KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Lễ mừng thọ
Tin đăng ngày: 21/1/2020 - Xem: 228
 

Nguyễn Tâm Cẩn - Phan Bá Hàm

Mỗi độ Tết đến Xuân về ta lại nghĩ đ ến lễ mừng thọ cho người cao tuổi. Đó là một phong tục đẹp của nền văn hóa dân tộc.

Ông cha ta xưa quan niệm con người có ngũ phúc là phú (giàu), quí (sang), thọ (sống lâu), khang (khỏe mạnh) và ninh (yên ổn). Có đôi câu đối:

Tứ thời xuân tại thủ,

Ngũ phúc thọ vi tiên.

Nghĩa là: Bốn mùa xuân trước hết

Năm phúc thọ đầu tiên.

Điều đó rất đúng vì nếu không sống thọ thì bốn phúc kia đều không thực hiện được.

Ngày xưa tuổi thọ của con người còn thấp. Nhà thơ Đỗ Phủ (712 - 770) đời Đường bên Trung Quốc có câu: “Nhân sinh thất thập cổ lai hy” nghĩa là: người thọ bảy mươi xưa nay hiếm. Có thời gian người ta cho năm mươi tuổi đã là thọ. Thọ là thiên ân - là ơn của trời - hoặc là thiên tước, không phải muốn mà được.

Trong gia đình ông bà cha mẹ sống lâu là điều hạnh phúc lớn đối với con cháu. Chính vì vậy con cháu tổ chức lễ mừng thọ để tỏ lòng hiếu thảo, đền đáp công ơn của các bậc sinh thành, thể hiện đạo lý  “uống nước nhớ nguồn”. Ca dao xưa từng nhắc nhở:

Công cha như núi Thái Sơn

Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra

Một lòng thờ mẹ kính cha

Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con.

Thực tế xã hội cho thấy những người gia đình hạnh phúc đều có con cái ăn ở hiếu thảo.

Về tuổi thọ, hiện các địa phương có nhiều cách phân định và cách gọi khác nhau. Nhưng chung quy lại thì người ta tổ chức mừng thọ khi tuổi ông bà cha mẹ chẵn sáu mươi trở lên hoặc trước đó một năm. Khi chúc “mừng thọ” hay “chúc thọ” là từ 60 tuổi trở lên. Còn “trung thọ” là từ 70 tuổi trở lên, “thượng thọ” là từ 80 tuổi trở lên, “thượng thượng thọ” là từ 90 tuổi trở lên còn “đại thọ” hay “thiên thọ” chỉ dành cho những bậc từ trăm tuổi trở lên. Ngày nay tuổi thọ đã được nâng cao, trong thực tế người 60 tuổi không mấy ai tổ chức mừng thọ nữa.

Tổ chức lễ mừng thọ xưa nay thường theo các hình thức sau đây.

Mừng thọ tại gia đình

Ngày trước khi cha mẹ đến 60 tuổi (có nơi 59 tuổi) thì tổ chức. Đó là tập tục phổ biến nhưng có nơi còn quy định người dự yến phải có cháu và cha mẹ đã qua đời. Một số nơi khác lại thực hiện “nam làm trên, nữ làm tròn” nghĩa là đối với đàn ông thì tổ chức khi ông bà cha mẹ đến 59, 69, 79, 89 hay 99 tuổi. Còn đàn bà thì phải đúng 60, 70, 80, 90 hay 100. Tập tục này cũng gọi là “nam không làm mười, nữ không làm chín” bắt nguồn từ quan niệm âm dương trong phong thủy: xem số lẻ là dương, số chẵn là âm. Nam là dương, số dương lớn nhất trong mười chữ số là 9 nên mỗi khi gặp năm có số 9 như 59, 69, 79,… là tổ chức lễ mừng thọ. Nữ là âm cho nên lễ mừng thọ của nữ nằm vào các năm tròn mười, số chẵn. Ngoài ra ở một số địa phương khác người ta lại quan niệm là nên tổ chức mừng thọ cho cha mẹ ông bà cùng vào cái tuổi 59, 69, 79,… tức là trước một năm bởi vì họ cho rằng “thịnh tất suy”, “thập toàn là đủ, đủ là hao tổn”… bội số của 10 là số tròn, đầy đủ, tổ chức vào đúng tuổi như vậy có nghĩa là đã hết thọ, rất không may. Còn tổ chức vào các tuổi 59, 69, 79,… có nghĩa là tuổi thọ còn kéo dài mãi. Mặt khác các năm 59, 69, 79,… nhiều người coi là năm hạn, nếu chờ thêm một năm nữa không biết người già có vượt qua được cái hạn đó không?

Khi tổ chức lễ mừng thọ thì trước đó gia đình phải có lễ cáo gia tiên và cũng cần quan tâm đến nơi làm lễ mừng thọ (còn gọi là thọ đường). Ở đó cần được bài trí đẹp, trang trọng và công phu. Chữ “thọ” được viết rất to với bút pháp bay bướm là hình ảnh nổi bật nhất ở đây. Ngoài ra còn có thể thêm tranh tượng đá quý hình nam cực tiên ông, tam tinh phúc lộc thọ… Dưới thọ đường còn bày lễ án là một chiếc bàn để kẹo bánh, hoa quả. Trên tường thường có các câu đối chúc thọ. Ví dụ những câu phổ biến trong dân gian như:

Phúc như Đông hải

Thọ tỷ Nam sơn

(Phúc như biển Đông/ Thọ như núi Nam).

Hay câu: Thời đáo hưng long phúc thọ hội,

Vận phùng phát đạt lộc tài sinh

Nghĩa là: Được thời phúc thọ phồn vinh,

Gặp vận lộc tài phát đạt.

Trong buổi lễ thường con trai cả là người chủ trì. Ngày nay có gia đình còn mời người dẫn chương trình chuyên nghiệp điều khiển. Ở cửa ra vào có một vài con cháu đứng chào đón khách và nhận lễ mừng thọ cho thêm phần trang trọng.

Trình tự một buổi lễ mừng thọ thường diễn ra theo một chương trình gần giống nhau. Đầu tiên người chủ trì tuyên bố lý do, cho biết hôm nay chúc thọ ai, bao nhiêu tuổi, giới thiệu các vị khách quý. Nếu có khách gửi thư hay điện thoại chúc mừng thì cũng nói qua cho mọi người biết. Tiếp đó con cháu dẫn người được chúc thọ (có thể một hay hai người) ngồi vào nơi trang trọng giữa thọ đường.

Người chủ trì đọc hoặc giới thiệu một người có giọng ngâm tốt để đọc bài văn chúc thọ. Đây là bài văn vần thường được viết theo thể phú hay song thất lục bát, trước đây thường theo một mẫu giống nhau: phần đầu nói lên quang cảnh thái bình, thịnh trị của quê hương đất nước, tiếp đến là phần nêu lên công đức của ông bà cha mẹ, lòng biết ơn của con cháu và phần cuối là nâng chén rượu hay quả đào tiên chúc cha mẹ, ông bà trường thọ. Ngày xưa các bài văn chúc thọ bằng chữ Hán do các vị khoa bảng (tú tài, cử nhân) viết chữ đẹp ghi lên một bức trướng bằng vải nhung đỏ có nền hoa văn, may công phu treo lên giữa thọ trường và khi ông bà cha mẹ trăm tuổi thì bức trướng này được treo trước bàn thờ. Vì bài văn chúc thọ được viết lên bức trướng nên cũng có nơi gọi là trướng chúc thọ. Nếu không chuẩn bị được bài văn chúc thọ thì người chủ trì giới thiệu qua tiểu sử, nhấn mạnh sự đóng góp của người được chúc thọ đối với gia đình, xã hội.

Sau đó là phần chúc mừng của con cháu chắt. Theo thứ tự từng đoàn: đầu tiên là đoàn của các con (bao gồm cả con trai, con gái, con dâu, con rể) do con trai trưởng dẫn đầu. Tiếp đến là đoàn của các cháu do cháu nội, cháu đích tôn dẫn đầu. Lời chúc mừng cần được chuẩn bị trước, ngắn gọn, chỉ cầm tay đọc. Đọc lời chúc mừng xong thì nhiều nơi có tục trao tiền mừng tuổi. Tiền được phong kín trong giấy hồng và bao giờ cũng có tiền lẻ với ý nghĩa là tiền ấy sẽ còn sinh sôi nẩy nở.

Khách bao gồm đại diện chính quyền địa phương như các quan viên trong làng, anh em nội ngoại chủ yếu là những người cao tuổi, các bậc thông gia, tri ân tri nghĩa, bạn bè thân cận (cùng lứa tuổi) của người được yến. Các vị khách đến dự lễ, ngoài đồ lễ vật đến mừng thường có câu đối, bài thơ chúc thọ… cần được đọc lên giữa thọ đường. Cùng với các câu đối bài thơ là các tiết mục văn nghệ để buổi lễ thêm vui.

Sau lễ chúc thọ là tiệc mừng thọ. Nói chung mâm cỗ mừng thọ phần lớn là chu đáo, “mâm cao cỗ đầy”, cỗ hai ba tầng, gồm nhiều của ngon vật lạ, có món ăn phải chuẩn bị trước nhiều tháng. Một số nhà giàu còn cầu kỳ hơn như giới thiệu tên món ăn, số món ăn trùng với số 9, vì số 9 tượng trưng cho chữ “cửu” nghĩa là lâu dài, với ngụ ý là “thiên trường địa cửu” (trời đất lâu dài) ước mong cho người già được sống rất lâu.

Kết thúc buổi lễ, gia chủ (con trai trưởng) thay mặt gia đình cảm ơn quý khách và chúc sức khỏe mọi người nhân dịp đầu Xuân, còn người được mừng thọ không phát biểu gì cả.

Ngày nay lễ mừng thọ vẫn được nhiều người tổ chức nhưng thường là theo năm quy định của chính quyền huyện, xã ba năm một lần, ví dụ năm Canh Tý 2020 chẳng hạn. Các nghi lễ thông thường phần lớn được thực hiện như ngày xưa nhưng nhẹ nhàng hơn, hòa nhập với nếp sống thời đại mới, tránh phô trương lãng phí.

Mừng thọ ngoài xã hội

Trước Cách mạng tháng Tám năm 1945 các làng thường tổ chức lễ mừng thọ hay yến lão vào dịp đầu Xuân có nơi mồng hai, có nơi mồng bốn hoặc mồng sáu Tết tại đình làng. Có nhiều làng quy định người dự yến phải là nam giới, phụ nữ không được tham dự và là người đã sinh sống ở làng trải qua nhiều đời, dân ngụ cư mới gia nhập làng cũng không được dự yến. Khi ông hoặc cha đến tuổi 60 con cháu phải có lễ trình làng gồm một cỗ xôi gà và tại đình, làng làm lễ cúng vị thần là thành hoàng làng, đồng thời tùy điều kiện kinh tế con cháu cũng phải đóng góp cho làng một ít tiền.

Tới ngày lễ theo quy định các cụ phải ăn mặc quần áo màu đỏ hoặc màu vàng và được con cháu rước lên đình, đi đầu là một bức trướng. Đến giờ tập trung có nơi các cụ được ngồi trên cáng hoặc trên võng điều và làng cử các thanh niên trai tráng ăn mặc đồng phục cùng với cờ quạt, trống chiêng, con cháu tiền hô hậu ủng, rước các cụ đi một vòng quanh làng rồi mới trở lại đình. Khi tham gia đám rước các cụ cũng được sắp xếp theo tuổi, ai tuổi cao hơn đi trước. Khi trở lại đình cũng vậy ai cao tuổi hơn ngồi mâm hàng trên.

Lễ yến ở đình làng thường do lý trưởng đọc bài chúc thọ rồi khai mạc bữa tiệc. Khi dự tiệc các cụ được xếp theo mâm bốn người, có nơi người trăm tuổi hoặc chín mươi ngồi riêng một mâm, người cao tuổi hơn ngồi mâm trên. Cùng tham gia yến tiệc còn có các vị chức sắc của làng. Về chức có lý trưởng và ngũ hương, về sắc có các vị cửu phẩm, bát phẩm… của làng. Ở một số nơi người ta dùng các bức trướng vây xung quanh các mâm vì số người dự yến cũng không phải là nhiều.

Vì lễ mừng thọ ba năm mới tổ chức một lần trước đây quy định là vào các năm Tý, Mão, Ngọ, Dậu…

Nhiều người ở tuổi 58, 59 không biết có đợi đến kỳ được hay không nên một số làng cho họ đến đình dự yến (dự thính). Những người dự yến này phải ngồi sau, có nơi quy định được uống rượu nhưng không được ngồi cỗ. Trong khi diễn ra tiệc yến thì các nghệ sĩ dân gian của làng ca hát các làn điệu như ca trù, ví giặm và các nhà nho ngâm thơ, đọc câu đối mừng thọ. Xong tiệc, lễ yến kết thúc con cháu lên đình rước các cụ về nhà.

Ở một số địa phương như huyện Yên Thành còn có tục học trò tổ chức mừng thọ  thầy. Chủ trì và tổ chức lễ mừng thọ là do hội Đồng môn, gia đình không phải đóng góp gì. Lễ mừng thọ của cụ cử nhân Nguyễn Tâm Địch ở làng Liên Trì vào năm Ất Dậu (1885), cụ tú mền Nguyễn Trường Cửu ở làng Văn Trai năm Giáp Ngọ (1894), hay cụ tam trường Nguyễn Phượng Cầu làng Liên Trì năm Nhâm Thân (1932) là những ví dụ.

Ngày xưa những năm tổ chức lễ mừng thọ, những người thọ 100 tuổi trở lên được nhà vua ban thưởng áo gấm mà mặt trước và mặt sau của áo có thêu nổi hai chữ  “thiên thọ”. Cũng có đời vua khác lại ban cho một đồng tiền bằng bạc có dây đeo vào cổ. Đây là một vinh dự lớn cho gia đình và dòng họ. Nó cũng nói lên sự kính trọng của nhà vua với thần dân cao tuổi và đất nước thái bình thịnh trị thì trong dân gian mới có những người hưởng tuổi đại thọ.

Ngày nay lễ mừng thọ ngoài xã hội đã thay đổi căn bản. Đúng năm theo lịch quy định của huyện và xã, lễ được tổ chức vào sáng mồng bốn Tết tại hội trường xóm hay khối phố đã được trang trí chu đáo nổi bật là nơi mừng thọ. Hôm đó từ sáng sớm loa đài các xóm đã vang lên những khúc nhạc những bài ca, bài thơ tạo không khí âm vang, rộn ràng, long trọng cho ngày hội. Đúng giờ con cháu của người già từ 60 tuổi trở lên đưa ông bà cha mẹ ăn mặc sang trọng lên hội trường kèm theo một đĩa cam, bánh trái hoặc chai rượu cùng với một phong bì một vài trăm ngàn đồng.

Buổi lễ do xóm trưởng hay bí thư chi bộ chủ trì. Nhiều nơi cũng có đọc bài văn chúc thọ hoặc những lời phát biểu chúc mừng nhưng thời gian chủ yếu là các nam nữ thanh niên ca hát ngâm thơ những bài vui Xuân chúc mừng các cụ. Hòa nhập với không khí vui Xuân đó là những bài thơ chúc thọ, những câu đối mừng thọ do những người tham dự đóng góp. Cuối cùng là bữa tiệc mặn do hội phụ nữ, hội người cao tuổi xóm hay khối phố đạo diễn.

Mừng thọ là nét đẹp văn hóa vốn có từ bao đời nay, là dịp để con cháu thể hiện lòng hiếu thảo, tri ân công đức các bậc bề trên. Ông bà cha mẹ vào những ngày này cũng cảm thấy được tôn vinh và sống vui khỏe hơn. Tuy nhiên lễ mừng thọ nên tổ chức đơn giản gọn nhẹ nhưng trang trọng đúng theo thuần phong mỹ tục của dân tộc. Về cơ bản nên xem tổ chức tại nhà là chính. Con cháu đến chúc thọ sum vầy bên ông bà cha mẹ và bày tỏ tình cảm chân thành, sự biết ơn, lòng kính trọng qua lời nói hành động của mình, đồng thời cũng nên tặng ông bà cha mẹ các lễ vật nhỏ mà người già ưa thích. Trong văn hóa truyền thống của dân tộc, lễ mừng thọ còn là cách giáo dục, nhắc nhở con cháu về bổn phận đối với ông bà cha mẹ.

KHXHNV & Đời sống khác:
Hải Vân sơn trong thơ vua Minh Mệnh (10/2/2020)
Chăm lo xây dựng văn hóa - nền tảng tinh thần của xã hội, đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững của tỉnh Nghệ An (6/2/2020)
Đảng qua một bài thơ (3/2/2020)
Bác Hồ với vấn đề xây dựng, chỉnh đốn Đảng (3/2/2020)
Tết về thương hương mùi già cuối năm (21/1/2020)
Lễ mừng thọ (21/1/2020)
Xuân về xin có một bài ca gửi chúc đồng bào cả nước (21/1/2020)
Tác phẩm "Đạo đức cách mạng" với hành trình cách mạng của Đảng 60 năm qua (21/1/2020)
Năm Canh Tý (1960) ấy và sức sống của những câu thơ, bài thơ Tết của Bác Hồ (16/1/2020)
Lòng kính yêu Đảng qua một bài thơ (16/1/2020)
Người lính trong văn học những năm đầu cách mạng và kháng chiến chống Pháp (30/12/2019)
Chơi trăng (6/12/2019)
Đề xuất một vài hướng đi dạy học tích hợp Ngữ văn trên cơ sở lấy văn bản văn học làm ngữ liệu khai thác (6/12/2019)
Mưa, bão, lụt ở Nghệ An thời trung đại (5/12/2019)
Tư tưởng đoàn kết - Một trong những nội dung cốt lõi của Di chúc Chủ tịch Hồ Chí Minh (3/12/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
 Cùng tìm hiểu văn hóa cổ truyền dân tộc Thổ ở Nghệ An
Cùng tìm hiểu văn hóa cổ truyền dân tộc Thổ ở Nghệ An
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 951 | Tất cả: 2,080,433
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp