ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > CON NGƯỜI XỨ NGHỆ
Tiến sĩ Phan Nhân Tường
Tin đăng ngày: 25/2/2020 - Xem: 237
 

Phan Xuân Thành

 Phan Nhân Tường sinh ngày 08/9 năm Giáp Tuất (1514) tại thôn Bạch Xá, xã Hoàng Xá, tổng Võ Liệt (nay là xã Thanh Hà, huyện Thanh Chương) trong một gia đình nông dân khá giả có nề nếp. Cha là ông Phan Nhân Trung, mẹ là Nguyễn Thị The một người phụ nữ đức độ, đảm đang.

Khi mới sinh Phan Nhân Tường khôi ngô tuấn tú, tướng mạo khác thường nên được người cha chọn đặt tên là Nhân Tường, có nghĩa là lòng thương người. Tường là hạt giống tốt truyền lại cho muôn đời con cháu mai sau. Từ nhỏ ông là một cậu bé hiếu thảo chăm học nên đã nổi tiếng thông minh. Gia đình mời thầy về nhà dạy học đã “không đủ chữ” để thỏa mãn tính hiếu kỳ, nên cậu gửi học ở nhiều thầy đồ nổi tiếng. Do đó cậu được đi nhiều nơi học rộng, hiểu sâu.

Năm 1543 Phan Nhân Tường đậu Hương Cống. Trong khi vừa luyện thi để thi Hội thì cậu đảm nhiệm chức xã trưởng xã Hoàng Xá, cùng nhân dân khai khẩn đất hoang, xây dựng nên một làng quê trù phù.

Upload

Lịch triều đại khoa bia chí tại Đình Võ Liệt, huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An: “Phan Nhân Tường: Lê Nguyên Hòa thập tứ niên chế khoa đồng Tiễn sĩ Tri thẩm hình viện lịch triều sắc phong Phúc Thần”.Tạm dịch: “Phan Nhân Tường: Đậu đồng tiến sĩ chế khoa Lê Nguyên Hòa năm thứ 14 - làm Tri thẩm hình viện được phong làm Phúc Thần”

 

Địa hình huyện Thanh Chương 80% diện tích tự nhiên là rừng già, đồi trọc, có 6 con sông nhỏ bắt nguồn từ dãy Trường Sơn chạy qua xã đổ về sông cả (Sông Lam) dân gian có bài thơ về “Đường núi ở Thanh Chương”:

“Suối bay rừng núi phun cao vút

Gió mát bên cây thổi nhẹ phèo

Dinh lũy Cao hoàng còn dấu cũ

Công ơn giết giặc đá chưa rêu”(1)

Địa thế hiểm trở như vậy nên thuở ấy đất canh tác chỉ có một phần nhỏ. Đời sống nhân dân gặp nhiều khó khăn, ruộng ít, thiên tai lại xẩy ra thường xuyên, nạn sưu cao thuế nặng vì thế người dân nơi đây rất nghèo khổ.

Là một xã trưởng được học hành, nên ông đã thấu hiểu hoàn cảnh của quê hương đất nước. Ông đã bàn bạc với quan chức địa phương tập hợp dân chúng khai hoang phát triển sản xuất. Với vùng thung lũng ven sông, có nhiều phù sa màu mỡ, nên ông đã huy động dân đắp bờ ngăn lạch, trồng lúa, ngô, chăn nuôi gà vịt.

Một thời gian, Phan Nhân Tường đã lãnh đạo nhân dân  khai khẩn được hàng trăm mẫu ruộng như Đồng Nậy, Đồng Giáng, Đồng Lùng, Đồng Trăn, Kẻ Chẻo, Đông Vực cày cấy được hai vụ mùa xanh tốt. Đồng thời ông cho lập làng mới như làng Kẻ Bạch, Bên ao, Kẻ Xá, Bạch Xá nay là xã Thanh Hà, Thanh Giang, Thanh Tùng.

Phan Nhân Tường sống trong hoàn cảnh lịch sử đất nước có nhiều biến động. Cuộc nội chiến Nam  - Bắc triều diễn ra hơn 60 năm. Là người thông minh có trình độ, Phan Nhân Tường nuôi trong mình chí lớn muốn đem tài trí ra giúp nước.

Upload

Mộc bản sắc Thành Thái ghi nhận công lao của Tiến sĩ Phan Nhân Tường, đậu Tiến sĩ ở triều vua Lê Trang Tông Phiên âm: "Sắc Nghệ An tỉnh, Thanh Chương huyện, Hoàng Xá xã, Bạch Xá thôn. Phụng sự Tri thẩm hình viện Phan Tướng quân chi thần, hộ quốc tý dân, nẫm trứ linh ứng, hướng lai vị hữu dự phong, tứ kim phi ưng cảnh mệnh, miện niễm thần hưu, phong vi Đoan Túc Dực Bảo Trung Hưng Chi Thần, chuẩn y cựu phụng sự, thần kỳ tướng hữu bảo ngã lê dân. Khâm thai. Thành Thái nhị niên, nhị nguyệt, nhị thập nhật." Dịch nghĩa: "Sắc cho thôn Bạch Xá, xã Hoàng Xá (nay là xã Thanh Hà), huyện Thanh Chương, tỉnh Nghệ An, (nơi) thờ phụng vị thần là quan Thẩm hình viện Phan Tướng Công (Phan Nhân Tường). Thần có công giúp đỡ đất nước, che chở cho nhân dân rất là linh thiêng. Thần đã từng được dự sắc phong, nay Trẫm nhận mệnh lớn của trời, nhớ tới công lao của thần (nên) phong là: Đoan Túc Dực Bảo Trung Hưng Chi Thần. Cho phép dân được thờ phụng như cũ, ngõ hầu Thần phù hộ dân ta. Kính cẩn thay. Ngày 12 tháng 2 năm Thành Thái thứ 2 (tức năm 1890)." Người dịch: Hoàng Văn Kiểm

Năm 1546 lực lượng nam triều đủ mạnh, vua Lê Trang Tông lập hành diện tại vùng Vạn Lại (Thanh Hóa), mở ân khoa để chọn người tài ra xây dựng cơ đồ. Hào kiệt vùng  Hoan - Diễn, Ô Quảng có 25 người đậu tiến sĩ tiếng tăm lừng lẫy. Sách “khoa bảng Nghệ An” cho biết: “Phan Nhân Tường xã Hoàng Xá đậu giải nguyên thi Hương, đậu Tiến Sỹ khoa Bính Ngọ - Nguyên Hòa 14 (1546), làm quan đến Tri thẩm hình viện”(2).

Đậu tiến sĩ năm 32 tuổi, Phan Nhân Tường ra làm quan giúp vua Lê, diệt Mạc, nhà Vua thấy Phan Nhân Tường là người thông thái, công minh, chính trực, liền giao cho chức Giám Sát Ngự Sử.

Xuất thân nhà nho xứ Nghệ, gặp buổi Lê - Trịnh tranh quyền, nhà Mạc nổi loạn, tình thế rối ren. Với bản tính cẩn trọng, khôn khéo, ông điều tra, xét hỏi các vụ việc liên quan đến bộ máy nhà nước phong kiến. Với ông “có tề gia, mới trị quốc”. Bọn nịnh thần quan lại tham nhũng, ức hiếp dân lành phải đem ra xử trảm làm gương, trả lại cuộc sống thanh bình cho trăm họ.

Với việc nước, ông khuyên chúa Trịnh Tông thế yếu thì hòa hoãn để lo quốc sách. Với nhà Mạc cùng ngôi nổi loạn, trái với lẽ trời, gây nạn binh đao. Ông tham gia bày mưu hiến kế, cùng các tướng sĩ đánh diệt giặc Mạc ở xứ Hải Dương, Thanh Hóa. Phan Nhân Tường rất coi trọng nhân tài, biết động viên khuyến khích mọi người, mọi giới đồng lòng dốc sức đánh giặc.

Là một người chính trực, cùng các tướng sĩ đánh giặc ở nhiều nơi, Phan Nhân Tường được quân sĩ kính trọng, vua quan tin cậy. Trải qua các đời vua từ Lê Trang Tông đến Lê Thế Tông, ông đều tận tụy hết lòng, những mong đem thái bình cho đất nước, chấm dứt cảnh nồi da nấu thịt để nhân dân yên bề làm ăn.

Năm Bính Tý 1576 ở xứ Nghệ đã xảy ra nhiều cuộc chiến tranh lớn giữa Nam triều và Bắc triều, Mạc Kính Điển đã đánh cướp xứ Thanh Hóa, Nghệ An: “Tiết chế Trịnh Tùng sai Phan Nhân Tường, cùng các tướng đánh bên tả, bên hữu, tất cả đều có kỷ luật. Tướng sĩ hăng hái gươm giáo sáng trời, gắng sức đồng thanh đều thề phá giặc”(3).

Là tướng sĩ thấy cảnh binh đao, dân tình khổ ải, Phan Nhân Tường luôn sát cánh cùng Tấn Quận Công, Nguyễn Cảnh Hoan và những người bạn đồng hương Thanh Chương như Nguyễn Duy Hiền (Hoa Ổ) lập được nhiều chiến công “Phan Nhân Tường đã cùng Nguyễn Cảnh Kiên (con trai Nguyễn Cảnh Hoan) tiến công bắt được Nguyễn Quyện ở Cầu Dền Hà”(4).

Trong trận quyết chiến này Phan Nhân Tường đã anh dũng hy sinh ngày 02/9/1576, để lại lòng thương tiếc cho tướng sĩ và nhân dân.

Upload

Mộc bản một trong những sắc phong Tiến sĩ Phan Nhân Tường triều vua Lê Trang Tông

Cuộc đời và sự nghiệp của ông được lưu truyền trong nhân dân, tiếng thơm còn vang mãi. Từ một con người thông minh, học giỏi, ông đã cùng dân làng khai hoang tạo dựng quê hương rồi đỗ đạt trong cảnh loạn ly. Ông làm quan 30 năm dưới 4 triều vua, một lòng vì nước vì dân. Lúc sống là một chân tướng có tài, thác trở thành phúc thần cho dân cho nước. Con người và sự nghiệp của ông đã được nhân dân tôn vinh lên thành huyền thoại.

Vua quan được tin thắng trận, chúa Trịnh tùng liền họp bàn chuyện mừng công: Cảnh Kiên lập chiến công được thưởng Kim Bài, gia phong cẩm y sự tín Quận Công; Duy Hiền, Trọng Giang  và những người còn lại đều được phong theo thứ bậc. Riêng Phan Nhân Tường được phong: Chân tướng hữu tài.

Phan Nhân Tường còn được ghi vào gia phả và bia đá cùng 24 vị tiến sĩ khác cùng đậu khoa Bính Ngọ. Đặc biệt Ông được rước vào thờ ở đình hàng Tổng (đình Võ Liệt), xã Võ Liệt, huyện Thanh Chương. Nhà thờ còn lưu giữ 28 sắc phong của vua Lê, trong đó có đạo sắc thứ nhất:

“Đại vương là người tài năng xuất chúng, làm quan xét xử pháp luật ở triều đình. Con người tài năng đó là do đất nước sinh ra và hun đúc nên, không thể không được coi là sự vinh hiển để noi gương, còn truyền lại cho đời sau, đó là một sự ơn huệ, noi theo thì được hiển đạt, cầu xin thì được đền đáp. Hồn thiêng của ông rất lớn đã che chở cho dân, có thể sánh với phép tắc của nhà nước, cần phải được suy tôn lên để khen tặng. Nhà Vua truyền cho kẻ Tân Vương trong nhà được bày tỏ kính ý để hưởng bổng lộc, sau lại phong thêm Tri thẩm hình viện, anh đoán thông minh, chính trực bảo quốc Đại Vương. Vì thế cho nên vua ban sắc phong.

Cảnh Thỉnh ngày 25/5/1795”.

(Người dịch: Phạm Gia Hào 86 tuổi, xã Thanh Tùng, huyện Thanh Chương)

Trong nhà thờ có nhiều Hoành phi, Đại Tự cổ và nhiều câu đối:

Lê Nguyên Hòa thập tứ niên tiến sĩ

Hoàng xá xã thiên vạn đại phúc thần

(Tiến sĩ Lê Nguyên Hòa năm thứ 14.

Phúc thần xã Hoàng Xá được thờ muôn đời)(5)

Có biển gỗ khắc ghi công trạng của Phan Nhân Tường:

 “Bài thơ trên bia đá xanh, một triều đại còn ghi rõ: ở Nhân Thành đã có miếu thờ quan Tri Thẩm hình làm trách nhiệm quốc gia giao phó ở nơi xa. Phan Tướn Công được thăng làm phúc thần, giết giặc Mạc phò trợ cho vua Lê, nổi tiếng một trung hưng danh tiếng”(6).

(Người dịch: Phạm Gia Hào - 86 tuổi, xã Thanh Tùng, huyện Thanh Chương).

Phan Nhân Tường làm quan với triều Lê Trung Tông, Lê Trang Tông, Lê Anh Tông, Lê Thế Tông (1533 – 1579), khi mất đã nhà nước phong kiến cho lập đền thờ để sớm chiều con cháu dâng hương tưởng niệm. Bởi vậy cứ đến ngày  02/9 hàng năm ngày giỗ của Phan Nhân Tường, dân làng dòng họ và nhân dân khắp nơi làm lễ truyền thống, tưởng nhớ công ơn của người đã làm nên một huyền thoại. Khói hương nghi ngút dâng lên mãi tầng xanh, lòng tưởng niệm khôn nguôi.

 Ngày 01/8/2019

Chú thích:

(1). Nghệ An ký (Bùi Dương Lịch) NXB KHXH Hà Nội năm 1993, trang 91.

(2). Khoa bảng Nghệ An (Đào Tam Tĩnh). NXB Nghệ An, năm 2005, trang 235.

(3). Đại Việt sử ký toàn thư. NXB KHXH, Hà Nội 1973, tr.184

(4). Hoan Châu Ký (Nguyễn Cảnh Thị). NXB KHXH Hà Nội năm 1998, trang 76.

(5). Câu đối xứ Nghệ (Đào Tam Tĩnh) (tập 2). NXB Nghệ An, 2005, tr.298

(6). Biển gỗ khắc ghi công trạng của Phan Nhân Tường năm 1798. Bản dịch của ông Phạm Gia Hào, 86 tuổi, xã Thanh Tùng, huyện Thanh Chương.

Đất và người xứ Nghệ khác:
Nghệ An trấn trong Hoàng Việt địa dư chí (6/7/2020)
Nguyễn Khắc Viện - Một nhà báo lớn của thời đại (6/7/2020)
Văn cúng thiên đài của người xưa (23/6/2020)
Di tích lịch sử quốc gia Đền thờ và Mộ Phùng Phúc Kiều, phường Nghi Thu, thị xã Cửa Lò (23/6/2020)
Đồng chí Lưu Quốc Long được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc đào tạo tại Quảng Châu - Trung Quốc (18/6/2020)
Phủ Hòa Quân (12/6/2020)
Người thư ký cụ Phan, làm Bí thư Tỉnh đoàn Thanh niên cộng sản (12/6/2020)
Đền Chiêng Ngam - Ngôi đền linh thiêng của người Thái trên vùng đất phủ Quỳ (12/6/2020)
Lý Nhật Quang - Vị Tri châu đầu tiên của Nghệ An (11/6/2020)
Người Khơ Mú Nghệ An (2/6/2020)
Một số nghề thủ công truyền thống xưa ở Nghệ An (2/6/2020)
Bác Hồ - Tấm gương tự học và học tập suốt đời (15/5/2020)
Bác Hồ với nhà khoa học Nguyễn Xiển (8/5/2020)
Người Thổ Nghệ An (7/5/2020)
Trạng nguyên Hồ Tông Thốc (28/4/2020)
THƯ VIỆN KHXH&NV
“Múa hai bàn tay” - Tập thơ dành cho các bạn nhỏ
“Múa hai bàn tay” - Tập thơ dành cho các bạn nhỏ
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 492 | Tất cả: 2,321,368
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp