NGHIÊN CỨU KHXH&NV > NGHIÊN CỨU VĂN HÓA - XÃ HỘI
Thầy mo - Người là ai?
Tin đăng ngày: 28/4/2020 - Xem: 57
 

                      Quán Vi Miên

1. Ngày 10/6/2019, Báo Người lao động đưa tin: “Vào khoảng 22 h ngày 9/6/2019, cụ Lô Văn Viên (80 tuổi, thầy mo ở bản Bà, Hữu Kiệm, Kỳ Sơn) chém ông Lô Văn Viên (con trai 48 tuổi) tử vong”(1).

Trước đó, ngày 14/5/2019, Báo Nghệ An đưa tin: “Ông Vi Đình Hoa (61 tuổi, thầy mo ở xã Mậu Đức, Con Cuông) bị Tòa án nhân dân tỉnh Nghệ An tuyên phạt 15 năm tù vì tội giết người (con trai Vi Đình Tuyết)”(2).

Trong ký ức của tôi hiện về hình ảnh các thầy mo những năm 50, 60 ở bản quê (Châu Quang, Quỳ Hợp) của thế kỷ trước. Đó là ông mo Thảnh ở bản Đôn, bà mo Tọa ở bản Mộng, ông mo Hơ ở bản Le, ông mo Àn ở bản Ảng, ông mo Nhân ở bản Na Xén, v.v.

Tất cả họ, theo tôi quan sát/biết được, đều là những người “già bản” tốt, sống mẫu mực, gia đình ấm êm, sống giản dị, thanh đạm, tiết chế bản thân, hay giúp đỡ người khác,… Không hề có chuyện to tiếng, chửi mắng, đánh đập ai; gây án mạng thì lại càng không! Vậy mà bây giờ…

Upload

Lễ cúng trong Lễ hội Xăng Khan của người Thái Nghệ An

2. “Tại sao lại có thầy mo, nghề mo? Nói cách khác, nguồn gốc của "mo là gì?”. Câu hỏi đó đeo đẳng tôi từ hồi còn nhỏ cho tới bây giờ. Tôi đã tìm hiểu qua nhiều người già, qua hàng chục ông/bà mo; và sau này, qua sách vở, qua sưu tầm, nghiên cứu văn hóa-văn nghệ dân gian… Có cái “sáng rõ”, có cái vẫn còn “bí ẩn”. Và có lẽ, cái “bí ẩn” vẫn cứ mãi mãi song hành. Vì đó là tín ngưỡng. Xét từ cội nguồn, người Thái tin và tôn thờ lực lượng siêu nhiên, mà thuật ngữ Thái gọi là phí. Trong đó phí chia thành lực lượng siêu nhiên cá thể (gồm có phí vắn - hồn vía người; và phí một - lực lượng siêu nhiên bảo vệ hồn người, sự vật, sinh linh khác); và lực lượng siêu nhiên ngoài cá thể, ngụ ở Mương Phí (Mường Ma). Phí vắn - linh hồn người, tồn tại trong không gian gồm 3 thực thể mỉnh, nen, khớ. Mỉnh ở không gian đất, đối lập với phía trên là không gian trời. Nen mọc từ không gian đất, nối với không gian trời bằng dây khớ. Chết, đồng nghĩa với việc mỉnh không còn bày, dây nen dây khớ bị đứt. Mà nen tuột, phí vắn lìa xác, người tan vào Mương Phí (Mường Ma). Phí một là lực lượng siêu nhiên thuộc dòng nữ, để bảo vệ linh hồn cho mỗi người. Phí một có lực lượng siêu nhiên khác trợ lực gọi là môn. Nữ thần một ở Mường Trời phái các mo một mo môn xuống trần gian để “chăm lo/trông coi phần hồn” cho mọi người ngay từ khi người đó/con người mới sinh ra! Người làm nghề mo phải thờ Nữ thần một và phải được môn nhập. Là người được coi là có khả năng giao tiếp với cả 2 lực lượng siêu nhiên đã nêu trên, thầy mo có nhiệm vụ “chữa hồn” (péng khuôn/pánh vắn) cho mọi người(3).

Không phải đơn giản một người được “môn nhập” là thành thầy mo! Các nhà khoa học đã chỉ ra rằng: “Muốn trở thành mo thì phải học, phải rèn luyện, phải tu nhân tích đức, phải kiêng kỵ, v.v”. GS. Phạm Đức Dương viết: "Muốn nắm được ma thuật và thuốc để chữa bệnh, thì phải tìm thầy học đạo và mang đầy tính chất bí hiểm: học bí mật, ở trong rừng, phải kiêng kỵ, phải luyện tập… Những người học được phép thuật đó đã trở thành Mo Môn"(4).

Trong lễ hội Xang Khan của người Thái có “màn” thầy Mo Khu (mo thầy) dạy mo học trò (lực liệng/con nuôi) học làm thầy mo, phải ghi nhớ và thực hành các hành vi đạo đức, v.v. Theo sự quan sát các mo hành nghề, tôi thấy có những điều không bình thường như mo nhớ được hàng vạn câu cúng, mo lên đồng, trổ tài phép thuật, v.v. Liệu một người “không có khả năng” thì có thể “làm” được không? Rõ ràng, một người muốn học nghề mo phải có những tố chất nhất định. Trước hết là trí tuệ. Sau là ý chí, đạo đức, nhân cách, v.v. Nghề mo được lưu truyền qua các đời như thế nào? Các nhà Dân tộc học đã chứng minh là nghề mo có thể thế tậpkhông thế tập.

Nhà nghiên cứu Vũ Thị Hoa có viết: "Chức vị Mo Phăn (một loại mo đẳng cấp - QVM) này thường cha truyền con nối. Nhưng nếu Mo Phăn qua đời mà không có con trai kế vị hoặc con trai không có đủ những tiêu chuẩn cần thiết thì người trưởng họ soạn một mâm cơm mời những người lớn tuổi trong họ đến bàn bạc, chọn lựa người xứng đáng trong dòng họ lên thay"(5).

Các tác giả Ngô Đức Thịnh, Cầm Trọng cũng viết: "Người ở trong họ quý tộc muốn giữ chức thế tập như Pằn (Xen), Mo Mường… phải tiến hành đổi họ thành họ ngoài quý tộc, tục này gọi là Tư Đằm (nhập Đẳm)"(6).

Như vậy, mo có thể thế tập không thế tập, có thể là người ngoài quý tộc trong quý tộc, với một số điều kiện, tiêu chuẩn và thủ tục kèm theo.

Nhân tiện, xin nói thêm: Thầy mo lưu giữ và truyền dạy các di sản văn hóa của dân tộc. Nhà nghiên cứu văn hóa Vương Trung gọi họ là “người chủ văn hóa”. Có thầy mo đạt đến mức “nghệ nhân”. GS.TSKH Tô Ngọc Thanh dẫn lời của UNESCO (tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc) gọi nghệ nhân là “những báu vật sống”. Tôi sẽ không sưu tầm, nghiên cứu được gì nhiều, nếu không tìm gặp các thầy mo. Tôi tôn trọng và biết ơn họ vô cùng (những người mà tôi đã gặp và làm việc trong thời gian qua).

Upload

Thầy Mo trong Lễ cúng

3. Cuối cùng, khi đã trở thành mo phì phải hành nghề “vì mọi người”. Mo (siêu hình) ở trong cái túi “tạy ho” treo trong buồng, dạy cho đứa trẻ sơ sinh biết cười, lật, lẫy, nói; lớn lên, nó ốm đau thì phải “cúng vía, sửa hồn”, bốc thuốc (mo hữu hình); thành niên, lấy vợ lấy chồng thì “ghép 2 số duyên” lại cho thành gia thất; già, ốm đau thì “buộc vía”, bốc thuốc; qua đời thì “tiễn hồn về trời”… Mo song hành với toàn bộ vòng đời của người Thái. Vì vậy, mọi người kính trọng, biết ơn mo, dâng lên họ chút quà biếu từ đáy lòng, sau cuộc lễ gì đó (buộc vía, cho thuốc,v.v). Nhưng xã hội thay đổi thì nghề mo cũng có sự thay đổi. Có người biến chất. Tôi đã nghe kể bây giờ có thầy mo mặc cả tiền thù lao trước khi “gia ơn” cho ai đó; hoặc xong việc, người ta chưa kịp “dâng lễ” thì lại đòi… Và bây giờ là giết người…

Upload

Bà Mo trong Lễ hội Đền Chín Gian huyện Quế Phong

Trở lại với 2 vụ án mạng ở trên. Vụ thứ nhất, tác giả bài báo cho biết: “Ông Viên là thầy cúng, trước khi sự việc xảy ra, ông có đi cúng về và nghi có uống rượu?”. Vụ thứ hai, phóng viên cũng viết: “Ông Vi Đình Tuyết về nhà bố mẹ chơi. Thấy mẹ bị đánh, anh lớn tiếng với ông Hoa (bố), khuyên ông uống ít rượu đi, để mẹ và gia đình đỡ khổ…”. Như vậy, cả 2 vụ giết người đều có yếu tố của ma men, tất nhiên, còn có yếu tố khác nữa cấu thành tội phạm. Nhưng dù gì, thì thầy mo cũng phải giữ cho được nhân cách của mình, để xứng đáng với lòng tin yêu của người dân Thái.

                                                                                        Huồi Tỷ, 11/6/2019

 

Chú thích

(1). Đức Ngọc, Thầy cúng 80 tuổi chém con trai tử vong rồi bỏ trốn// nld.com.vn

(2). An Quỳnh, Thầy mo ở Nghệ An đâm chết con trai vì “con ma rượu”// Báo Nghệ An…

(3). Cầm Trọng, Phan Hữu Dật, Văn hóa Thái Việt Nam, Nxb.Văn hóa dân tộc, Hà Nội 1995, tr.402-405.

(4). Phạm Đức Dương, Ngôn ngữ và văn hóa Lào trong bối cảnh Đông Nam Á, Nxb. Chính trị Quốc gia, Hà Nội 1999, tr. 206.

(5). Vũ Thị Hoa, Lễ hội cầu mùa của người Thái ở Tây Bắc Việt Nam, Nxb. Văn hóa Thông tin, Hà Nội 1997, tr. 121.

(6) Cầm Trọng, Ngô Đức Thịnh, Luật tục Thái ở Việt Nam (Tập quán pháp), Nxb. Văn hóa dân tộc, Hà Nội 2003, tr. 23,

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nghiên cứu KHXH&NV khác:
Một phương diện của tài năng Nguyễn Du (8/5/2020)
Trang phục cô dâu Việt xưa thường có màu gì? (7/5/2020)
Thầy mo - Người là ai? (28/4/2020)
Để hiểu đúng nền khoa cử Nho học xưa (31/3/2020)
Cảm quan hậu hiện đại về thế giới hiện thực trong tiểu thuyết của Milan Kundera (19/3/2020)
Tích tụ, tập trung đất đai cho phát triển nông nghiệp ở Việt Nam trong điều kiện mới (19/3/2020)
Những vấn đề của xã hội đương đại cần được trả lời (2/3/2020)
Tết cổ truyền người Thái - Nghệ An (25/2/2020)
Những năm Tý vẻ vang trong lịch sử (10/2/2020)
Tuổi Tý với danh nhân Việt Nam (7/2/2020)
Tết Nguyên Đán - Những góc nhìn về văn hóa và con người (21/1/2020)
Trao đổi thêm về một số ký hiệu nghệ thuật trong các tác phẩm viết về Tây Nguyên (6/12/2019)
Điện ảnh tài liệu Việt Nam và những câu chuyện làm phim về Bác Hồ (29/11/2019)
Đưa dân ca Ví, Giặm vào trường học trong giai đoạn hiện nay (11/10/2019)
Đi tìm không gian mới cho Ví, Giặm (11/10/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Ra mắt bộ sách
Ra mắt bộ sách "Nhật ký thời chiến Việt Nam"
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 1,556 | Tất cả: 2,272,462
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp