GIỚI THIỆU CHUNG
Tiềm năng khảo cổ học ở miền Tây Nghệ An
Tin đăng ngày: 5/10/2015 - Xem: 81481
 

TIỀM NĂNG KHẢO CỔ HỌC Ở MIỀN TÂY NGHỆ AN

Phan Văn Hùng

Nghệ An là tỉnh có nhiều di tích khảo cổ học thời tiền sử gắn với hệ thống hang động trải dài từ Đông sang Tây. Cho đến nay các nhà khảo cổ học đã xác lập được 2 nền văn hóa đá mới ở xứ Nghệ là văn hóa Quỳnh Văn và văn hóa Bàu Tró, nhưng cả 2 nền văn hóa trên đều phân bố ở vùng đồng bằng ven biển. Riêng vùng rừng núi Nghệ An từ năm 1936-1975 đã phát hiện hơn 20 di tích hang động, tuy vậy hàng chục năm qua ở Nghệ An hầu như chưa có cuộc điều tra, thẩm định những phát hiện cũ và khai quật mới (ngoại trừ hang Đồng Trương ở huyện Anh Sơn). Do vậy mà những hiểu biết và khám phá về lịch sử văn hóa xa xưa của vùng đất Nghệ An đang còn hạn chế, điều đó ảnh hưởng đến công tác bảo tồn và phát huy tác dụng đối với hệ thống di tích khảo cổ học đầy triển vọng ở miền Tây, cũng như thiếu thông tin, tư liệu bổ sung cho phần lịch sử Nghệ An giai đoạn thời tiền sử.

Nhằm góp phần khắc phục những hạn chế trên, được sự quan tâm của Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, vừa qua Viện Khảo cổ học do PGS - Tiến sĩ Nguyễn Khắc Sử làm trưởng đoàn, phối hợp với Ban quản lý Di tích & Danh thắng, Bảo tàng Nghệ An cùng cán bộ Văn hóa các huyện Tương Dương, Con Cuông, Anh Sơn và Quỳ Châu tiến hành điều tra xác minh và phát hiện một số di tích ở 4 huyện miền Tây Nghệ An. Trong thời gian 25 ngày vừa điền giã, khảo sát trên địa bàn 4 huyện miền Tây vừa xử lý tài liệu hiện vật tại Bảo tàng Nghệ An đoàn đã có được kết quả bước đầu như sau:

Huyện Tương Dương có các di tích sau:

Di tích hangThẳm Bạc Quàng tại xã Yên Na. Tọa độ:19018’53,3” vĩ Bắc; 1040 35’01” Kinh Đông, cao 294,5m so với mực nước biển, hang ăn sâu vào núi 21m. Nền hang phẳng, phủ lớp sét vôi màu nâu. Trong một diện tích 100m2, đoàn đã tìm thấy công cụ đá, vỏ ốc suối chặt đít, trong tương lai có thể tiến hành khai quật.

Di tích đền Vạn nằm giữa sông Nậm Mộ và sông Nậm Nơn, nơi 2 sông này hợp lưu thành đầu nguồn sông Lam gọi là Cửa Rào thuộc xã Xá Lượng. Địa điểm này có tọa độ: 19017’17,1” vĩ  Bắc, 104o25’32,6” kinh Đông, cao 85m so với mực nước biển. Di tích rộng khoảng 1.000m2, khả năng có thể khai quật khoảng 200m2. Trên bề mặt di tích và trong hố thăm dò thu thập được 1 công cụ chặt rìa lưỡi ngang và 1 công cụ chặt bằng cuội, trên 20 mảnh gốm thuộc loại thô hoặc mịn, giống gốm sơ kỳ thời đại kim khí, đặc trưng cho gốm tiền Đông Sơn ở thượng lưu sông Lam.

Di tích Đồi Đền ở Cửa Rào, xã Xá Lượng, tọa độ 19017’17,1” vĩ Bắc, 1040 25’32,6” kinh Đông, cao 85m so với mực nước biển. Di tích rộng khoảng 2.000m2, nhưng khả năng tiếp tục khai quật khoảng 1.000m2. Tại đây trên bề mặt di tích đoàn nhặt được những viên cuội được ghè đẽo, và hiện vật rừu đá có vai, chì lưới bằng đá cuội, rất nhiều hiện vật là gốm thô, gốm mịn thuộc thời đại kim khí.

Di tích khe Ngậu, ở xã Xá Lượng, có tọa độ 19016’41,6” vĩ Bắc, 1040 24’55,7” kinh Đông, cao 96m so với mực nước biển. Di tích rộng 1.500m2 , nhưng khả năng khai quật là 500m2. Tại đây trên bề mặt thu thập được một số công cụ đá cuội được ghè đẽo xen lẫn những mảnh gốm thô.

Di tích Bản Cửa Rào, tọa độ 19017’08’2” vĩ Bắc, 104026’0,9” kinh Đông, cao 93m so với mực nước biển. Di tích nằm cạnh sông Cả với diện tích 500m2. Cạnh di tích là ta luy do dân thổ cư đào, san, lấp, làm nhà ở. Trên mặt ta luy phát hiện những mảnh gốm thô thời đại kim khí và các công cụ đồ đá, đồ đồng.

Huyện Con Cuông có các di tích:

Hệ thống hang Con Noong (Con Ong) gồm có 3 hang, các hang nằm gần nhau. Hang giữa có tọa độ: 19000’23,7” vĩ Bắc, 104054’02,8” kinh Đông, cao 70m2 so với mực nước biển. Cả 3 hang đều nằm trên địa bàn xã Yên Khê, huyện Con Cuông.

Hang Con Noong 1 tương đối nguyên vẹn, có thể tiếp tục khai quật trên diện tích 60m2. Qua quan sát trên vách hố đào ở địa tầng dày 40cm đã thu được một số mảnh tước, xương và vỏ nhuyễn thể. Trên một vách hố đã xuất lộ mộ và di cốt người xưa, di tích có niên đại văn hóa Hòa Bình.

Hang Con Noong 2 và Con Noong 3 đã bị đào phá nhưng vẫn nhặt được các công cụ bằng đá, mảnh tước, xương và vỏ các loài nhuyễn thể nước ngọt. Đặc biệt trên mặt trần và vách hang Con Noong 3 ở độ cao 17,7m có 1 phiến đá vôi phẳng, rộng 4m, cao 3m có các lỗ tròn khoét sâu vào đá, đây là căn cứ có thể liên hệ, so sánh với  phiến đá có các ký tự cổ lỗ tròn và  hình người ở hang Bò xã Hoa Sơn, huyện Anh Sơn. Những hiện vật thu nhặt được ở 3 hang chứng minh rằng khoảng 1 vạn năm trước đã có con người sinh sống ở đây.

Hệ thống hang Nọong Mu gồm 2 hang: Nọong Mu 1 và Nọong Mu 2 thuộc địa bàn xã Lục Dạ. Hang Nọong Mu 1 có tọa độ: 18058’49,2” vĩ Bắc, 104054’24,7” kinh Đông, cao 73m so với mặt nước biển. Hang có hình hàm ếch, nền hang phía ngoài chất đầy những tảng đá do bị sập từ trần xuống. Tuy vậy, mặt bằng hang còn tương đối nguyên vẹn, diện tích có khả năng khai quật: 80m2. Đây là hang có địa tầng nguyên vẹn thuận lợi cho công tác khai quật trong tương lai.

Hang Noọng Mu 2 cách Nọong Mu 1 khoảng 30m, trong các ngách hang đoàn đã nhặt được nhiều công cụ cuội ghè đẽo kiểu Hòa Bình và nhiều mảnh tước, xương động vật, vỏ nhuyễn thể và còn nhiều tro than, dấu tích bếp lửa của người xưa. Đây cũng là hang có địa tầng tương đối nguyên vẹn, thuận lợi cho việc khai quật trong thời gian tới.

Hang Ông Trạng, thuộc xã Chi Khê. Trước và phía trên hang có văn bia bằng chữ Hán được lập dưới triều Trần (1335). Hang có tọa độ: 19o03’21,7” vĩ Bắc, 104051’54,6” kinh Đông, cao 48m so với mực nước biển, mặt hang cao so với mặt ruộng phía trước là 9m. Cửa hang hướng Bắc, nhìn ra sông Lam. Phía cửa hang quan sát thấy đất sét màu đen nhạt vốn là trầm tích hang, tại đây đoàn nhặt được 2 công cụ cuội ghè đẽo thô sơ làm từ đá quartzite, dạng chopper, cùng vỏ ốc suối.

Mái đá T3 tại xã Bồng Khê, có tọa độ: 19001’54,8” vĩ Bắc, 104051’46,9” kinh Đông, cao 82m so với mực nước biển. Mái đá rộng 37m, trần cao 30m, từ cửa ăn sâu vào núi đá 22m. Mái đá T3 có thể khai quật được ở khoang trong với diện tích  50m2. Tại đây đoàn khảo sát thu thập 1 chày và 5 mảnh tước, trong đó có 2 mảnh tước làm từ đá quarzit, trên rìa có dấu tu chỉnh làm công cụ cắt, nạo.

Hang Hóong Nàng ở xã Lục Dạ, có tọa độ: 18057’46,8” vĩ Bắc,104054’,40,02” kinh Đông, cao 133m so với mực nước biển. Đây là di tích có giá trị khảo cổ và danh thắng hang động. Hang có chiều dài 104m. Tại cửa hang đoàn nhặt được mảnh tước bằng đá cuội, xương động vật, vỏ nhuyễn thể, 1 công cụ chặt làm từ đá quarzit, 1 chày, 1 hòn ghè làm từ cuội basalt, 2 mảnh tước nhỏ và mỏng.

Hang Thẩm Khấu ở xã Yên Khê, tọa độ 19001’15,2” vĩ Bắc, 104054’11,6” kinh Đông, cao 36m so với mực nước biển. Cửa hang rộng 14m, sâu 36m, trên mặt hang để lộ nhiều hóa thạch xương động vật, đây là dấu tích cổ sinh giai đoạn Pleistocene ở Con Cuông. Ngoài cửa hang còn một số hiện vật bằng công cụ đá ghè đẽo.

Hang Tôm ở xã Yên Khê, tọa độ 19000’28,3” vĩ Bắc, 104051’14,7” kinh Đông, cao 97m so với mực nước biển. Trên mặt di tích nhặt được vài công cụ đá được ghè đẽo, mảnh tước, vỏ ốc suối đã chặt đít.

Di tích thành Trà Lân. Thời hậu Lê (đầu thế kỷ 15) thành Trà Lân là thủ phủ  của phủ Trà Lân, (bao gồm 3 huyện ngày nay là: Con Cuông, Tương Dương, Kỳ Sơn). Ngày nay thành Trà Lân thuộc địa phận xã Bồng Khê. Đoàn đã tiến hành khảo sát một đoạn thành lũy ở thôn Tân Lập, xã Bồng Khê, thu thập được phần đầu 1 viên ngói ống và một số gạch lát nền có in hoa nổi. Trong khu vực này còn nhiều mảnh vật liệu của các công trình kiến trúc xưa để lại.

Huyện Anh Sơn có các di tích :

Hệ thống di tích mái đá Bò, gồm 3 di tích, đều ở xã Hoa Sơn.

Mái đá Bò 1 có di tích khảo cổ là bản khắc trên đá, qua di tích và di vật cho thấy đây là di tích văn hóa Hòa Bình muộn. Đặc biệt với việc có bản khắc trên đá xen lẫn các bức vẽ hình người là phát hiện mới lạ không chỉ ở xứ Nghệ mà các địa phương khác ở miền Trung cũng chưa hề thấy.

Mái đá Bò 2 nằm ở phía Bắc mái đá Bò 1, có tọa độ: 18055’28,0” vĩ Bắc, 105000’56,9” kinh Đông, cao 52m so với mực nước biển. Trên mặt mái đá xuất lộ công cụ ghè đẽo bằng đá cuội, mảnh tước, gốm, vỏ ốc chặt đít, xương động vật.

Mái đá Bò 3 cách mái đá Bò 2 khoảng 20m, tọa độ: 18055’27,3” vĩ Bắc, 105000’59,3” kinh Đông, cao 53m so với mực nước biển. Trên bề mặt mái đá xuất lộ công cụ cuội ghè đẽo và mảnh tước, vỏ ốc chặt đít, xương động vật.

Di tích hang Vận Động thuộc xã Tường Sơn, tọa độ: 18058’16,8” vĩ Bắc, 105000’40,5” kinh Đông, cao 40m so với mực nước biển, hang sâu 12m. Trong hang có 3 ngách nhỏ, có một số hiện vật như công cụ ghè đẽo bằng đá, một ít ốc suối.

Di tích hang Cửa Lũy, thuộc xã Hoa Sơn, có tọa độ: 18057’00” vĩ Bắc, 105002’53,9” kinh Đông, cao 42m so với nước biển. Nền hang rộng 10,4m, ăn sâu vào lòng núi 13,5m. Tại đây phát hiện một số hiện vật đá như công cụ ghè, mảnh tước, diện tích có thể khai quật khoảng 30m2.

Di tích hang Khe Dầu thuộc xã Phúc Sơn, tọa độ: 18054’01,50” vĩ Bắc, 105004’24,8” kinh Đông, cao 80m so với mực nước biển, hang có 2 cửa, lòng hang có khoang, ở đây đoàn nhặt được một số công cụ đồ đá.

Huyện Quỳ Châu có các di tích:

Di tích Thẳm Chàng (hang Con Voi) ở xã Châu Thuận. Thẳm Chàng là một hang khá lớn, cửa hang cao: 10m, rộng 13m và dài 63m. Trong hang thu thập được 9 hiện vật đá, một số vỏ ốc suối, ốc ruộng có dấu chặt đít. Có nhiều khả năng đây là di tích hậu kỳ đá cũ.

Di tích Thẳm Cỏ Ngụn (hang Cây Gạo) thuộc xã Châu Bình có tọa độ: 19038’28,5” vĩ Bắc, 105000’58’5” kinh Đông, cao 117m so với mực nước biển. Hang Cỏ Ngụn khá lớn, cửa hang rộng 16m, sâu 19m. Tại đây đoàn đã thu được xương động vật hóa thạch. Trên vách hang còn dấu vẽ hình người và 2 dòng chữ Thái cổ. Trên bề mặt hang còn để lại rất nhiều công cụ cuội ghè đẽo kiểu văn hóa Hòa Bình, niên đại khoảng 7- 8 ngàn năm.

Di tích Thẳm Bông (hang Con Sâu) ở xã Châu Thuận, tọa độ: 19038’17,0” vĩ Bắc, 105003’08,0” kinh Đông, cao 121m so với mực nước biển, cửa hang rộng, hang sâu 20,8m. Ngoài cửa hang trong khối trầm tích nâu đỏ tìm thấy hóa thạch răng tê giác. Đây là trầm tích cổ nhất tìm thấy ở hang. Tại đây đoàn còn nhặt được hiện vật đá được ghè đẽo, rừu mài toàn thân, nhiều vỏ nhuyễn thể và mảnh gốm thô, vặn thừng. Những hiện vật trên chứng tỏ đây là di tích khảo cổ thuộc thời kỳ từ đá mài sớm đến đá mài muộn.

Di tích Thẳm Bua (hang Hoa Sen ) ở xã Châu Tiến có tọa độ: 19036’59,8” vĩ Bắc, 105001’05,0”  kinh Đông, cao 100m so với mực nước biển. Trên vách trái còn sót lại một khối trầm tích màu vàng, tìm thấy vỏ nhuyễn thể, công cụ cuội ghè đẽo và xương động vật hóa thạch. Tại đây đã thu nhận 11 hiện vật đá trên mặt hang.

Ngoài những di tích có giá trị về khảo cổ học, đoàn còn phát hiện 4 di tích danh thắng có khả năng phát triển du lịch như hang Mè Món, hang Tôn Thạt ở xã Châu Thuận - Quỳ Châu; hang Lèn Voi ở xã Tường Sơn - Anh Sơn; hang Nàng Màn ở xã Yên Khê - Con Cuông.

Gần một tháng điều tra, khảo sát ở 4 huyện miền Tây Nghệ An, đoàn đã thẩm định lại hơn 20 di tích đã biết trước đây, phát hiện mới 21 địa điểm hang động và 6 địa điểm ngoài trời. Từ kết quả trên cho ta thấy tiềm năng khảo cổ học nói chung, khảo cổ học hang động nói riêng ở Nghệ An là rất lớn.

Những kết quả nghiên cứu bước đầu cho thấy hệ thống di tích hang động ở Nghệ An có vị trí nhất định trong tiến trình phát triển của lịch sử dân tộc với các mốc chính sau:

Giai đoạn hình thành người hiện đại (60.000 - 50.000 năm cách ngày nay) gắn với di tích hang Thẩm Ồm - Quỳ Châu.

 Giai đoạn hậu kỳ đá cũ (50.000 - 15.000 năm cách ngày nay) gắn với các di tich Thẳm Chàng, hang Cỏ Ngụn - Quỳ Châu.

Giai đoạn sơ kỳ đá mới (15.000-5.000 năm BP). Nhiều di tích giai đoạn này được phát hiện như: hang Thẩm Hoi, hang Ong, hang Nọong Mu ở huyện Con Cuông…

Giai đoạn hậu kỳ đá mới - sơ kỳ kim khí (5.000-3.000 năm BP). Di tồn văn hóa giai đoạn này tìm thấy ở nhiều di tích: Hang Đồng Trương, mái đá Bò ở huyện Anh Sơn, hang Có Ngụn ở huyện Quỳ Châu,…

Trên đây là kết quả bước đầu của đợt khảo sát ở 4 huyện miền núi Nghệ An, vì vậy người viết bài này mong muốn và đề nghị Sở VHTT&DL Nghệ An cần có dự án điều tra tổng thể các di tích khảo cổ học trên địa bàn toàn tỉnh, đặc biệt chú ý tới các di tích hang động ở miền núi. Trên cơ sở đó xây dựng quy hoạch bảo vệ, khai thác và phát triển du lịch trong thời gian tới.

Giới thiệu chung khác:
Di sản tài liệu Hán Nôm họ Nguyễn Khắc Hồng Long, Nam Đàn (13/4/2018)
Người Nghệ đỗ cử nhân năm Tuất (2/3/2018)
Di sản Hán Nôm với hệ thống di tích Tây Yên Tử (19/12/2017)
Khảo lại ba bản dịch Hai bài Văn bia đền Cuông (6/10/2017)
Kim Vân Kiều tân truyện Trong “Kho sách xưa” của Trường Đại học Yale (26/9/2017)
Bốn chuyến bay không thể nào quên (11/9/2017)
Sa mu dầu - Di sản Nghệ An trong top 10 cây lớn nhất trái đất? (8/9/2017)
Hợp tác KH&CN Việt – Lào hướng đến tầm cao mới (3/7/2017)
Bàn thêm 16 chữ vàng (Tứ tôn châm) của Hoàng giáp Nguyễn Khắc Niêm (3/7/2017)
Công tác tuần tiểu, kiểm soát vùng biển miền Trung qua một số tư liệu Châu bản triều Nguyễn (3/7/2017)
Bàn về những suy diễn tùy tiện trong “Bản lý lịch di tích” đền Bạch Vân (31/3/2017)
THỬ BÀN THÊM VỀ MỘT SỐ KÝ HIỆU NGHỆ THUẬT TRONG CÁC TÁC PHẨM VIẾT VỀ TÂY NGUYÊN (31/3/2017)
CỬ NHÂN ĐẤT NGHỆ ĐỖ Ở CÁC KHOA NĂM DẬU (20/1/2017)
CÁC VỊ ĐẠI KHOA XỨ NGHỆ TRONG KHOA THI TIẾN SĨ CUỐI CÙNG (KỶ MÙI – KHẢI ĐỊNH THỨ 4 (1919)) (20/1/2017)
BA TRANG, BẢY TRẠI BÂY GIỜ LÀ ĐÂU? (20/1/2017)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Thơ chọn và sự tinh tế của người chọn thơ
Thơ chọn và sự tinh tế của người chọn thơ
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 5,229 | Tất cả: 3,696,943
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Đặc san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp