn bán hải sản, dịch vụ buôn bán (trung gian), người góp vốn và thuế”. Nghiên cứu của Lê Thị Hiếu cũng cho biết nhiều ngư dân ở thị xã Cửa Lò đã chuyển sang vừa đánh bắt vừa kinh doanh các sản phẩm nghề cá. Như vậy, với cách hiểu “sinh kế” ở trên, các nguồn lực vật chất (tàu, thuyền, ngư cụ) và các “hoạt động cần thiết” (đánh bắt hải sản) đã giảm dần tần suất hoạt động để chuyển sang những “nguồn lực vật chất” khác (cửa hàng, phương tiện vận chuyển) và các “hoạt động cần thiết” khác (mua, bán, tích trữ sản phẩm, nghiên cứu thị trường). Nếu trước đây khu chợ cá Nghi Thủy để cung cấp cá cho các đầu mối tiểu thương hoặc người dân địa phương thì nay lại trở thành một địa điểm thu hút khách du lịch, người bán hàng không thể không tính đến nguồn lợi này. Ở những vùng biển có sự phát triển du lịch thì, rõ ràng là, việc đầu tư các “nguồn lực” để bám biển đang dần nhường chỗ cho hoạt động kinh doanh (hải sản, du lịch) vì hoạt động kinh doanh đưa lại nguồn thu ổn định hơn, công việc đỡ nguy hiểm hơn nghề đi biển. Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường, việc chuyển đổi các hoạt động nghề cá để hướng tới lợi nhuận cao là điều hết sức hiển nhiên.

  1. Sự phát triển dịch vụ du lịch ở các vùng ven biển

Một hướng biến đổi sinh kế rõ nét hơn cả ở các vùng biển phát triển du lịch là việc chuyển sang các hoạt động dịch vụ du lịch. Các hoạt động nhà hàng, khách sạn, tour tuyến du lịch, lái xe điện, cho thuê ô tô/xe máy/xe đạp, cho thuê đồ bơi... từ tự phát đến chuyên nghiệp là hướng đi mà bất cứ một vùng biển du lịch nào cũng trải qua. Có thể thấy rõ điều này nếu so sánh số lượng nhà hàng, khách sạn, dịch vụ tắm biển ở Cửa Lò, Cửa Hội với các vùng biển du lịch chưa phát triển như bãi biển Hoàng Mai, Diễn Châu, Quỳnh Lưu. Ngay đối với từng địa điểm, sự phát triển du lịch cũng đã làm thay đổi sinh kế của người dân. Trước đây, du khách thường tập trung ở Cửa Lò nhưng từ khi Bãi Lữ có resort, Cửa Hội có  Vinpearl thì lượng khách đã phân tán sang các địa điểm này, và người dân ở những nơi có khách du lịch đã dần dần chuyển sang kinh doanh dịch vụ du lịch. Ở chiều tác động ngược lại, tại những địa điểm có thể hút khách du lịch nhưng người dân chưa chuyển đổi nhanh sang các hoạt động dịch vụ thì sự phát triển của du lịch cũng bị ảnh hưởng. Tốc độ phát triển chậm của cơ sở hạ tầng du lịch ở Quỳnh Phương là một ví dụ.

Quá trình dịch chuyển mạnh mẽ từ ngư nghiệp và kinh doanh nghề cá sang dịch vụ du lịch ở các vùng biển du lịch đã làm thay đổi nhanh sinh kế của cư dân. Lê Thị Hiếu cho biết, tại Cửa Lò, “năm 1994 toàn thị xã có 3.311 lao động tham gia đánh bắt thủy hải sản, năm 2005 giảm còn 2.682 lao động và đến năm 2013 còn lại 1.964 số lao động”. Số liệu của Cục Thống kê Nghệ An cho biết, trong cuộc Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 1999 thì nhân lực trong ngành dịch vụ chiếm 13,66% đến 2009 đã tăng lên 17,62%.  Với đà tăng trưởng nhanh về du lịch nói chung, du lịch biển Nghệ An nói riêng, tốc độ tăng của nguồn nhân lực du lịch tỉnh trong 10 năm qua là rất khiêm tốn. Con số thống kê của Sở Du lịch Nghệ An cũng cho biết một tình trạng tương tự: “trong giai đoạn 2013-2018, số lượng lao động cả trực tiếp và gián tiếp trong ngành tăng bình quân 7-8%/năm”. Chính vì tình trạng tăng chậm này mà ngành Du lịch Nghệ An đã nhận định về tình trạng thiếu nghiêm trọng nguồn nhân lực ngành này.

  1. Chiến lược sinh kế bền vững

Sự phân tích ở trên đã phác họa bức tranh về sinh kế của cư dân ven biển Nghệ An, ở đó, người dân đã thể hiện sự thích ứng nhanh nhạy với thị trường, sự đa dạng sinh kế trong bối cảnh phát triển du lịch. Để đáp ứng nguồn cung hải sản cho du lịch, cư dân ven biển Nghệ An đã không chỉ kết hợp cách thức đi lộng truyền thống và cách thức vươn khơi hiện nay mà còn phát triển hoạt động nuôi trồng thủy sản. Điều tra của Bình Nguyên và Mai Hậu đã nói ở trên cho biết, ở Quỳnh Lưu, diện tích nuôi trồng thủy hải sản cũng được mở rộng, sự năng động của người dân thể hiện ở việc áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và kêu gọi đầu tư nên ngoài nuôi trồng thủy sản, họ còn sản xuất con giống đáp ứng nhu cầu nuôi trồng thủy hải sản trong tỉnh và các địa phương khác trong cả nước. Về sự đa dạng sinh kế của cư dân thị xã Cửa Lò, phỏng vấn được thực hiện năm 2015 của Lê Thị Hiếu cho biết: Trên địa bàn thị xã, “số hộ ngư dân chuyển đổi từ nghề đi biển sang kinh doanh, dịch vụ du lịch chiếm đến 50%. Số hộ còn lại vừa tham gia đi biển đánh bắt, vừa làm dịch vụ, phân phối các sản phẩm đánh bắt được”. Những động thái của cư dân ven biển Nghệ An đã thể hiện sự nhanh nhạy và năng động trong kiếm tìm chiến lược sinh kế bền vững trước sự phát triển của du lịch. Thực tế này cũng đã diễn ra ở Thụy Điển mà Traian C. Lieu (2019) cho rằng, “mỗi cư dân trở thành một doanh nghiệp du lịch” và với họ “du lịch là một phần của chiến lược đa dạng hóa sinh kế”. Nghiên cứu của Teresa C.H.Tao & Geoffrey Wall (2009) ở Đài Loan cũng đã chỉ ra rằng, sinh kế bền vững trong du lịch ở Đài Loan cần được hiểu là “khi du lịch được đưa vào cộng đồng, điều quan trọng là nó bổ sung chứ không phải thay thế các hoạt động hiện có”.

Tuy nhiên, để người dân có được một sinh kế bền vững, định hướng chiến lược phát triển kinh tế - xã hội của chính quyền là hết sức quan trọng. Trong những năm qua, thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 (khóa X) về Chiến lược biển Việt Nam đến năm 2020 và Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 22 tháng 10 năm 2018 của Hội nghị VIII Khóa XII về Chiến lược phát triển bền vững kinh tế biển Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045, tỉnh Nghệ An đã triển khai mạnh mẽ các hoạt động phát triển kinh tế biển và ven biển. Việc đầu tư cảng cá hiện đại, việc hỗ trợ người dân vay vốn đóng tàu công suất lớn, hỗ trợ dân phát triển diện tích và ứng dụng công nghệ trong nuôi trồng thủy hải sản… là những động thái quan trọng giúp dân bám biển, giữ biển và phát triển kinh tế. Bên cạnh đó, các hoạt động quảng bá du lịch hàng năm ở các vùng biển Nghệ An, việc mời các chuyên gia quốc tế đến khảo sát nhằm quảng bá du lịch cho thấy tầm nhìn mở của hoạt động chính sách trong phát triển du lịch của tỉnh. Đặc biệt, sau cú shock Covid 19 khiến ngành du lịch toàn thế giới lao đao, ngày 31/5/2020, tỉnh Nghệ An đã kịp thời tổ chức Hội thảo khoa học “Bàn giải pháp thúc đẩy du lịch nội địa và phục hồi du lịch quốc tế hậu Covid-19 tỉnh Nghệ An năm 2020” để bàn về những giải pháp thiết thực nhằm phục hồi ngành công nghiệp du lịch non trẻ của tỉnh. Sự kết hợp 2 chiều trên xuống (chính sách) và dưới lên (sự năng động của người dân) sẽ góp phần xác định chiến lược sinh kế bền vững cho cư dân vùng ven biển Nghệ An.

Tuy nhiên, nhìn một cách thiết thực từ những khó khăn trước mắt và dài lâu của ngành du lịch sau đại địa chấn Covid 19, từ thực trạng đơn điệu của sự đồng nhất “tắm biển” với “du lịch biển” khiến cho việc đưa biển Nghệ An thành điểm đến chứ không phải điểm dừng chân trong phát triển du lịch như một số chuyên gia đã cảnh báo, từ các rào cản trong văn hóa biển truyền thống thể hiện ở mối quan hệ giữa sinh kế với chủ thể văn hóa biển, từ cách thách thức về suy giảm các giá trị văn hóa biển trong phát triển du lịch và xu thế hiện đại hóa như Ronald Inglehart and Wayne E. Baker (2000) đã đề cập… việc ổn định sinh kế và xác lập sinh kế bền vững cho cư dân ven biển Nghệ An vẫn là những vấn đề nan giải.

 

Tài liệu tham khảo

  1. Ban Tuyên giáo Thị ủy Cửa Lò (2019), “Kết quả 25 năm xây dựng, phát triển và mục tiêu phát triển Cửa Lò đến năm 2030, có tính đến năm 2045”, Nguồn: Trang thông tin UBND Thị xã Cửa Lò, http://cualo.vn/de-cuong-tuyen-truyen-ket-qua-25-nam-xay-dung-phat-trien-va-muc-tieu-phat-trien-cua-lo-den-nam-2030-co-tinh-den-nam-2045/
  2. Chamber, R. & Conway, G. (1992), “Sustainable rural livehoods: pratical concepts for the 21st Century” [Sinh kế nông thôn bền vững: những khái niệm thực tế cho thế kỷ XXI, dẫn theo Nguyễn Xuân Mai và Nguyễn Duy Thắng (2011), Sinh kế của cộng đồng ngư dân ven biển: thực trạng và giải pháp”, Tạp chí Xã hội học, số 4 (116)]
  3. Traian C. Lieu (2019), “Tourism as a livelihood diversification strategy among Sámi indigenous people in northern Sweden”, A Nordic Journal of Cicumpolar Societies, Volume 26, 2019, Published online 02/2020.
  4. Công Kiên (2019), “Nhân lực du lịch Nghệ An đang thiếu và yếu”, Nguồn: https://baonghean.vn/nhan-luc-du-lich-nghe-an-dang-thieu-va-yeu-239059.html.
  5. Lê Thị Hiếu (2018), Biến đổi văn hóa vùng ven biển Nghệ An qua nghiên cứu trường hợp Thị xã Cửa Lò”, Luận án tiến sĩ, Học viện KHXH, Hà Nội.
  6. Nguyễn Thị Trang Thanh (2019), “Thực trạng nguồn lao động ở tỉnh Nghệ An”, Nguồn: https://nhanlucnganhluat.vn/tin-tuc/thuc-trang-nguon-lao-dong-o-tinh-nghe-an.html.
  7. Teresa C.H.Tao & GeoffreyWall, (2009), “Tourism as a sustainable livelihood strategy”, Tourism Management, February 2009, Volume 30, Issue 1, page: 90-98.
  8. Ronald Inglehart and Wayne E. Baker (2000), “Modernization, Cultural Change, and the Persistence of Traditional Values”, Vol. 65, No. 1, pp. 19-51, American Sociological Review, DOI: 10.2307/2657288.
  9. Bình Nguyên & Mai Hậu (2019), “Sức vươn từ kinh tế biển”, Nguồn: https://congannghean.vn/kinh-te-xa-hoi/201907/suc-vuon-tu-kinh-te-bien-bai-1-864612/
  10. Trần Thị An (2015), “Thích ứng với biển của người Việt - nhìn từ khía cạnh sinh kế và tín ngưỡng thờ thần biển của cư dân ven biển - khảo sát từ một số cộng đồng ngư dân ven biển Bắc Trung bộ, Việt Nam”, Tạp chí Văn hóa dân gian, số 6/2015, tr. 3-15.
  11. Trần Thị An (2019), “Nghiên cứu về văn hóa biển Việt Nam hiện nay - vấn đề và cách tiếp cận”, In trong sách Văn hóa biển miền Trung trong xã hội đương đại, Nxb. Thế giới, Hà Nội, tr.10-34
  12. Ủy ban nhân dân Thị xã Cửa Lò, Chi cục thống kế thị xã Cửa Lò, (2014), Niên giám thống kê thị xã Cửa Lò 1994 - 2013, Nxb. Nghệ An, tr. 128.
Nghiên cứu KHXH&NV khác:
“Khi chuyển được phẩm chất nổi trội của từng cá nhân thành cái tốt của cả hệ thống mới phát huy được tinh thần khai sáng và Nghệ An mới phát triển bứt phá được” (17/9/2020)
Định hướng phát triển các sản phẩm nông nghiệp chủ lực ở Nghệ An từ 2020 - 2030 (29/7/2020)
Những phụ nữ anh hùng trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng (8/7/2020)
Những phụ nữ anh hùng trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng (8/7/2020)
Sinh kế cư dân ven biển Nghệ An - Những biến đổi trong điều kiện phát triển du lịch (6/7/2020)
Biến đổi văn hóa trong thực hành tín ngưỡng của cư dân vùng biển Cửa Lò (6/7/2020)
Du lịch trong mối quan hệ với văn hóa và nhân cách (6/7/2020)
Các nhà báo cần học tập ở Bác Hồ cách đặt tên cho bài báo (12/6/2020)
Khuôn viên nhà ở truyền thống của người Kinh ở Nghệ An (11/6/2020)
Gìn giữ, phát huy và phát triển bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế (31/5/2020)
Một phương diện của tài năng Nguyễn Du (8/5/2020)
Trang phục cô dâu Việt xưa thường có màu gì? (7/5/2020)
Thầy mo - Người là ai? (28/4/2020)
Để hiểu đúng nền khoa cử Nho học xưa (31/3/2020)
Cảm quan hậu hiện đại về thế giới hiện thực trong tiểu thuyết của Milan Kundera (19/3/2020)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách: Hồ Chí Minh biểu tượng của hòa bình, tình hữu nghị giữa Việt Nam và thế giới - Symbol of peace, friendship Between Vietnam and the world
Giới thiệu sách: Hồ Chí Minh biểu tượng của hòa bình, tình hữu nghị giữa Việt Nam và thế giới - Symbol of peace, friendship Between Vietnam and the world
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 967 | Tất cả: 2,472,029
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp