DIỄN ĐÀN > TỌA ĐÀM VÀ CÁC VẤN ĐỀ TRAO ĐỔI
Đất nước đang cần báo chí giám sát và phản biện xã hội mạnh mẽ
Tin đăng ngày: 6/7/2020 - Xem: 103
 

Hồ Bất Khuất

Giám sát và phản biện xã hội là một trong những chức năng cơ bản của báo chí; hơn thế nữa, nó là thuộc tính của báo chí hiện đại. Báo chí cách mạng Việt Nam là một nền báo chí mang tính đặc thù rất cao nhưng vẫn thực hiện khá tốt chức năng giám sát và phản biện xã hội, đặc biệt là trong những năm gần đây.

 Hiện nay, hoạt động báo chí đã được “quốc tế hóa” sâu sắc, nghĩa là các nền báo chí trên thế giới liên quan với nhau rất chặt chẽ; họ đồng nhất trong nhiều hoạt động tác nghiệp; họ bị chi phối và liên kết với nhau bởi lý thuyết báo chí hiện đại. Hơn thế nữa, các nhà báo còn có mối liên hệ trực tiếp với nhau thông qua những tổ chức quốc tế như Hiệp hội báo chí thế giới, Phóng viên không biên giới, Ủy ban bảo vệ các nhà báo...

Trong bối cảnh như vậy, cho đến nay, nền báo chí cách mạng Việt Nam vẫn là một nền báo chí mang tính đặc thù rất cao, mặc dù chúng ta đã thực hiện chính sách hội nhập với thế giới được khá lâu. Tôi muốn nêu một số nét đặc thù khá rõ ràng của báo chí Việt Nam hiện nay. Nét đặc thù thứ nhất là ở Việt Nam không có báo chí tư nhân. Nét đặc thù thứ hai là gần 100% tổng biên tập các cơ quan báo chí là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam; Điều này ảnh hưởng sâu sắc tới phương thức tổ chức hoạt động của tòa soạn và nội dung của các tác phẩm báo chí. Nét đặc thù thứ ba (mà các học giả cũng như đồng nghiệp nước ngoài công nhận) là báo chí Việt Nam hoạt động rất hiệu quả. Và nét đặc thù thứ tư là vai trò của các nhà báo Việt Nam rất nổi bật trong xã hội; họ được nhân dân tin tưởng và tôn trọng hơn các nhà báo ở nước khác (đây là điều nhiều đồng nghiệp nước ngoài khẳng định khi chúng tôi trao đổi với nhau).

Có một điều tôi cho là rất thú vị trong hoạt động báo chí của Việt Nam. Đó là giám sát và phản biện xã hội là một trong những chức năng cơ bản của báo chí. Hơn thế nữa, giám sát và phản biện xã hội được xem là thuộc tính của báo chí nhưng trong nhiều năm trước đây, các nhà lý luận và các nhà đào tạo báo chí ở Việt Nam hình như cố tình “quên” chức năng này. Những công trình nghiên cứu báo chí, những sách giáo khoa xuất bản trước năm 2000 hầu như không nhắc đến cụm từ “giám sát và phản biện xã hội”. Trước năm 2000, các giảng viên ở các cơ sở đào tạo nhà báo của Việt Nam cũng hầu như không đề cập đến chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí. Ấy thế mà trên thực tế, nhiều nhà báo Việt Nam, hầu hết các cơ quan báo chí của Việt Nam đều thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội trong hoạt động của mình.

Giải thích thế nào về điều này? Thật ra, vấn đề cũng đơn giản thôi. Đại đa số các nhà báo đều là những người có kiến thức khá rộng. Họ lại là những người nhanh, nhạy, linh hoạt, ham hiểu biết nên họ có thể tự tìm hiểu được chức năng giám sát và phản biện xã hội của báo chí. Nhưng điều cơ bản nhất, như đã nói ở trên: Giám sát và phản biện xã hội là thuộc tính của báo chí, hay nói cách khác, chúng nằm trong bản chất của hoạt động báo chí, vì vậy chúng được thể hiện qua các tác phẩm báo chí được công bố. Như vậy nghĩa là những nhà báo hoạt động thực tiễn đã bị bản chất của báo chí chi phối, họ không thể không đưa vào tác phẩm của mình những nội dung mang tính giám sát và phản biện xã hội. Việc này góp phần khẳng định một điều là lý luận báo chí thường đi sau hoạt động báo chí. Các nhà lý luận dựa vào tác phẩm báo chí đã được công bố để khái quát hóa thành những vấn đề lý luận.

Và như chúng ta thấy, các nhà lý luận trong lĩnh vực báo chí của Việt Nam cũng tỏ ra khá nhanh nhạy trong vấn đề này. Nhiều giảng viên khi lên lớp đã đề cập đến chức năng giám sát và phản biện xã hội là chức năng không thể thiếu của báo chí. Để đáp ứng sự mong đợi của giới làm báo và nghiên cứu báo chí, quyển sách chuyên khảo “Báo chí giám sát và phản biện xã hội ở Việt Nam” (Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội) của tập thể 7 tác giả với 400 trang khổ 16x24 đã được xuất bản vào đầu năm 2017. Đây là một sự kiện có ý nghĩa đối với nền báo chí cách mạng Việt Nam. Với sự ra đời của cuốn sách này, những vấn đề lý luận về giám sát và phản biện xã hội của báo chí cơ bản đã được chỉ ra đầy đủ.

Một số vụ việc điển hình chứng tỏ báo chí thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội

Những năm gần đây, báo chí Việt Nam đã thực hiện khá tốt chức năng giám sát và phản biện xã hội. Nhưng ít người biết người đặt nền móng cho hoạt động giám sát và phản biện xã hội của báo chí Việt Nam là ông Hồng Chương (1921 - 1989). Ông là cố Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản, cố Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam. Ngay từ năm 1988, ông Hồng Chương đã đặt vấn đề: Nếu phát hiện Nghị quyết của Đảng, Quyết định của Chính phủ có những điều chưa phù hợp với thực tiễn cuộc sống, báo chí có được nêu ra không? Câu hỏi này của ông Hồng Chương không nhận được câu trả lời chính thức nhưng vào thời điểm đó, đây là tín hiệu rõ ràng cho báo chí thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội của mình. Trên thực tế, báo chí Việt Nam vào những năm chín mươi của thế kỷ XX đã thực hiện khá tốt chức năng giám sát và phản biện xã hội, tạo ra sự hứng khởi trong hoạt động kinh tế - xã hội của đất nước.

Chính vì thế, trong Nghị quyết Trung ương 6 (lần hai) khóa VIII (tháng 2-1999), Đảng Cộng sản Việt Nam đã khẳng định báo chí và truyền thông đại chúng là một trong bốn hệ thống giám sát xã hội. Đến Đại hội lần thứ XI (năm 2011), Đảng đã chính thức ghi nhận và yêu cầu báo chí Việt Nam đảm nhận vai trò, nhiệm vụ phản biện xã hội. Nghị quyết Đại hội nêu rõ: “Chú trọng nâng cao tính tư tưởng, phát huy mạnh mẽ chức năng thông tin, giáo dục, tổ chức và phản biện xã hội của các phương tiện thông tin đại chúng vì lợi ích của nhân dân và đất nước...” (Văn kiện Đại hội Đảng lần thứ XI).

Có thể nói một cách ngắn gọn, dễ hiểu về việc báo chí thực hiện giám sát và phản biện xã hội như sau: Đây là một quá trình theo dõi chặt chẽ những gì đang diễn ra trong cuộc sống; phân tích, đánh giá một cách khách quan; khen, chê có cơ sở và kiến nghị những giải pháp nhằm khắc phục cái sai, cái kém; phát huy cái đúng, cái tốt để xã hội phát triển lành mạnh.

Trong hơn chục năm trở lại đây, báo chí Việt Nam đã tích cực, trung thực phản ánh cuộc sống; đã chỉ ra những cái đúng, cái hay cũng như những cái chưa đúng, chưa hay của những chủ trương, đường lối, chính sách, pháp luật, của Đảng và Nhà nước; những dự án lớn của Chính phủ. Những cái đúng, cái hay được báo chí ca ngợi, biểu dương, khích lệ và kiến nghị tiếp tục thực hiện; những cái chưa đúng, chưa hay bị báo chí phê phán, bài bác, kiến nghị hủy bỏ.

Với sự ổn định an ninh chính trị - xã hội, với tốc độ tăng trưởng kinh tế cao (trên 6%/năm) và liên tục, có thể khẳng định đại bộ phận các chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước là đúng đắn. Báo chí đã phản ánh trung thực điều này nên không cần phải chỉ ra cụ thể nữa.

Còn việc báo chí phản biện, chỉ ra những cái chưa ổn của một số dự án và thuyết phục Quốc hội bác bỏ. Đây chính là thành tựu cụ thể của báo chí trong việc thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội. Điển hình cho việc này liên quan đến Dự án đường sắt cao tốc Hà Nội - TP Hồ Chí Minh. Dự án này lúc bấy giờ đã được Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Tấn Dũng phê duyệt. Song, báo chí đã vào cuộc một cách mạnh mẽ, chỉ ra những tác hại to lớn nếu thực hiện dự án. Do vậy, trong cuộc bỏ phiếu ngày 19 tháng 6 năm 2010, Quốc hội Việt Nam khóa XII đã bỏ phiếu bác bỏ dự án đường sắt cao tốc.

Báo chí cũng đã giám sát những việc ở quy mô nhỏ hơn nhưng mang tính nhân đạo, nhân văn sâu sắc. Đó là vào năm 2018, nhân 40 năm sự kiện bi thương xảy ra khi sửa chữa cống Hiệp Hòa (ở Đô Lương, Nghệ An), báo chí địa phương và trung ương đã vào cuộc, lật lại sự việc và buộc xã hội phải quan tâm. Kết quả là một đại lễ cầu siêu đã được tổ chức tại nơi xảy ra tai nạn. Tại lễ cầu siêu này, chủ trương xây nhà bia tưởng niệm đã được thông qua. Cho đến nay, nhà bia tưởng niệm vẫn chưa được xây và đây cũng chính là một nội dung trong tầm giám sát của báo chí.

Tuy nhiên, cũng có những dự án mà báo chí giám sát và phản biện chưa đủ mạnh để chính quyền phải dừng chúng. Chuyện này liên quan đến hai dự án bô xít Tân Rai và Nhân Cơ ở Tây Nguyên. Hiện nay hai nhà máy này sản xuất không có hiệu quả, lại có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường; đó là chưa nói tới chuyện an ninh. Đặc biệt, dự án đường sắt trên cao Cát Linh - Hà Đông làm chúng ta băn khoăn, đau đớn. Dự án đội vốn, chậm tiến độ và chưa biết khi nào hoàn thành; mà hoàn thành rồi liệu có mang lại hiệu quả kinh tế xã hội hay không? Rõ ràng, liên quan đến những dự án này, báo chí chưa làm tốt chức năng giám sát và phản biện xã hội của mình.

Đất nước đang cần báo chí giám sát và phản biện mạnh mẽ hơn nữa

Các đồng chí lãnh đạo Đảng và Nhà nước ta đã nhận ra sức mạnh lớn lao của việc phản biện xã hội. Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc Mặt trận tổ quốc Việt Nam lần thứ IX, nhiệm kỳ 2019 - 2024 (diễn ra từ 18 - 20/9/2019) tại Hà Nội, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc nhấn mạnh yêu cầu cơ quan giám sát, phản biện xã hội phải chủ động góp ý kiến với việc hoạch định chính sách, làm người phản biện sắc sảo, chân tình giúp các cơ quan nhà nước tự điều chỉnh, tự hoàn thiện.

Ý kiến chỉ đạo của người đứng đầu Chính phủ về giám sát và phản biện xã hội đã khích lệ mạnh mẽ các tầng lớp nhân dân nói chung, các nhà báo nói riêng. Có nhiều cách để tập thể, cá nhân thực hiện chức năng và quyền hạn giám sát và phản biện của mình; song, hầu hết các ý kiến phải cần đến báo chí để phổ biến rộng rãi trong xã hội. Như vậy, báo chí không chỉ là nơi các nhà báo thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội, mà còn là diễn đàn để toàn dân thể hiện ý chí, kỹ năng giám sát và phản biện xã hội của mình. Ở đây, các nhà báo còn phải thể hiện vai trò làm gương về sự chính xác và lịch lãm trên mạng xã hội.

Thời điểm này đất nước cần giám sát và phản biện xã hội hơn bao giờ hết vì đại hội Đảng các cấp đang diễn ra và sẽ tiến tới Đại hội thứ XIII của Đảng Cộng sản Việt Nam. Nhưng cần phải nhắc lại rằng, để thực hiện tốt chức năng giám sát và phản biện xã hội, từng nhà báo nói riêng, các tòa soạn nói chung phải thực hiện một loạt đòi hỏi có tính nguyên tắc. Đó là năng nổ, nhiệt tình trong công việc; phải trung thực, khách quan khi đưa tin; phải tỏ ra sắc sảo và khoa học khi bình luận; phải bình tĩnh, cân bằng khi đối diện với những vấn đề rắc rối, phức tạp; phải có bản lĩnh, dũng cảm khi xử lý những vấn đề được xem là nhạy cảm... Nói chung, để làm tốt công việc của mình, nhà báo phải được trang bị đầy đủ kiến thức chuyên môn và có lập trường tư tưởng vững vàng.

Dù trong làng báo cũng đã có những người thoái hóa, biến chất; có người phạm pháp phải xử lý hình sự. Song, nhìn chung, đội ngũ các nhà báo hiện nay có thể đảm nhiệm tốt công việc của mình. Những phẩm chất tốt đẹp của các nhà báo phần nào đã được thể hiện trong việc phòng, chống đại dịch Covid-19 đang diễn ra: Họ sẵn sàng dấn thân, bất chấp nguy hiểm và không vụ lợi.

Từ khi xuất hiện mạng Internet, báo chí đã cơ bản thay đổi phương thức hoạt động của mình; các nhà báo cũng như các tòa soạn trở nên năng động, nhanh nhạy, bận rộn và chịu nhiều sức ép hơn. Nếu trước đây, công việc quan trọng nhất của nhà báo là săn tin thì hiện nay là thẩm định độ chính xác của tin tức. Một trong những thách thức lớn nhất đối với các nhà báo là đối mặt với tin giả, tin không chính xác. Muốn phản biện sắc sảo và có sức thuyết phục, nhà báo phải giám sát tốt và có kỹ năng phân biệt thật - giả. Đây là yêu cầu cao nhưng nó cũng không vượt ra ngoài khuôn khổ kỹ năng và đạo đức nghề nghiệp của nhà báo.

Mong rằng, đại đa số các nhà báo Việt Nam hiện nay được trang bị đầy đủ những phẩm chất này để thực hiện chức năng giám sát và phản biện xã hội theo yêu cầu của thời cuộc. Hơn thế nữa, cùng với giám sát và phản biện xã hội, báo chí đang chuyển dần sang đề xuất các giải pháp nhằm giải quyết các vấn đề cuộc sống đặt ra. Đây là tầm cao mới mà báo chí Việt Nam có khát vọng vươn tới.

Diễn đàn khác:
"Đại hội tỉnh Đảng bộ Nghệ An khóa XIX diễn ra trong bối cảnh đặc biệt, do đó, có sứ mệnh đặc biệt"(*) (10/9/2020)
Nhận diện giá trị văn hóa cốt lõi của làng Việt trong bối cảnh toàn cầu hóa (29/7/2020)
Làng trong tâm thức của người cao tuổi (29/7/2020)
Gìn giữ phong tục, tục lệ của làng trong xây dựng nông thôn mới ở Nghệ An (29/7/2020)
Biến đổi làng nghề truyền thống trong xây dựng nông thôn mới tỉnh Nghệ An (29/7/2020)
Khu Di tích quốc gia đặc biệt km 0 - đường Hồ Chí Minh cần được tu bổ, tôn tạo (29/7/2020)
Phát triển cây con chủ lực ở Nghệ An - Những vấn đề cần trao đổi (29/7/2020)
Thời đại kỹ thuật số: Khoa học xã hội sẽ trao cho học sinh những cơ hội gì? (22/7/2020)
Giải pháp thúc đẩy công bố quốc tế trong KHXH&NV? (8/7/2020)
Trăn trở trong đào tạo nguồn nhân lực phục vụ du lịch ở Nghệ An hiện nay (6/7/2020)
Đất nước đang cần báo chí giám sát và phản biện xã hội mạnh mẽ (6/7/2020)
Cơ cấu việc làm và những thách thức của các gia đình trẻ (26/6/2020)
Bàn tiếp việc phục hồi Văn miếu Nghệ An (11/6/2020)
Khoa học xã hội và nhân văn có đóng góp gì trong việc xây dựng và phát huy tinh thần yêu nước và bản sắc dân tộc? (11/6/2020)
Khoa học xã hội và nhân văn có đóng góp gì trong việc xây dựng và phát huy tinh thần yêu nước và bản sắc dân tộc? (11/6/2020)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách: Hồ Chí Minh biểu tượng của hòa bình, tình hữu nghị giữa Việt Nam và thế giới - Symbol of peace, friendship Between Vietnam and the world
Giới thiệu sách: Hồ Chí Minh biểu tượng của hòa bình, tình hữu nghị giữa Việt Nam và thế giới - Symbol of peace, friendship Between Vietnam and the world
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 910 | Tất cả: 2,470,350
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp