NGHIÊN CỨU KHXH&NV > NGHIÊN CỨU VĂN HÓA - XÃ HỘI
Khuôn viên nhà ở truyền thống của người Kinh ở Nghệ An
Tin đăng ngày: 11/6/2020 - Xem: 199
 

 

Hồ Thủy

Trong văn hóa chung của cả nước, ngôi nhà truyền thống của người Kinh ở Nghệ An được sắp xếp trong bối cảnh sinh hoạt chung của làng, nó vừa riêng lại vừa chung, rất độc lập nhưng lại có thế hòa đồng. Những hàng rào, bức tường ngăn cách giữa đường đi, giữa nhà này và nhà kia tạo nên thế khép kín cho mỗi gia đình, nhưng lại được mở ra trong kiểu ứng xử chung của cộng đồng làng.

Khuôn viên của ngôi nhà truyền thống gồm có các thành phần sau: Nhà chính, nhà phụ, vườn cây, ao cá, chỗ chăn nuôi gia cầm, gia súc, sân phơi, hàng rào, cổng,… Người Kinh đã biết bố cục trong khuôn viên của gia đình mình theo một chuỗi khép kín về dòng năng lượng, về cách thức làm ăn hay về dòng trao đổi vật chất. Nghĩa là họ biết khai thác về mặt sinh thái để ổn định cuộc sống gia đình, hài hòa với môi trường, tạo điều kiện cân bằng để giữ thế ổn định chung. Trong khuôn viên đó, người xưa đã tự tạo cho mình một cuộc sống “tự cung, tự cấp”.

Upload

Một ngôi nhà cổ ở làng Thọ, xã Phúc Thành, huyện Yên Thành. Ảnh: Huy Thư (nguồn: Báo Nghệ An)

Cách bố trí trong nhà

Dưới chế độ cũ, đời sống của người dân gặp vô vàn khó khăn. Do đó, việc dựng được ngôi nhà đôi khi phải mất cả đời để tích góp, nên việc sử dụng ngôi nhà sao cho bền chắc, hợp lí, công dụng và tiện ích cũng được người dân cân nhắc kỹ, không thể tùy tiện.

Dù là nhà tre, nhà gỗ hay nhà lợp ngói, thường là nhà có 3 gian (hay 5 gian, 7 gian,….), bao giờ gian giữa cũng là không gian quan trọng nhất, có kích thước rộng hơn, thường được sử dụng làm chỗ thờ cúng tổ tiên, đón khách. Diện tích của gian giữa cũng được ước lệ làm hai phần: Nửa phải phía trước đặt bàn ghế (bằng gỗ hoặc bằng tre), có ấm nước, điếu cày,… để tiếp đón khách hoặc để sử dụng hàng ngày; nửa phía sau là bàn thờ có bài trí lư hương, cọc nến, đèn dầu, mâm chè, bầu rượu,… tùy vào điều kiện của từng gia đình mà sắm bài vị chu tất. Vì gian giữa có vị trí quan trọng gắn liến với trách nhiệm của người đàn ông nên dân gian thường gọi là gian bảy, phụ nữ ít khi được sinh hoạt, bàn luận ở đây. Những nghi thức quan trọng gắn với đời sống tâm linh như cúng giỗ, phúng viếng người thân khi họ qua đời, thắp hương ngày lễ tết… thường được thực hiện ở vị trí trang trọng này. Để tạo ranh giới tượng trưng giữa đời thực của người đang sống với nơi thờ phụng người đã khuất, người ta thường treo một tấm mành, hoặc tấm vải trước bàn thờ.

Gian trong của ngôi nhà được làm kề bên gian giữa và ngăn với gian giữa bằng vách nứa hoặc vách gỗ có trổ cửa thông nhau. Diện tích sử dụng gian trong ước lệ được chia đôi, phía trước kê chõng tre dành chỗ nghỉ ngơi cho con cái, nửa phía sau làm chỗ ngủ cho vợ chồng hoặc chỗ đặt sập, chum, vại,… đựng lương thực hoặc cất giữ quần áo. Ngoài ra, không gian phía trên của ngôi nhà thường có chạn lát gỗ hoặc phên nứa làm kho giữ trữ lương thực, đồ dùng,.. (kiểu cấu tạo này phổ biến ở những vùng ven sông, biển nơi thường xảy ra lũ lụt và nước dâng cao).

Phần hồi của ngôi nhà truyền thống của người Kinh thường là nơi để cất, đặt các vật dụng, nông cụ phục vụ sản xuất như cối giã gạo, cày, bừa, cuốc,… Vào những ngày mùa màng no cũng là nơi để ngô lúa khoai mới thu hoạch về chưa kịp phơi khô.

 Nhà ngang là công trình kiến trúc phụ (mặc dù nhiều khi nhà ngang có kích thước lớn hơn), có phần mái hồi tiếp giáp với hồi nhà lớn, và được đặt vuông góc với nhà lớn, hình chữ L. Không gian phía trong nhà ngang được tận dụng một cách tối đa để sắp xếp các loại đồ dùng, vật dụng phục vụ cho cuộc sống hàng ngày. Gian bên trái của nhà ngang thường được sử dụng làm nhà bếp và nơi cất, đặt các dụng cụ của nhà bếp như xoong nồi, bát đĩa, chạn bếp, thùng đựng gạo,… Gian giữa của nhà ngang thường là sử dụng làm nơi sinh hoạt của người phụ nữ hoặc nơi học tập, nghỉ ngơi của con cái. Gian cuối cùng là nơi chứa các nông phẩm như: lúa, ngô, khoai, đậu,… hoặc sử dụng để làm một số nghề phụ như đan lát, dệt vải,…

Upload

Gian giữa luôn là nơi để thờ cúng tổ tiên Ảnh: Huy Thư (nguồn: Báo Nghệ An)

Cách bố trí khuôn viên nhà ở

 Ngôi nhà truyền thống của người Kinh thường có khuôn viên rộng, tuy nhiên cũng tùy thuộc vào diện tích đất và điều kiện kinh tế của từng gia đình, bao gồm: Vườn, sân, hàng rào bao quanh.

Cách bố trí không gian vườn được sắp xếp theo cách: Chung quanh vườn trồng các loại tre, hóp, dâm bụt, có nhà xây tường bao quanh… làm hàng rào vừa có tác dụng giới hạn diện tích của gia đình vừa ngăn sự xâm nhập từ bên ngoài. Trong vườn chủ nhà sẽ phân chia từng khu vực để trồng rau, cây ăn quả, chăn nuôi gia súc, gia cầm,…

Sân được bố trí phía trước ngôi nhà, trước có cổng và cửa cổng, phổ biến được làm bằng tre (người kinh đặc biệt cấm kị việc làm cổng nhà  chạy thẳng vào gian giữa nhà, hay còn gọi là gian bảy, vì họ quan niệm làm như thế sẽ khiến gia chủ bại sản, gia đình lục đục), trước sân có bể cạn đựng nước mưa, sau nhà ngang có giếng nước. Riêng các công trình phụ, chuồng chăn nuôi gia súc, gia cầm được xây dựng phía sau nhà, hoặc một góc vườn (tuy nhiên cũng có những nơi công trình phụ được xây phía trước, gần cổng ra vào như ở một số xã tại huyện Quỳnh Lưu, Nghi Lộc,…).

Upload

Trước mái hiên, nhiều nhà còn treo những tấm mành tre được đan lát công phu, để che nắng, che mưa,

có thể chống lên, hạ xuống theo ý muốn. Ảnh: Huy Thư

Nhà ở hiện đại của người Kinh và những thay đổi trong khuôn viên

Trước năm 1975, do ảnh hưởng của thời kỳ Pháp thuộc, kiến trúc nhà ở truyền thống của người Kinh đã dần thay đổi, từ việc sử dụng vật liệu xây dựng, đến cấu trúc, bố cục khuôn viên ngôi nhà. Tuy nhiên ảnh hưởng này không tác động lớn đến đại bộ phận người đân xứ Nghệ, vì ngoài một số công trình công cộng do Pháp xây dựng hoặc các gia đình giàu có, quyền thế, tiếp xúc với cuộc sống phương Tây thay đổi trong kiến trúc nhà ở, còn đại bộ phận người Kinh lúc bấy giờ đều xây nhà theo kiến trúc truyền thống.

Tuy nhiên, đến đầu thế kỷ 21, do sự du nhập của nhiều nền văn hóa, điều kiện đất đai ngày càng hạn chế, cũng như sự phong phú, đa dạng, tiện lợi, bền vững của các loại kiến trúc nhà ở phương Tây nên nhà ở truyền thống của người Kinh ngày càng mai một, ít dần, đặc biệt là ở những khu vực thành thị, thị trấn, thị tứ, nơi buôn bán sầm uất,… có mật độ dân số đông, đất đai hạn hẹp. Thông thường, kiến trúc nhà ở hiện đại của người Kinh ở Nghệ An được xây theo lối kiến trúc văn hóa phương Đông và phương Tây với các kiểu nhà: Nhà tầng có mái lợp, nhà vê, nhà Thái, nhà hai tầng mái đổ bằng, nhà ống, biệt thự, chung cư,… Song song với sự thay đổi kiểu nhà thì bố cục và khuôn viên nhà ở hiện đại cũng có nhiều thay đổi.

Đối với những ngôi nhà cấp 4 vẫn còn dáng dấp của kiến trúc truyền thống, thay bằng việc lợp tranh, vách trát đất trước đây thì nay nhà đã được lợp mái ngói âm dương, tường được xây bằng gạch, trát hỗn hợp xi măng, cát, sỏi  Ttrước đây tường được phủ 1 lớp vôi trắng, nhưng ngày nay người ta dùng sơn để phủ bên ngoài. Cột nhà thì tử cột gỗ, tre được thay thế bằng cột trụ xi măng, sắt hoặc thép; mái nhà thì được đổ bằng, hàng hiên trước ngôi nhà thì được xây cao với hàng cột đỡ gọi là hiên Tây hay tường hoa quá mái.

Ở thành thị, hay những nơi tập trung đông dân cư, sầm uất, nhà ống và nhà tầng được xây phổ biến vì do điều kiện đất đai chật hẹp. Các loại kiến trúc nhà ở này đều sử dụng nguyên vật liệu xi măng, cát, sỏi, gạch, đá,… là những loại vật liệu chịu lực tốt, có độ bền vững cao, chống chịu được các loại thời tiết khắc nghiệt ở miền Trung.

 Nhà ống, nhà tầng các kiểu kiến trúc nhà ở hiện đại thường có cấu trúc khép kín, phòng khách, phòng ngủ, bếp nấu ăn, nhà vệ sinh,… được bố trí ở trong ngôi nhà. Tuy nhiên, đặc điểm của người Kinh là dù kiến trúc nhà truyền thống hay nhà hiện đại thì bao giờ cũng dành chỗ thiêng liêng, trang trọng nhất trong ngôi nhà làm nơi thờ cúng. Nếu là nhà cấp bốn, nhà ống thì đặt ở gian giữa, hay gian đầu tiên của ngôi nhà, nếu là nhà cao tầng thì có gia đình đặt bàn thờ ngay gian giữa, nhưng cũng có những hộ gia đình đặt riêng một phòng ở tầng cao nhất của ngôi nhà.

Nhà ở hiện nay của người Kinh mặc dù đã có nhiều thay đổi trong lối kiến trúc nhưng khuôn viên của ngôi nhà thì hầu hết người dân vẫn giữ được những nét cổ truyền. Ngoài những vùng thành thị sầm uất, vì đất đai chật hẹp, khan hiếm và đắt đỏ nên khuôn viên ngôi nhà rất hẹp, hầu hết chỉ có khoảng sân nhỏ phía trước, hoặc không có. Còn ở những vùng khác, đặc biệt là những vùng đồng bằng, nông thôn, người Kinh vẫn còn bố trí khuôn viên ngôi nhà như trước đây: Phía trước ngôi nhà là khoảng sân, được lát gạch hoặc tráng xi măng; khu vườn được bố trí phía sau hoặc kế bên ngôi nhà dùng để trồng các loại rau, cây ăn quả phục vụ nhu cầu gia đình mình; trước đây, hàng rào bao quanh ngôi nhà được làm bằng tre hoặc trồng các loại cây dại được cất tỉa gọn gàng, nhưng ngay nay hàng rào được xây bằng đá hoặc gạch,… Một số gia đình, đặc biệt phổ biến ở nông thôn vẫn còn duy trì việc xây dựng thêm ngôi nhà ngang cạnh nhà chính, với những công năng giống như ngôi nhà ngang trước đây.

Ngoài những kiểu cấu trúc nhà ở hiện đại phổ biến trên, còn có các kiểu nhà khác như: nhà biệt thự, nhà vườn, nhà Thái,…

Xuất phát từ quan niệm, ngôi nhà không chỉ là phương tiện quan trọng có tác dụng che nắng, che mưa cho con người trong một thời gian nhất định (một đời hay nhiều đời) mà nó còn có tác dụng như một mái ấm gắn kết tình cảm, suy nghĩ, hành động của các thành viên trong nhà để có thể phát triển nòi giống, trường tồn cùng với quê hương, đất nước, do đó không chỉ riêng ở Nghệ An mà bất cứ người con đất Việt nào cũng rất chú trọng đến việc xây nhà. Mặc dù ngày nay, cuộc sống hiện đại khiến kiến trúc ngôi nhà truyền thống đã có nhiều thay đổi, nhưng người Nghệ vẫn luôn giữ được cho mình cốt cách, tinh hoa của lối kiến trúc truyền thống, cũng như hồn phách của cha ông để lại trong từng đường nét, bố cục của ngôi nhà, để mỗi nhà trở thành một góc quê hương, mái ấm cho mỗi con người.

 

Nghiên cứu KHXH&NV khác:
“Khi chuyển được phẩm chất nổi trội của từng cá nhân thành cái tốt của cả hệ thống mới phát huy được tinh thần khai sáng và Nghệ An mới phát triển bứt phá được” (17/9/2020)
Định hướng phát triển các sản phẩm nông nghiệp chủ lực ở Nghệ An từ 2020 - 2030 (29/7/2020)
Những phụ nữ anh hùng trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng (8/7/2020)
Những phụ nữ anh hùng trong cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng (8/7/2020)
Sinh kế cư dân ven biển Nghệ An - Những biến đổi trong điều kiện phát triển du lịch (6/7/2020)
Biến đổi văn hóa trong thực hành tín ngưỡng của cư dân vùng biển Cửa Lò (6/7/2020)
Du lịch trong mối quan hệ với văn hóa và nhân cách (6/7/2020)
Các nhà báo cần học tập ở Bác Hồ cách đặt tên cho bài báo (12/6/2020)
Khuôn viên nhà ở truyền thống của người Kinh ở Nghệ An (11/6/2020)
Gìn giữ, phát huy và phát triển bản sắc văn hóa dân tộc trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế (31/5/2020)
Một phương diện của tài năng Nguyễn Du (8/5/2020)
Trang phục cô dâu Việt xưa thường có màu gì? (7/5/2020)
Thầy mo - Người là ai? (28/4/2020)
Để hiểu đúng nền khoa cử Nho học xưa (31/3/2020)
Cảm quan hậu hiện đại về thế giới hiện thực trong tiểu thuyết của Milan Kundera (19/3/2020)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách: Hồ Chí Minh biểu tượng của hòa bình, tình hữu nghị giữa Việt Nam và thế giới - Symbol of peace, friendship Between Vietnam and the world
Giới thiệu sách: Hồ Chí Minh biểu tượng của hòa bình, tình hữu nghị giữa Việt Nam và thế giới - Symbol of peace, friendship Between Vietnam and the world
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 913 | Tất cả: 2,470,353
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp