DIỄN ĐÀN > TỌA ĐÀM VÀ CÁC VẤN ĐỀ TRAO ĐỔI
Những tranh luận xung quanh bài ca dao: “Tát nước đầu đình”
Tin đăng ngày: 10/2/2020 - Xem: 157
 

                                                                                                   Phan Bá Hàm

Hôm qua tát nước đầu đình

Bỏ quên chiếc áo trên cành hoa sen

Em được thì cho anh xin

Hay là em để làm tin trong nhà

Áo anh sứt chỉ đường tà

Vợ anh chưa có mẹ già chưa khâu

Áo anh sứt chỉ đã lâu

Mai mượn cô ấy về khâu cho cùng

Khâu rồi anh sẽ trả công

Ít nữa lấy chồng anh sẽ giúp cho

Giúp cho một thúng xôi vò,

Một con lợn béo, một vò rượu tăm

Giúp em đôi chiếu em nằm,

Đôi chăn em đắp, đôi trằm em đeo

Giúp em quan tám tiền cheo

Quan năm tiền cưới, lại đèo buồng cau.

Bài ca dao “Tát nước đầu đình” rất nổi tiếng, được học nhiều năm ở lớp đầu cấp phổ thông trung học. Đã có nhiều cuộc tranh luận trong giới giảng dạy và nghiên cứu văn học dân gian xung quanh tác phẩm này.

 Nhiều người cho rằng đây là lời tỏ tình của chàng trai đối với cô gái. Có thể nêu: Bùi Văn Nguyên (Giảng văn - Tập I - NXB Giáo dục 1963), Hoàng Tiến Tựu (Bình giảng ca dao - NXB Giáo đục 1998), Trần Gia Linh (Hướng dẫn dạy giảng vănX - NXB Giáo dục 1994), Nguyễn Hoàng Vĩ (Học văn X - NXB giáo dục 1995), Chu Xuân Diên (Văn X - Sách chỉnh lý hợp nhất - NXB Giáo dục 2000).

Dựa theo phân tích của các tác giả trên, chúng tôi xin tóm tắt cách hiểu này như sau:

Chàng trai mượn sự việc “Hôm qua tát nước đầu đình/ Bỏ quên chiếc áo trên cành hoa sen” để kiếm cớ bắt chuyện với cô gái một cách tự nhiên. Sau đó, chàng ướm hỏi: “Em được thì cho anh xin/ hay là em để làm tin trong nhà?” Câu hỏi rất khéo, đặt ra để chàng có cớ mà nói đến hoàn cảnh của của anh: “Áo anh sứt chỉ đường tà/ Vợ anh chưa có, mẹ già chưa khâu”. Đó là một thông tin hết sức quan trọng đối với cô gái. Đến đây anh mượn cô ấy về khâu cho cùng. Cô ấy là cách nói xa xôi tế nhị, ám chỉ người đang nói chuyện với mình. Chàng trai hứa khi nào cô ấy lấy chồng sẽ giúp cho một thúng xôi vò, một con lợn béo, một vò rượu tăm, đôi chiếu, đôi chăn, đôi trằm, quan tám tiền cheo, quan năm tiền cưới lại đèo buồng cau. Qua cách trả công hào phóng đó, người nghe sẽ hiểu một ý nghĩa tiềm ẩn rất quan trọng: chàng mong ước được xe duyên cùng cô gái.

Trên báo Giáo dục & Thời đại ra ngày 9/3/1992, Nguyễn Quang Tuyên viết bài Một cách tiếp nhận bài ca dao Tát nước đầu đình tranh luận với Trần Gia Linh: “Tác giả Sách giáo viên đã quan niệm bài ca dao được viết với cảm hứng hiện thực… Theo chúng tôi, bài ca dao được viết với cảm hứng lãng mạn” (nghĩa là chàng trai chỉ ước mơ một tình yêu đôi lứa với cô gái chứ không thể đi đến hôn nhân). Ngay sau đó, cũng trên báo Giáo dục & Thời đại ngày 18/5/1992, trong bài “Vấn đề cảm hứng trong bài ca dao Tát nước đầu đình”, Nguyễn Huy Quát tán thành cách hiểu của “sách giáo viên” và phê phán cách hiểu của Nguyễn Quang Tuyên: “Cảm hứng hiện thực là nét chủ đạo xuyên suốt bài ca dao này chứ không phải chủ yếu được viết với cảm hứng lãng mạn như Nguyễn Quang Tuyên khẳng định”. ( nghĩa là Nguyễn Huy Quát và Trần Gia Linh cho rằng chàng trai yêu cô gái và sẽ đi đến hôn nhân).

Vậy là mặc dầu chưa nhất trí với nhau về phương thức biểu hiện của bài ca dao nhưng các tác giả trên đều hiểu đây là lời tỏ tình.

Trên tạp chí “Văn học và tuổi trẻ” 1/1994, trong bài “Tát nước đầu đình-Lời tỏ tình hay bài hát ghẹo”. Ông Trần Nhật Lý đã bác bỏ cách hiểu trên và đưa ra một cách hiểu hoàn toàn mới, xin tóm lược nội dung như sau:

Người nông dân xưa đồng nhất tình yêu với hôn nhân, ý thức được tính mục đích của tình yêu, họ bao giờ cũng tỉnh táo trong chọn lựa đôi lứa. Trên tinh thần đó, bài ca dao này chưa đủ cứ liệu để xác định một tình yêu.

1. Thứ nhất lời thỉnh cầu của chàng không có hồi âm. Ta không biết được cách cô gái tiếp nhận đề nghị của chàng trai như thế nào, vậy sao gọi được là tình yêu? Ta thừa nhận có tình yêu một phía nhưng không phổ biến với người nông dân xưa. Mà văn học phải phản ánh cái phổ biến mới có thể trường tồn.

2. Thứ hai cách chàng trai trao vật làm tin đầy nghịch lý, chàng không chủ động trao áo, cô gái không tự nguyện nhận áo. Cô ta bị bất ngờ dồn vào thế bị động: lắc chẳng được mà gỡ cũng không xong, bị mắc cỡ đến dường ấy, cố gái rất có thể buộc chàng trai phải trả giá bằng một trận “tát nước” vào mặt.

3. Thứ ba lối nói năng cớt nhả của chàng trai không phản ánh tính chất nghiêm túc của lời tỏ tình. Sau chuyện quên, được ỡm ờ về cái áo, anh ta tiếp tục trêu đùa theo hướng dung tục: Mai mượn cô ấy - mượn cô gái đang bực mình về nghi án cái áo chưa được giải bầy vào nhà mình để khâu áo cho mình. Thật quá quắt! người phụ nữ thời xưa chỉ khâu áo cho chồng, con thôi,

4. Cách chàng trai giúp cô gái: Đồ dẫn cưới gồm cau, rượu, thịt, xôi thì đúng rồi còn chăn chiếu? Hai thứ này làm gì có trong danh mục sính lễ. Ai mà chả biết chiếu, chăn là biểu tượng về sự chung chạ trai gái. Lại còn đôi nữa chứ! Đôi trằm thì đúng rồi. Nhưng còn đôi chăn, đôi chiếu? những thứ đó đâu cần đến cả đôi, ẩn ý gán ghép đôi lứa của anh ta cũng rõ tốt.

Cái cách người nông dân xưa tỏ tình hoàn toàn khác. Có thể trang trọng, thanh lịch, e ấp rút rè, mộc mạc thô rát nhưng không vượt quá ngưỡng nghiêm túc, chân thành (như bài ca dao: Đến đây mận mới hỏi đào…). Trong “Tát nước đầu đình”, rõ ràng là anh chàng đã trêu chọc cô gái.

Tóm lại, “Tát nước đầu đinh” là ca khúc hát ghẹo mà ta cứ ngỡ là ca khúc tình yêu. Nó là khúc hát ghẹo và nghịch lý: áo để quên mà thành vật làm tin, chưa phải người yêu mà mượn về khâu áo, chưa phải vợ chồng mà bàn chuyện chiếu chăn… đã được xứ lý ổn thỏa: Cô gái thừa nhận cách ứng xử đó của chàng trai trong vi phạm ước lệ hát ghẹo, nói cho vui, nói khoa trương… Hát ghẹo mới chỉ là phương tiện giao tiếp buổi đầu. Tỏ tình mới là bước sau. Yêu vụng, nhớ thầm đến độ chín mới tỏ tình. Ai có thể đùa cợt trong giây phút thiêng liêng ấy?

Chúng tôi thấy phát hiện của ông Trần Nhật Lý rất mới mẻ, cách lập luận cũng khá chặt chẽ. Phải chăng đã nhiều năm chúng ta hiểu chưa đúng bài ca dao nổi tiếng này? Rất mong các nhà nghiên cứu văn học dân gian và bạn đọc chuyên san khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An cùng trao đổi.

 

 

   

Diễn đàn khác:
Nghệ An đã trở thành tỉnh khá như mong muốn của Bác Hồ? (8/5/2020)
50 năm thực hiện mong muốn của Bác Hồ “… Nghệ An mau trở thành một trong những tỉnh khá nhất miền Bắc” (8/5/2020)
Tiếp cận đại dịch Covid - 19 dưới góc nhìn xã hội học (7/5/2020)
Vang mãi khúc ca toàn thắng Bài 1: Cuộc đối đầu lịch sử (29/4/2020)
Thời Covid-19, tính linh hoạt của con người và biết đâu điều khả dĩ (22/4/2020)
Bàn thêm về niên đại ra đời danh xưng Nghệ An (16/4/2020)
Bàn tròn tháng 3: Danh xưng Nghệ An & vai trò của Lý Thái Tông, Lý Nhật Quang (16/4/2020)
Về mốc ra đời và kỷ niệm 990 năm danh xưng Nghệ An (1030 - 2020) (16/4/2020)
Lịch sử tên gọi "Nghệ An" trong di sản tư liệu thế giới Mộc bản triều Nguyễn (16/4/2020)
Chữ Việt Nam song song 4.0: Không có cơ sở khoa học và không nên phổ biến (8/4/2020)
Nỗi sợ corona virus làm tăng nhanh những lo ngại về kinh tế (24/3/2020)
Một số ý kiến góp ý về quá trình soạn thảo dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành trình Đại hội Đảng các cấp (2/3/2020)
Những tranh luận xung quanh bài ca dao: “Tát nước đầu đình” (10/2/2020)
Những cuộc tranh luận xung quanh câu chuyện dân gian con cá gỗ của ông đồ xứ Nghệ (7/2/2020)
Múa trống đồng “Lệnh ông không bằng cồng bà” (21/1/2020)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Ra mắt bộ sách
Ra mắt bộ sách "Nhật ký thời chiến Việt Nam"
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 833 | Tất cả: 2,263,327
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp