ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > CON NGƯỜI XỨ NGHỆ
PGS. Ninh Viết Giao - Người nặng lòng với văn hóa dân gian xứ Nghệ
Tin đăng ngày: 5/11/2019 - Xem: 47
 

Th.S Nguyễn Quốc Hồng

Upload

Cố PGS. Ninh Viết Giao

Thành công từ nghị lực và đam mê

PGS Ninh Viết Giao sinh ngày 15/05/1933, tại xã Hoằng Xuyên, huyện Hoằng Hóa, tỉnh Thanh Hóa. Năm 1956, tốt nghiệp Đại học Sư phạm Văn khoa Hà Nội, thầy được Bộ Giáo dục quyết định cử vào liên khu IV dạy trường cấp III Huỳnh Thúc Kháng, tỉnh Nghệ An. Ngày lên đường về Vinh nhận công tác, thầy đến chào thầy Trương Tửu dạy văn học Việt Nam hỏi ý kiến, thầy bảo: “Anh có năng khiếu và chịu khó, nếu ở Hà Nội thì đi vào lĩnh vực nghiên cứu văn học hiện đại, nếu về địa phương thì đi vào văn học dân gian, Nghệ Tĩnh là một vùng văn hóa đặc sắc cậu chú ý cái mảng văn hóa dân gian. Điều cốt yếu là đam mê, có đam mê mới thành công được cậu ạ” (1).

Về sống và làm việc ở Nghệ An, thầy giáo trẻ Ninh Viết Giao làm việc bằng “cả hai tay”, hai lĩnh vực, đó là giáo dục và sưu tầm, biên soạn, công bố các công trình văn hóa dân gian.

Từ những gợi ý ban đầu của người thầy vô cùng quý trọng, thầy Ninh Viết Giao bước vào địa hạt sưu tầm, nghiên cứu văn hóa dân gian. Hơn 1/2 thế kỷ thầy luôn cần mẫn, nghiêm túc trong công việc. Ban đầu gặp muôn vàn khó khăn, thầy đã từng tâm sự: “Tôi là người ngoài tỉnh, lại sinh sau đẻ muộn, hiểu biết về chữ Hán, về văn ngôn rất hạn chế, song tôi có một nhiệt tình, có lòng đam mê, có một đức tính cần cù, nghị lực, đã chọn việc gì thì phải quyết tâm theo đuổi để làm thành công”(2).

Điều tâm sự ấy cũng chính là những suy nghĩ của một trí thức hiểu rõ vai trò của văn hóa truyền thống dân tộc, đó cũng chính là niềm say mê, tình yêu đối với lĩnh vực văn hóa dân gian xứ Nghệ.

Để có được một gia tài về văn hóa dân gian xứ Nghệ để lại cho hôm nay, trước hết phải nói đến nghị lực phi thường của thầy trong việc rong ruổi khắp các làng quê để sưu tầm trầm tích văn hóa dân gian xứ Nghệ. Ròng rã 4 năm trời từ đầu năm 1966 đến đầu năm 1970, với một ít tiền và tem phiếu, với khát vọng gom góp những câu chuyện cổ tích, những câu ca dao, những bài vè của ông cha để lại. Với một chiếc xe đạp lọc cọc, một ba lô đựng vài bộ quần áo, cùng với giấy tờ tùy thân thầy đã rong ruổi đến 300/465(3) xã ở tỉnh Nghệ An và hàng trăm xã khác ở tỉnh Hà Tĩnh. Mỗi xã thầy ở lại từ 3 đến 4 ngày, đến từng làng, vào từng nhà để xin các cụ đọc cho nghe, kể cho ghi những bài ca dao, những câu đố, câu dân ca, câu chuyện cổ tích của làng xóm, quê hương. Một sức đi không mệt mỏi khó ai bì được. Đó là những xã đã đặt chân đến, còn những xã chưa đến được, thầy tìm tòi, khai thác trong sách vở, trong tài liệu cổ, và như một lần tâm sự với một nhà báo rằng: “Tất cả các xã trên xứ sở này tôi đều biết từ đặc điểm địa lý đến lịch sử và con người”(4).

Năm 1995, thầy mắc căn bệnh ung thư biểu mô (tuyến giáp thể) phải trải qua 5 lần phẫu thuật tại bệnh viện K - Hà Nội. Sau mỗi lần phẫu thuật, thầy lại tiếp tục nghiên cứu, biên soạn và cho ra đời nhiều tập sách. Tính từ khi lâm bệnh đến khi trút hơi thở cuối cùng, thầy cho ra đời 28 đầu sách cả viết riêng và viết chung. Hơn 1/2 thế kỷ gắn bó với công việc sưu tầm, nghiên cứu văn hóa dân gian xứ Nghệ, thầy Ninh Viết Giao để lại một nhân cách làm khoa học với tinh thần trung thực, thái độ làm việc đam mê, khiêm tốn với một nỗ lực phi thường, đầy trách nhiệm, thầy lặng lẽ ví mình “Chỉ là một hạt cát của dân gian, hạt cát của mình có nhỉnh hơn hạt cát khác bởi được bồi đắp thêm vào”(5).

PGS đã đưa ra tuyên ngôn về nhân cách một nhà khoa học “Không được ăn xổi ở thì, không được ăn cháo đá bát, không được ăn cắp của đồng nghiệp và cuối cùng là không được gian lận với nhân dân”6).

Để lại một gia tài đồ sộ về văn hóa dân gian xứ Nghệ

Với lòng đam mê và sự nỗ lực hiếm có PGS Ninh Viết Giao đã để lại cho nhân dân xứ Nghệ một gia tài về văn hóa văn nghệ dân gian đồ sộ. Cuốn sách đầu tiên: Câu đố Việt Nam - xuất bản năm 1958 và công trình cuối cùng Làng xã Nghệ An - xuất bản năm 2016, tất cả là 53 cuốn sách. Điều đáng nói là nhiều sách của PGS viết đã được tái bản từ 2 đến 3 lần, có những cuốn sách tái bản đến 7 lần như Câu đố Việt Nam. Các tập sách để lại bao gồm đầy đủ các loại hình, từ văn hóa văn nghệ dân gian, địa chí đến thơ văn yêu nước, về các tác gia...

Về văn học dân gian có: Hát phường vải; hát giặm Nghệ Tĩnh (viết chung với Nguyễn Đổng Chi); truyện cổ Thai (viết chung); Gánh bưởi qua sông; Kho tàng truyện kể dân gian xứ Nghệ (chủ biên); Kho tàng ca dao xứ Nghệ (chủ biên) và Kho tàng vè xứ Nghệ gồm 9 tập.

Về thể loại địa chí có các tập sách: Nam Đàn quê hương Chủ tịch Hồ Chí Minh (viết chung với Trần Thanh Tâm); Tân Kỳ truyền thống và làng xã (chủ biên); Địa chí văn hóa Quỳnh Lưu, Địa chí văn hóa Quỳ Hợp, Địa chí huyện Tương Dương, Địa chí văn hóa huyện Hưng Nguyên (chủ biên), Địa chí huyện Nghi Lộc và Địa chí văn hóa dân gian Nghệ Tĩnh (Nguyễn Đổng Chi chủ biên).

Loại sách vè: Tục thờ thần và thần tích Nghệ An; Văn bia Nghệ An và nhiều thể loại khác như: Nghề (làng nghề) truyền thống Nghệ An (chủ biên), Hương ước Nghệ An (sách viết chung), Thơ văn Xô viết Nghệ Tĩnh, Văn hóa ẩm thực dân gian xứ Nghệ, Thơ văn nhà Nho xứ Nghệ, Từ điển nhân vật xứ Nghệ, chỉ một con đường; Về văn hóa xứ Nghệ xuất bản 4 tập trong tổng tập Nghệ An toàn chí: Truyện kể dân gian xứ Nghệ (Chủ biên); Làng xã Nghệ An (chủ biên), Tổng tập thơ văn yêu nước và cách mạng Nghệ An (chủ biên), Giáo dục Nghệ An (chủ biên) và nhiều tập sách khác cùng với gần 200 bài báo, bài tham luận tại các hội thảo quốc gia và quốc tế.

Có lẽ trong lĩnh vực nghiên cứu về văn hóa dân gian xứ Nghệ kể từ Bùi Dương Lịch với các công trình: Nghệ An ký, Nghệ An phong thổ ký, Nghệ An chí và Yêu hội chí thì PGS Ninh Viết Giao với tư cách là người đi sau nhưng đã để lại một số lượng sách đồ sộ. Và chính gia tài về văn hóa dân gian xứ Nghệ thầy để lại cho nhân dân xứ Nghệ đã đưa PGS vượt khỏi tầm địa phương trở thành nhà nghiên cứu văn hóa dân gian của cả nước.

Những tập sách về văn hóa dân gian xứ Nghệ PGS Ninh Viết Giao để lại cho nhân dân xứ Nghệ đã bảo tồn, lưu giữ gia tài di sản văn hóa của cha ông ông đồng thời là những bảo vật của nhân dân xứ Nghệ để quảng bá, giới thiệu rộng rãi với nhân dân trong nước và bạn bè quốc tế về hình ảnh đất nước và con người xứ Nghệ, một vùng văn hóa đặc sắc, phong phú và đa dạng với truyền thống nhân văn sâu sắc.

Sự lan tỏa của những tập sách không chỉ là bảo tồn, lưu giữ và quảng bá, mà còn là kho tư liệu đồ sộ cho các sinh viên, các học viên cao học và các nghiên cứu sinh về mảng văn hóa văn nghệ dân gian làm nguồn tư liệu để nghiên cứu, viết luận văn, luận án tốt nghiệp đại học, thạc sĩ và tiến sĩ. Sự nghiệp của PGS không chỉ sưu tầm, nghiên cứu văn hóa, văn nghệ dân gian xứ Nghệ, mà còn là Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian địa phương có uy tín. Đầu năm 1991, Hội văn nghệ dân gian Nghệ An ra đời, PGS được bầu làm Tổng thư ký (sau này gọi là Chủ tịch Hội). Là Chủ tịch Hội, PGS luôn trăn trở về phương pháp hoạt động, về xây dựng nguồn lực con người, làm sao để tập hợp được nhiều người tham gia, làm sao để’ biến hội từ ít thành nhiều, yếu thành mạnh, mới ra đời mà như đã lâu. Với phương pháp hoạt động bài bản, nghiêm túc và sức thu hút mạnh mẽ của người đứng đầu với hội viên, hơn 20 năm ra đời và hoạt động, Hội văn nghệ dân gian Nghệ An trở thành một trong những Hội mạnh nhất cả nước, cả về hội viên và số lượng công trình. Được như vậy là có một phần không nhỏ của PGS Ninh Viết Giao.

Giải thưởng và phần thưởng cao quý

Khi nhắc đến PGS Ninh Viết Giao, nhiều người nói đó là người của giải thưởng.

Với phương pháp làm việc khoa học, sự đam mê và nghị lực phi thường của “Người thợ tìm quặng cô độc”(7), PGS Ninh Viết Giao đã phát hiện và khai thác được một số lượng tài sản văn hóa tinh thần của xứ Nghệ lớn lao. Đánh giá về công lao của PGS, Đảng và Nhà nước ta đã trao tặng nhiều giải thưởng và phần thưởng cao quý.

Từ giải thưởng đầu tiên của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam tặng về thành tích hoạt động và sưu tầm văn học dân gian (năm 1971) đến khi được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh - Giải thưởng cao quý nhất vào năm 2017, PGS Ninh Viết Giao được tặng 25 giải thưởng, từ giải nhất đến giải khuyến khích của Hội Văn nghệ dân gian Việt nam, Giải thưởng Hồ Xuân Hương của UBND tỉnh Nghệ An và của các báo trong nước. Ngoài những giải thưởng, PGS Ninh Viết Giao được Đảng, Nhà nước và các ngành Trung ương tặng nhiều huân, huy chương cao quý: Huân chương kháng chiến hạng nhất (năm 1983); Huân chương lao động hạng 3 (năm 1997) và Huân chương lao động hạng 2 (năm 2004) và các huy chương về: sự nghiệp giáo dục, về sự nghiệp văn học nghệ thuật Việt Nam; về sự nghiệp văn nghệ dân gian; về sự nghiệp dân số; về sự nghiệp công đoàn và về sự nghiệp văn hóa thông tin cơ sở.

Năm 1984, thầy được phong chức vụ khoa học PGS. Việc thầy được phong PGS đã trở thành hiện tượng, bởi trong toàn quốc lúc bấy giờ chưa có người nào dạng phổ thông trung học ở địa phương có chức danh khoa học PGS. Thầy là người đầu tiên ở địa phương và là người đầu tiên ở ngành giáo dục phổ thông được công nhận chức danh khoa học này.

Năm 2001, PGS được Chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam tặng Giải thưởng Nhà nước đợt 1 về văn học nghệ thuật cho cụm công trình: Hát phường vải (1961, 1993); Văn học dân gian Nghệ Tĩnh (1982) và Địa chí văn hóa Quỳnh Lưu.

Năm 2013, Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam đã trao huy chương và bằng xác nhận kỷ lục “Người có nhiều công trình nghiên cứu nhất về dân ca xứ Nghệ”.

Năm 2017, Chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh cho tác phẩm sách Kho tàng vè xứ Nghệ (9 tập).

Năm mươi tám năm, kể từ ngày đặt chânvề vùng đất xứ Nghệ, năm 1956 đến khi “Cây đại thụ’’(8) của văn hóa, văn nghệ dân gian xứ Nghệ trút hơi thở cuối cùng vào hồi 10:05 ngày 06/03/2014 tại thành phố Vinh, PGS Ninh Viết Giao đã gắn trọn cuộc đời công tác của mình cho văn hóa, văn nghệ dân gian xứ Nghệ.

Nhìn lại 58 năm gắn bó với xứ Nghệ đến “Bạc đầu anh vẫn thiết tha”(7) và cả lòng đam mê và một nghị lực phi thường. Và một xứ Nghệ đã “cho” PGS Ninh Viết Giao một kho tàng văn hóa, văn nghệ dân gian giàu bản sắc, nhiều về số lượng, phong phú về loại hình và nhân dân xứ Nghệ vừa sáng tạo ra, vừa nâng niu, vừa gìn giữ kho tàng văn hóa ấy. Đó chính là sức cuốn hút của xứ Nghệ, đã gặp gỡ PGS Ninh Viết Giao đầy đam mê và trí tuệ.

Gia tài của PGS Ninh Viết Giao để lại cho nhân dân xứ Nghệ với hàng vạn trang sách gồm các thể loại: Từ ca dao đến vè, bài hát nói, ví giặm, truyện kể, thần tích, địa chí các huyện... là hết sức quý giá được giữ lại cho đời, nó như những viên ngọc quý. Vấn đề là ở chỗ những viên ngọc ấy không chỉ để cất giữ mãi mà chúng ta phải biết tiếp nhận và gieo những viên ngọc văn hóa dân gian ấy vào cuộc sống, vào cộng đồng hôm nay. Đó mới là cách lưu giữ có hiệu quả nhất. Bởi xét đến cùng, giá trị lớn nhất của gia tài văn hóa dân gian của ông cha để lại chính là bài học của quá khứ, bài học làm người cho chúng ta hôm nay, biết ơn PGS chúng ta tiếp tục khai thác trầm tích kho tàng văn hóa dân gian xứ Nghệ, để gia tài đó tiếp tục sinh sôi và không ngừng phát triển.

 

Chú thích

  • . Ninh Viết Giao - Xứ Nghệ và tôi, NXB Nghệ An năm 2012, trang 42.
  • Sđd trang 58
  • Hiện nay, Nghệ An có 480 xã, phường, thị trấn.
  • Sđd trang 166
  • Sđd trang 158
  • Sđd trang 97
  • Sđd trang 110
  • Ngô Thảo - Nghĩ về tầm vóc nhà giáo đi tìm quặng - Đăng trong Xứ Nghệ và Tôi (sđd trang 337).
  • Chữ dùng trong điếu văn của Ban lễ tang tại Lễ truy điệu PGS Ninh Viết Giao.

Tài liệu tham khảo

  1. Ninh Viết Giao - Xứ Nghệ và Tôi - NXB Nghệ An - 2012.
  2. Ninh Viết Giao - Nghệ An đất phát nhân tài - NXB Nghệ An - 2017.
  3. Ninh Viết Giao - Về văn hóa xứ Nghệ (Tập 2) - NXB Nghệ An - 2007
  4. Điếu văn của Ban lễ tang đọc tại Lễ truy điệu PGS Ninh Viết Giao.
  5. Nguyên Xuân Đức - PGS Ninh Viết Giao và Xứ Nghệ - Những điều tôi biết đăng Chuyên san KHXH Nghệ An số 4/2014.

 

Đất và người xứ Nghệ khác:
Văn thành - Những dấu ấn còn lại về một vùng đất cổ (5/11/2019)
Người một đời tâm huyết với xứ Nghệ (5/11/2019)
PGS. Ninh Viết Giao - Người nặng lòng với văn hóa dân gian xứ Nghệ (5/11/2019)
NGUYỄN CẢNH HOAN(1) (23/10/2019)
Về Hưng Tân nghe hát Ví, Giặm (11/10/2019)
Nguyễn Trung Phong - Người khơi dòng sữa ngọt dân ca Ví, Giặm (11/10/2019)
Khám phá hang động Thằm Viên nơi biên giới miền Tây Nghệ An (25/9/2019)
Khám phá ngôi đình cổ 300 năm tuổi ở xứ Nghệ được dựng chỉ trong 1 đêm (14/9/2019)
Nhà thơ dân gian Trần Hữu Nghiêm (12/9/2019)
Phúc Lâm bá Nguyễn Văn Viện - Người được lập đền thờ khi còn sống (9/9/2019)
Những hình ảnh quý hiếm về cảng Bến Thủy sầm uất gần một thế kỷ trước (7/9/2019)
Hai “câu đối” trong đền Chín Gian ở Quế Phong (7/8/2019)
Phủ Hưng Nguyên qua các văn bản chữ Hán dưới triều Nguyễn (7/8/2019)
Tuần Thiện Đàn - Nơi lưu giữ hồn cốt văn hóa của một vùng (7/8/2019)
Tư tưởng đoàn kết một trong những nội dung cốt lõi của "Di chúc" Chủ tịch Hồ Chí Minh (31/7/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 213 | Tất cả: 1,917,944
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp