KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Giao thương của người Nhật ở Nghệ An
Tin đăng ngày: 11/6/2020 - Xem: 59
 

Đào Tam Tỉnh

I. Vài nét về quan hệ giao thương Việt - Nhật trong lịch sử

Nhật Bản, đất nước với địa lý là một quần đảo giữa biển Đông Thái Bình Dương, nên gắn liền với sự giao lưu kinh tế với bên ngoài. Không có giao lưu kinh tế lớn với nước ngoài thì nước Nhật không thể tồn tại và phát triển. Nước Nhật cũng đã sớm có giao thương kinh tế với nước Việt. Theo Giáo sư Đào Duy Anh thì: Từ đầu thế kỷ XV, có một ít người Nhật cũng đến buôn bán ở nước ta (Sách: Việt Nam văn hóa sử cương).

N.Peri trong chuyên khảo nghiên cứu về mối quan hệ Nhật Bản và Đông Dương thời Trung đại cho biết năm 1583 đã có tàu Nhật tới Đà Nẵng. Cuối thế kỷ XVI, thời kỳ Toyotomi (1536-1598) đã có thương nhân Bạch Tần Hiển Quý cùng 5 thuyền lớn đến buôn bán ở Cửa Việt, Thuận Hóa (thuộc tỉnh Quảng Trị ngày nay). Thời vua Lê - chúa Trịnh ở Đằng Ngoài và chúa Nguyễn ở Đằng Trong đã có sự giao lưu quan hệ hai nước trong buôn bán và trao đổi hàng hoa. Theo lịch sử Nhật Bản, dưới thời Tokygawa đã cấp 331 giấy phép (Shuinsen) buôn bán với Đông Nam Á (1604-1634), trong đó có tới 121 là đến Việt Nam. Thương nhân Nhật Bản xuất khẩu sang Việt Nam những đồ kim loại, gươm, áo giáp, v.v… Họ mua các hàng như tơ lụa, gỗ, trầm hương, hổ phách, thạch anh, hộp sơn mài, v.v… Có lúc tại Hội An đã có tới 700 người Nhật cư trú, lập thành khu riêng, sống theo phong tục Nhật Bản. Họ còn xây nhà, chùa, quán xá theo kiến trúc Nhật Bản truyền thống và nổi tiếng nhất là Chùa cầu Nhật Bản còn tồn tại cho đến tận ngày nay. Thời đó phố người Nhật ở Hội An đã khá sầm uất. Trong thư của chúa Nguyễn Hoàng (Hy Tôn Hiếu Văn Hoàng đế) gửi Quốc vương Nhật Bản cũng có đoạn viết:

Từ năm nay trở đi, các thuyền thông thương chỉ nên đến nước tôi là tiện cho việc buôn bán. Còn như các xứ Thanh Hóa, Nghệ An với nước tôi (Đằng Trong) là thù địch, mong rằng Quốc vương đã có lòng yêu nhau, thì nên cấm hẳn các thuyền buôn qua lại các xứ ấy.

Thư này đề ngày… năm Hoằng Định thứ 5 (1604), như vậy đã chứng tỏ tàu buôn Nhật Bản đã có giao thương cả ở Đằng Ngoài (với vua Lê, chúa Trịnh) và cả ở Đằng Trong (với chúa Nguyễn) vào đầu thế kỷ XVII.

II. Quan hệ giao thương của người Nhật ở xứ Nghệ

Nghệ An cũng là một trong các địa chỉ mà thương thuyền Nhật Bản đã đến buôn bán từ khá sớm. Chúa Trịnh từng có chỉ dụ cho quan Trấn thủ Nghệ An việc các tàu buôn Nhật đến Nghệ An. Đó là sự kiện vào mùa Xuân năm Hoằng Định 9 (1609), tàu Giác Tàng cập bến Phục Lễ (復禮), Hưng Nguyên. Ngày 27 tháng 3 năm ấy, Phủ Chúa chỉ thị cho quan Trấn thủ xứ Nghệ An, Phó tướng Tứ Quận công Ngô Phúc Tinh cùng thuộc hạ:

Nay có thương thuyền Nhật Bản cập bến sông thuộc xã Phục Lễ, huyện Hưng Nguyên, các quan quản hạt cần:

- Tìm hiểu rõ, trước khi tới đây, thương thuyền Nhật Bản trú tại xã huyện nào?

- Tra hỏi danh tính thuyền trưởng và các khách buôn cùng đi trên tàu.

- Các hàng hóa vật dụng phương tiện trên tàu.

Khẩn cấp thị sát, xét hỏi, kê khai đắc bằng. Nếu sai sót, có quốc pháp.

Nay Chỉ thị.

Ngày 27 tháng 3 năm Hoằng Định thứ 9  (Vb1-tr24).

Qua các tài liệu văn bản lịch sử giao thương được Nhật Bản lưu giữ thật cẩn thận cho đến nay cho ta biết, người Nhật đã đến Phục Lễ, Triều Khẩu, Phù Thạch, Lam Thành (nay là Hưng Châu, Hưng Lam, huyện Hưng Nguyên, Nghệ An và Đức Vĩnh, huyện Đức Thọ, Hà Tĩnh) để buôn bán với người Việt. Điều đó chứng tỏ vùng đất Lam Thành lỵ sở triều Lê và phố chợ Triều Khẩu - Phù Thạch đã rất sầm uất có sức lôi cuốn cả thương nhân nước ngoài đến để buôn bán và không hề thua kém phố Hiến và Hội An là mấy. Họ còn xin được cư trú và xây dựng nơi ở khá khang trang để tính kế về ngoại thương lâu dài.

Qua sự kiện chiếc tàu buôn của Nhật Bản sang Phục Lễ, Nghệ An buôn bán bị đắm ở sông Lam - Cửa Hội được phát hiện, thì các nhà nghiên cứu giao thương người Nhật đã sang Nghệ An và Hà Tĩnh để tìm hiểu. Họ đã mang theo các tài liệu liên quan đến con tàu đắm và văn bản, thư từ trao đổi giữa hai nước lúc đó (đầu thế kỷ XVII) để minh chứng, đối sánh.

Tài liệu cho biết về tình cảm giao thương giữa hai nước Việt - Nhật thêm gắn bó. Hai bên đã có nhiều thư từ trao đổi với nhau, đáng chú ý là tài liệu Thương thuyền Nhật Bản cập bến Phục Lễ, Hưng Nguyên buôn bán: Tập tư liệu mang tiêu đề: An Nam mậu dịch gia Giác Ôc Thất Lang Binh Vệ, phụ, Tùng Bản nhất tộc, 41 trang, chữ Hán và chữ Nhật do ông Lưu Hàn Cát Dạng sao, gửi tặng lãnh đạo các ngành liên quan 2 tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh. Theo dịch giả Bùi Văn Chất (CLB Hán Nôm Nghệ An): Trong tập ấy (do GĐ Sở Xây dựng Nghệ An cung cấp), còn có cả những bản vẽ: Chùa Tùng Bản; Bức tượng Hòa thượng Ngộ Tâm trụ trì chùa Tùng Bản; Sơ đồ khu mộ người Nhật; Mô hình chiếc tàu hàng hải Phúc Kiến… Thương gia Giác Ốc Thất Lang Binh Vệ - họ Tùng Bản là người mở đầu giao thương với Nghệ An từ năm 1609.

Tư liệu này đã làm rõ thêm bằng cứ về: Xuất xứ của chiếc tàu, mối giao thương Việt - Nhật cùng những công trình kiến trúc của dòng họ Tùng Bản xây dựng trên đất Phục Lễ - chợ Tràng  Hưng Nguyên, thuở ấy. Chúng tôi trích giới thiệu đề mục và vài nét nội dung số tài liệu trên:

  1. Tài liệu về tàu Giác Tàng của Nhật Bản đến xã Phục Lễ

Mùa Xuân năm Hoằng Định 9 (1609), tàu Giác Tàng cập bến Phục Lễ (復禮), Hưng Nguyên…

  1. Quảng Phú hầu có tờ trình về việc xin sửa chữa tàu gặp nạn ở cửa biển Đan Nhai để người Nhật về nước

Ngày 03 tháng 4 năm Hoằng Định 11 (1611) [Vb.2].

  1. Tờ trình của Du Duẫn Đổng về việc cấp cứu và nhận nuôi dưỡng người Nhật do tàu bị chìm

Kính!

Nhật Bản quốc vương Điện hạ!

Năm vừa qua có tàu Nhật Bản do ông Giác Tàng làm trưởng tàu, chở đầy hàng hóa, ngày 11 tháng 5 vào địa phận xứ Nghệ An lưu trú, tới trình bày với quan bản xứ, xin Điện hạ khải trình Chúa thượng, tới thăm tàu Phúc Kiến Nhật Bản, cho mở trạm giao dịch để tiện việc mua bán. Thấu hiểu tấm lòng của Giác Tàng, Điện hạ đã kết làm “nghĩa dưỡng”.

Đến ngày 16 tháng 6, Giác Tàng cáo từ ra về, ra cửa biển gặp sóng gió, quân Giác Tàng 13 người bị sóng cuốn không may đều chết. Còn người em Trang Tả Vệ Môn và khách buôn may được sống sót. Đài hạ đã sai binh lính tới cứu giúp. Riêng người em cấp nuôi 49 người; Đài hạ nghiêm thị Đại Đô đường Hữu phủ Thư Quận công nuôi 39 người; Chưởng giám Văn Lý hầu nuôi 26 người. Tất cả đều được cung cấp đầy đủ áo quần, tư trang, lương thực. Đại để đều do tấm lòng nhân từ và công sức Điện hạ…[Vb. 3].

  1. Thư của Đô đường Lý Văn hầu về việc cấp giấy phép cho người Nhật về nước:

An Nam quốc Đô đường quan Văn Lý hầu.

Phụng sai đến xã Hoa Viên, huyện Hưng Nguyên biết nơi tàu của Giác Tàng cùng khách buôn đến buôn bán. Xong, cấp giấy cho về nước để tiện việc qua lại mua bán.

Nay thư!

Ngày 13 tháng 5 năm Hoằng Định 11 (1611) [Vb. 4].

  1. Về việc tàu Nhật đến nhập các thương phẩm:

Tàu lạ tới An Nam thâu nhập phẩm…

Ngày 11 tháng giêng năm Khánh Trường 17 (Nhâm Tý - 1612)…

  1. Về việc thương thuyền phục hưng trở lại buôn bán sau thời gián đoạn:

Tờ khải của ông Trinh Thuận Đại sứ ty Nhật Bản gửi quan Chấp sự của An Nam…

Ngày 01 tháng 12 năm Kỷ Mùi - Nguyên Hòa thứ 5 (1619) [Vb. 6].

  1. Thư của Thanh Đô Vương Trịnh Tráng gửi Mạc phủ về việc kết nghĩa anh em và tặng hiện vật quý:

Năm Vĩnh Tộ 6, tức năm Khoan Vĩnh 1 (1624)

Thư Thanh Đô Vương gửi Mạc phủ [chính phủ nước Nhật Bản]:

… Biết quốc chủ Nhật Bản là người trai trẻ phương trưởng, đức tính khoan hiền, ta muốn kết làm anh em, nhân nghĩa giao hảo, cốt lấy chính danh đại nghĩa làm đầu cho việc tương giao…

Ngày 20 tháng 5 năm Vĩnh Tộ 6 (1624) [Vb. 7].

  1. Thư của Thiếu bảo Hoa Quận công gửi Tàu trường Giác Tàng:

Ngày 05 tháng 6 năm Vĩnh Tộ thứ 6 (1626)…

  1. Đáp từ của Giác Tàng Trưởng tàu Nhật Bản:

Đáp từ của Giác Tàng, Nhật Bản, năm Khoan Vĩnh thứ 2 (1625)…

  1. Thư tay của Nguyên soái Thống Quốc chính Thanh Đô vương qua Giác Tàng, gửi Mạc phủ:

Ngày 22 tháng 5 năm Vĩnh Tộ thứ 9 (Khoan Vĩnh năm thứ 4 - 1627)…

Việc người Nhật Bản đến Phục Lễ buôn bán được triều đình vua Lê, chúa Trịnh hết sức quan tâm và thâm tình, thể hiện qua việc kết nghĩa anh em cùng hoàng tử và có nhiều quà tặng quí trao đổi qua lại. Chính các quan chức người xứ Nghệ phụ trách ở trấn Nghệ An cũng có nhiếu công văn thư từ qua lại với triều đình và người Nhật. Khi tàu buôn Nhật Bản bị sóng gió đánh chìm ở Cửa biển thì họ chỉ huy binh lính, dân địa phương ra sức cứu người, cứu được đến trên 100 người và chia nhau cưu mang nuôi họ trong thời gian tạm trú chờ đến lúc có tàu trở về bản quán. Có người Nhật vì mất hết người nhà, không còn ai thân thích nương tựa đã trở thành con nuôi, được mang họ người Việt, trở thành phu nhân các dòng họ quan lại xứ Nghệ, như con gái nuôi người Nhật của Đô đường Văn Lý hầu Trần Tịnh được gả cho Nguyễn Như Thạch, con ông Nguyễn Công Ban, tổ bốn đời của Thám hoa Nguyễn Huy Oánh ở Trường Lưu, Can Lộc. Theo Phượng Dương Nguyễn tông thế phả - Gia phả họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu, Can Lộc ghi tên bà là Trần Thị Dưỡng Nương, tục gọi là Mệ Bà. Bản dịch gia phả có đoạn:

Người vợ thứ hai chính gốc Nhật Bản, con nuôi của họ Trần “Trần Thị Dưỡng Nương”, tục gọi là Mệ Bà người Nhật. Quan Liêm Quận công người xã Nguyệt Ao nhặt được đưa về làm con nuôi gả cho cụ Như Thạch, thời ông tại triều là hầu hạ vậy. Nay cửa thế con cháu Tri huyện Nguyễn Công Chất kế tiếp giỗ chạp.

Trong bài cụ Nguyễn Công Ban tiến triều của Nguyễn Công Phát viết năm Quý Dậu (1693), được Tiến sĩ Nguyễn Tiến Tài hiệu đính có viết:

Bà mẹ thứ, hiệu Từ Kiệm, họ Trần rước từ Nguyệt Ao, gốc người Nhật Bản mà cái ơn chạy vạy có thể xem bà là nhất, từ đó nhìn ra gia đạo ngày càng hưng thịnh. Bà là chỗ dựa vững chắc hầu hạ để Hình bộ Lang trung Nguyễn Như Thạch toàn tâm lo việc nước. Bà được người trong làng và trong dòng họ quen gọi là “Mệ Bà”. Dòng họ cũng có lập đền thờ bà, tục gọi là Đền Ả Mệ Bà và hiện vẫn còn mộ bà ở Trường Lưu (huyện Can Lộc, Hà Tĩnh).

Gần đây, nhà nghiên cứu Trần Phi Công đã giới thiệu bức thư của Văn Lý hầu Trần Tịnh có liên quan đến sự kiện tàu buôn Nhật Bản bị chìm ở Cửa Hội do PGS.TS Hasuda Takashi tặng cho Bảo tàng tỉnh Hà Tĩnh trong chuyến công tác tại Nghệ Tĩnh. Nguyên văn bức thư (dịch nghĩa của Trần Phi Công) như sau:

“Hiệp mưu Tá lí công thần, Đặc tiến Kim tử Vinh lộc Đại phu, Tổng Thái giám, chưởng (thượng) cung môn thừa chế sự Văn lý hầu nước An Nam chuyển thư đến ngài Thị trưởng thương nhân Nhật Bản là Bích Sơn Bá. Khi về bản quốc được biết ngày nọ tháng 6 năm trước, việc buôn bán trao đổi tiền tệ với An Nam đã xong xuôi. Nay về đến cửa Chu Nhai ở ngoài biển thì bỗng nhiên bị sóng nổi lên đánh cho tan tác, khiến cho 105 người ở bản xứ phải sống trôi nổi. Ngài Đô đường quan, Quận công, Chướng giám Văn Lý hầu và Phò mã Quảng Thường hầu có ý làm việc công đức, thương xót thương nhân ở viễn quốc, thương tình họ đói khát nên đã lấy gia sản cấp dưỡng nuôi sống toàn bộ số người trên tàu. Rồi lại cho điều họ đến Kinh để bái chúa Thượng. Chúa Thượng rộng đức có lòng từ tâm nên ban sắc chỉ lệnh cho bọn họ được trở về bản quốc, ý đó thật là may mắn vậy. Nay các quan Đô đường cùng chấp thuận cho làm thuyền lớn một chiếc, rồi lại ban cho chức tước trở về bản quốc để bày tỏ cái nghĩa tình được hưởng tiếng thơm, để cho toàn vẹn cái ân đức. Vì vậy, nay chuyển thư đến!

Ngày 11 tháng 2 năm Hoằng Định thứ 11 (1611)”.

Đô đường quan Lý Văn hầu Trần Tịnh quê ở thôn Mật, xã Nguyệt Ao, huyện La Sơn (nay là làng Mật Thiết, xã Kim Lộc, huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh). Ông sinh ra trong một gia đình có truyền thống Nho giáo, có thế lực. Ông là một hoạn quan văn võ toàn tài, được triều đình tin tưởng giao cho nhiều chức trách, làm đến Kim tử Vinh lộc Đại phu, Tổng Thái giám Thượng giám sự Chưởng cung môn thừa chế sự, sau được ban tặng Thái bảo Liêm Quận công. Ông còn có tên là Trịnh Tiểu, do có nhiều công với chúa Trịnh nên được ban quốc tính. Sau khi mất, di hài ông được an táng tại quê nhà và được thờ làm Hậu thần của làng.

Các quan chức người Nghệ đã có cảm tình đặc biệt với người Nhật, đã tạo điều kiện cho họ có đất đai, xây dựng nhà cửa, chùa Phật cạnh bến sông Lam ở Phục Lễ. Đó là nơi thuận tiện cho tàu thuyền cập bến cất bốc hàng hóa, lại gần chợ phủ lị và trung tâm đô thị sầm uất nhất miền Trung lúc đó. Người Nhật đã có thể ở lại làm ăn lâu dài và đi lại buôn bán rất thuận tiện.

III. Phát hiện các cổ vật liên quan đến giao thương của người Nhật Bản tại Nghệ An

Khi người Nhật Bản sang buôn bán với người Việt ở các tỉnh nước Việt nói chung và tại xứ Nghệ nói riêng thì đều đem theo hàng hóa, sản vật quý hiếm của nước họ để trao đổi các mặt hàng quý hiếm của nước ta. Đồng thời, người Nhật còn đem theo vàng bạc, tiền đồng để mua các hàng hóa quí hiếm, hoặc mua vật liệu để xây dựng quán xá, nhà ở, chùa thờ Phật, nhất là ở những nơi cư trú để tiện việc giao lưu thông thương như ở Hội An (Quảng Nam), Phục Lễ (Nghệ An). Tại Nghệ Tĩnh đã có phát hiện nhiều tiền đồng một số loại mang niên hiệu của Nhật Hoàng, các loại vật dụng sinh hoạt thường nhật như bát đĩa đồ gốm sứ, gương đồng, trong đó có gương đồng đúc rất rõ nét chữ Bản to ở giữa lòng và chung quanh là các hoa văn rất đẹp và hài hòa v.v… do Nhật Bản chế tạo.

Các hội viên Chi hội Di sản Văn hóa Cổ vật Sông Lam đã sưu tầm được rất nhiều tiền Nhật Bản còn sót lại trong lòng đất các địa phương Nghệ An, Hà Tĩnh. Loại tiền Nhật có nhiều nhất là tiền mang niên hiệu Nguyên Phong thông bảo, Nguyên Hựu thông bảoKhoan Vĩnh thông bảo, cùng một số niên hiệu đặc biệt khác như Đại Thế thông bảo; Khánh Trường thông bảo, Thiên Bảo thông bảo, Thường Bình thông bảo. Thầy giáo Nguyễn Quốc Vượng, nhà ở xóm 6, xã Hưng Châu, gần ngay bến sông chợ Mí (xóm 4), trước đây là nơi có quán xá, chùa Tùng Bản của người Nhật đã để công sưu tầm được bộ tiền đầy đủ các triều Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản, trong đó có các loại tiền đồng của Nhật Bản dân đào được ở địa phương này. Các nhà khảo cổ học Nhật Bản cũng đã phối hợp với địa phương tìm lại nơi nền nhà quán xá người Nhật ở bến sông chợ Mí và đã phát hiện được nhiều mảnh gốm do Nhật Bản chế tạo.

KHXHNV & Đời sống khác:
Khai thác lợi thế để phát triển sản phẩm du lịch biển, đảo ở Nghệ (6/7/2020)
Giá trị những bài viết của Nguyễn Văn Tố trên Tạp chí Thanh Nghị (6/7/2020)
Kỷ niệm 18 năm Ngày Gia đình Việt Nam (28/6/2001 - 28/6/2020) Gìn giữ và phát huy truyền thống văn hóa ứng xử tốt đẹp trong gia đình (23/6/2020)
Phát triển thành phố Vinh thành trung tâm kinh tế, văn hóa vùng Bắc Trung bộ (23/6/2020)
Bác Hồ viết báo Tết Độc lập đầu tiên (12/6/2020)
“Xạc húa” không chỉ là “Gội đầu” (12/6/2020)
Giao thương của người Nhật ở Nghệ An (11/6/2020)
Chính sách của triều Lê - Trịnh đối với người nông dân Nghệ An thế kỷ XVII - XVIII (11/6/2020)
Sở hữu trí tuệ trong Hiệp định EVFTA - Những cam kết quan trọng cần lưu ý (11/6/2020)
Văn học dân gian dân tộc Thái ở Con Cuông - Di sản văn hóa đặc sắc (11/6/2020)
Thực trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết ở vùng dân tộc thiểu số Nghệ An (11/6/2020)
Cầu ngầm Khánh Khê - Địa danh lịch sử không thể nào quên (10/6/2020)
Quan điểm về nhân cách trong tư tưởng Hồ Chí Minh và sự vận dụng của Đảng về xây dựng, phát triển con người (8/5/2020)
Kinh kế - xã hội tỉnh Nghệ An giai đoạn 2016 - 2019 và đề xuất định hướng thời gian tới (8/5/2020)
Biến đổi văn hóa của các tộc người thiểu số ở vùng biên giới Việt - Lào tại địa bàn tỉnh Nghệ An và những vấn đề đặt ra hiện nay (8/5/2020)
THƯ VIỆN KHXH&NV
“Múa hai bàn tay” - Tập thơ dành cho các bạn nhỏ
“Múa hai bàn tay” - Tập thơ dành cho các bạn nhỏ
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 579 | Tất cả: 2,324,375
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp