NGHIÊN CỨU KHXH&NV > NGHIÊN CỨU VĂN HÓA - XÃ HỘI
Thử bàn về vai trò của Phật giáo trong thời đại công nghiệp 4.0
Tin đăng ngày: 9/9/2019 - Xem: 19
 

GS.NGND Nguyễn Đình Chú

 Vai trò của Phật giáo trong thời đại công nghiệp 4.0

  1. Khoa học và tôn giáo từ góc nhìn của học thuyết âm dương và quan điểm của Einstein.

Nói đến Phật giáo là nói đến tôn giáo. Mà ở nước ta, chung quanh việc nhận thức về tôn giáo không phải không còn vấn đề. Mặc dù chính sách tôn giáo của Nhà nước thì đã rõ: Tự do tín ngưỡng. Bình đẳng giữa các tôn giáo. Người đi đạo là người sống đẹp đời tốt đạo. Nhưng trong dư luận xã hội, kể cả sách vở đây đó vẫn tồn tại những quan niệm như “Tôn giáo là thuốc phiện”, “Nguồn gốc của tôn giáo là sự ngu dốt”, “Tôn giáo là chuyện tạo thần quyền để tăng cường quân quyền”. Trên thế giới không đâu cho phép tuyên truyền tôn giáo trong học đường nhưng không ít nước có giờ thần học để cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản và cần thiết về tôn giáo. Ở nước ta, chưa thấy điều đó. Đã có không biết bao nhiêu định nghĩa về tôn giáo. Nhưng với tôi, tôn giáo trước hết chỉ là sản phẩm của năng lực người vì chưa thấy động vật nào có tôn giáo. Tôn giáo có nguồn gốc từ bản chất của sự sống là ham muốn. Đã sống là ham muốn. Sống mà không còn ham muốn thì coi như đã chết. Nhưng tạo hóa đã bắt loài người phải sống trong một định mệnh khắc nghiệt là từ ham muốn đến kết quả đạt được không bao giờ là một. Vouloir không bao giờ cũng là pouvoir. Vẫn có khoảng cách, chính đó là mảnh đất màu mỡ của ước mong, của cầu xin, của tín ngưỡng và từ đó là tôn giáo, giáo hội. Dĩ nhiên giữa tôn giáo và giáo hội cũng có khoảng cách và cũng có tín ngưỡng chính đáng và mê tín nhảm nhí. Có thể nói còn loài người thì còn tôn giáo. Và có những người không tôn giáo mà vẫn sống lương thiện. Nhưng nhìn chung không tôn giáo thì bất nhân bất lương là điều dễ có. Thậm chí trở lại động vật cũng có.

Hãy từ góc nhìn của học thuyết âm dương của Kinh Dịch để nhìn rõ hơn vị trí của tôn giáo trong sự sống của nhân loại. Với học thuyết âm dương thì dương trung hữu âm (trong dương có âm), âm trung hữu dương (trong âm có dương), chỉ có âm khi có dương, chỉ có dương khi có âm. Âm khác dương, dương khác âm. Chính học thuyết âm dương với ba lớp nghĩa của nội hàm như thế là thuộc qui luật đối trọng (contre poids) để có sự quân bình (équilibre) vốn là cơ sở tồn tại lớn nhất,  chung nhất của mọi sự sống không chỉ của loài người mà còn là của tự nhiên. Với tự nhiên, trồng một cái cây. Nếu vít cây sang bên trái (action) rồi để thả cây bật sang bên phải    (réaction) thì cây không thể phát triển nhô cao. Phải qua chao đảo (balancer) đến khi đứng im (fixer) nghĩa là quân bình thì cây mới phát triển nhô cao. Với sự sống của loài người cũng vậy. Có sống thì cũng có chết mới có loài người. Chứ chỉ sống mà không chết hoặc chỉ chết mà không sống thì đâu có loài người. Trong ngôn ngữ bất cứ nước nào cũng có từ tương phản chính là sự thể hiện của qui luật đối trọng và quân bình mà có sự sống. Khoa học và tôn giáo là sản phẩm của luật đối trọng và quân bình trong sự sống của nhân loại. Có khoa học mà không có tôn giáo hoặc có tôn giáo mà không có khoa học thì sự sống của nhân loại sẽ chẳng ra gì. Chẳng phải vì thế mà Einstein, nhà khoa học thiên tài của thế kỷ XX đã nói: “Khoa học mà không tôn giáo thì tê liệt. Tôn giáo mà không khoa học thì mù quáng”.

  1. Vai trò của Phật giáo trong thời đại công nghiệp 4.0

2.1. Tính chất ưu việt của Phật giáo

Giáo hội nào thì cũng có mặt phức tạp vì liên quan đến phần đời nhưng tôn giáo nào thì cũng là hướng thiện. Chính sách của Nhà nước là tôn trọng các tôn giáo như nhau. Nhưng người dân thì có thể tùy theo nhận thức mà lựa chọn tôn giáo nào mình thấy ưu việt hơn để hướng tới. Đã có chuyện như sau: Năm 1947, Thủ tướng Ấn Độ Nêru và Einstein gặp nhau ở Mỹ. Hai ông đều than phiền về tình hình nhân loại tuy càng ngày càng văn minh nhưng đạo đức thì càng ngày càng xuống cấp. Einstein tiếc cho phương Đông từng có truyền thống đức trị mà để mất. Từ đó ông nói: nếu cần một tôn giáo cho toàn vũ trụ thì không gì hơn là Phật giáo. Chúng ta nghĩ gì về ý kiến của nhà bác học thiên tài này? Tôi muốn lấy ý kiến của Einstein để bàn về vai trò của Phật giáo trong thời đại công nghiệp 4.0 ở nước ta. Mà trước hết là phải nghĩ đến hai phía. Phía là Phật giáo thông qua vai trò của giáo hội phải làm sao thật xứng đáng trong vai trò hoằng dương Phật đạo với đất nước. Phía là đất nước cũng phải tự giác chủ động hỗ trợ phát huy vai trò của Phật giáo trong thời đại 4.0. Thiếu đi phía sau thì hiệu quả nhất định bị hạn chế. Phải từ hai phía để làm sao cho người Việt Nam ta nhận rõ tính ưu việt của Phật giáo để từ đó mà hưởng ứng mà noi theo để có lợi cho bản thân và cho đất nước trong thời đại 4.0 này. Sau đây là những điểm ưu việt của Phật giáo từ góc nhìn Việt Nam.

2.1.1. Đây là tôn giáo có tình thương bao la bát ngát nhất trong mọi tôn giáo. Không chỉ thương con người mà còn thương đến cả muôn loài. Ý kiến của Einstein chính là từ căn cứ này.

2.1.2. Đây là tôn giáo xa lìa với bất kỳ cuộc chiến tranh nào bởi với Phật giáo thì chiến tranh nào cũng là cốt nhục tương tàn, nồi da nấu thịt. Dĩ nhiên có quan điểm khác để lựa chọn tùy người.

2.1.3. Không như Nho giáo buổi đầu đến với nước ta theo con đường xâm lược cho nên một khi xâm lược cút thì thứ Nho giáo đó cũng phải “cút” theo. Nhưng Nho giáo với bản chất là một học thuyết vĩ đại của một nền văn hóa lớn thì theo qui luật của tự thân văn hóa là sự lan tỏa ảnh hưởng của một nền văn hóa lớn đối với nền văn hóa nhỏ trong khu vực thì đã ở lại nước ta để hỗ trợ phát triển  nền văn hóa trung đại vẻ vang của ta theo qui luật tiếp biến. Còn Phật giáo đến nước ta từ mấy hướng đều chỉ bằng con đường dân sự không mảy may liên quan tới xâm lược...

2.1.4. Lịch sử Phật giáo tồn tại trên đất nước đã hai ngàn năm nay là lịch sử đồng hành cùng dân tộc. Lịch sử cứu nhân độ thế, lịch sử góp phần tạo ra những giá trị tinh thần nhân văn cao cả cho dân tộc, dù khi là quốc giáo hay không còn là quốc giáo; góp phần sản sinh cho dân tộc một thần tượng nhân phẩm cao siêu của muôn đời là Phật hoàng Trần Nhân Tông với triết lý Cư trần lạc đạo; một thiên tài văn chương vô tiền khoáng hậu với tác phẩm Truyện Kiều mà hình hài là thuộc Nho giáo nhưng hồn vía là thuộc Phật giáo.

2.2. Tích cực hoằng dương Phật đạo trong thời đại công nghiệp 4.0

2.2.1. Điều  hạnh phúc lớn của đất nước trong buổi đầu bước chân vào thời đại công nghiệp 4.0. thì đã và đang có cuộc chấn hưng Phật đạo khá sôi động. Nhiều nơi đua nhau xây lại chùa cũ, dựng thêm chùa mới đặc biệt có thêm những Trúc Lâm thiền viện nguy nga tráng lệ thâm nghiêm. Thiền phái Trúc Lâm đang ngày một đồng quang hòa trần. Có hội Phật giáo thống nhất từ trung ương đến địa phương, có viện Nghiên cứu Phật học Việt Nam, trường đào tạo Phật học. Riêng ở miền Bắc là nơi không may một thời xơi phải chủ nghĩa vô thần mà rẻ rúng với Phật đạo, phá hoại chùa chiền thì nay đã cùng cả nước hào hứng chấn hưng Phật đạo. Chùa Yên Tử có thêm Yên Tử thiền viện, chùa Bái Đính ở Ninh Bình có qui mô lớn nhất Đông Nam Á theo lời báo chí, Tây Thiền thiền viên ở Vĩnh Phúc là những địa điểm hấp dẫn đông đảo chẳng riêng các Phật tử mà còn du khách trong nước ngoài nước. Số lượng Phật tử tăng lên vùn vút ở khắp cả nước. Những ngày Phật lễ là những ngày thiêng liêng tưng bừng của đất nước. Hầu hết các nhà lãnh đạo cao cấp của đất nước cũng đến chùa. Đặc biệt là thành quả nghiên cứu Phật học với các chuyên  khảo chuyên sâu, với nhiều cuộc hội thảo khoa học quốc gia quốc tế, có thể nói là bề thế nhất trong đời sống học thuật về khoa học xã hội và nhân văn của nước nhà hiện nay. Lịch sử Phật học Việt Nam chưa bao giờ có được mấy học giả lớn là Thích Nhất Hạnh, Thích Minh Châu, Thích Thanh Từ, Lê Mạnh Thát... Quan hệ giữa Phật giáo Việt Nam và Phật giáo quốc tế cũng ngày một khăng khít. Ngày Phật đản và Phật tịch đã được Unessco công nhận là ngày cả thế giới kỷ niệm. Năm 2014 đã tổ chức kỷ niệm ở Bái Đính 4 ngày có khoảng nghìn khách quốc tế trong đó có cả một vài nguyên thủ quốc gia tham dự. Năm 2019 này lại tổ chức ở Hà Nam. Có thể nói văn hóa Phật giáo đã làm thay đổi tỷ lệ cấu trúc nội tại của nền văn hóa Việt Nam hiện đại. Nghiên cứu văn hóa Việt Nam hiện đại không thể bỏ qua đặc điểm đó. Vấn đề đặt ra là văn hóa Phật đạo đã chuẩn bị sẵn sàng như thế. Đất nước sẽ khai thác tận dụng hoằng dương Phật đạo trên đường gia nhập thời đại công nghiệp 4.0 là thế nào? Ở đây xin có một vài ý kiến nhỏ mọn như sau:

2.2.2. Phật đạo với vấn đề tâm thế trong cuộc sống.

Đã sống, dù là một cá nhân hay một dân tộc, thiết tưởng cũng cần tạo cho mình một tâm thế sống thế nào là bền vững tối ưu trong khi cuộc đời vốn dĩ là biến chuyển là đa chiều, là xáo động, lúc thế này lúc thế khác, lúc thuận lợi lúc khó khăn mà bản thân mà đất nước phải đương đầu phải ứng phó sao để giữ được sự an bình, sự phát triển, không bị tổn thất, không bị thụt lùi. Với Nho giáo, đó là thuyết trung dung. Vui không vui quá, buồn không buồn quá. Không chuồi theo cảm xúc đơn thuần mà trong cảm xúc vẫn có sự can thiệp của lý trí. Sống là biết tri túc (chỗ đủ của mình là đâu), tri chỉ (chỗ nào nên dừng). Trung là chính giữa, không thiên lệch. Dung là giữ vững không thay đổi. Trung dung đối nghịch với cực đoan, phiến diện. Trung dung dẫn đến trung hòa. Có được trung hòa, trời đất sẽ yên vị, vạn vật sẽ được dưỡng dục (Trung giả dã, thiên hạ chi đại bản dã. Hòa giả dã, thiên hạ chi đại đạo dã. Chí trung hòa, thiên hạ vị yên, vạn vật dục yên). Cơ sở triết học của thuyết trung dung chính là học thuyết âm dương với qui luật đối trọng và sự quân bình vốn là cơ sở tồn tại vững chãi nhất, chung nhất của mọi sự sống mà trên đây đã nói tới. Nho giáo còn có chữ nhận được chiết tự gồm ba chữ: đao (dao), nghệ (sự tốt lanh), tâm (tấm lòng). Nhận là tạo tâm thế bình tĩnh kiên tâm để thắng cái ác và giữ được sự bình yên tốt lành cho cá nhân mình mà còn cho cả nhân quần.

Với Phật đạo, tâm thế chính là triết lý vô thường dẫn đến sự tịnh tâm để vươn tới Phật tâm ở con người giữa cuộc đời. Đến với Phật đạo có bao nhiêu là phương cách: là tu sĩ suốt đời sống ở chùa, diệt dục, không lấy vợ sinh con, chỉ lo việc tu hành tụng kinh niệm Phật, hoằng dương Phật đạo để mong được lên cõi Niết bàn; là Phật tử cứ rằm, mồng một thì đến chùa tụng kinh niệm Phật, ăn chay; là tu tại gia có bàn thờ Phật trong nhà để ngày ngày tụng niệm; là thiện nam tín nữ vãng lai nơi chốn cửa Thiền cầu ban phước lành. Giáo lý và giáo pháp của Phật đạo thì vô cùng phong phú. Tín đồ nào càng thuộc nhiều kinh kệ, càng chấp hành đúng Phật pháp càng được coi trọng. Nhưng cách gì thì cách, căn bản là phải có được Phật tại tâm (Phật ở trong lòng) từ đó mà thực hành Phật đạo mà bớt tham sân si để Từ bi hí xá, Tế độ chúng sinh, Cứu một người phúc đẳng hà sa, làm cho Tứ hải giai huynh đệ. Khoảng cách giữa người giàu và người nghèo được rút ngắn. Con Lạc cháu Hồng cũng yêu thương nhau hơn. Cái ác sẽ bị đẩy lùi. Thuần phong mỹ tục sẽ được khôi phục. Mục tiêu dân chủ - công bằng - văn minh sẽ là hiện thực. Thiết nghĩ, người Việt Nam ta, trong thời đại cách mạng công nghiệp 4.0 dù có làm gì kỳ diệu hiện đại đến đâu về công nghiệp và dù có sống văn minh hơn, sung sướng hơn đến đâu và cũng chẳng có thời gian lui tới cửa Thiền, tụng  kinh  niệm  Phật nhưng  trong tâm vẫn neo đậu, vẫn nặng lòng và thực thi được mấy điều Phật dạy đó thì hẳn đã hoàn  toàn xứng đáng là người biết sống, là người có hạnh phúc đích thực  rồi. Trong nội dung hạnh phúc này cũng có phần về sức khỏe và tuổi thọ. Bởi một khi đã tịnh tâm đã có Phật tại tâm và đã thực hành được Phật đạo mà vẫn có những khoảnh khắc thiền định, những ngày lui tới các thiền viện trang nghiêm tráng lệ giữa những khung cảnh thiên nhiên tuyệt mỹ của đất trời như ở Yên Tử, Tây Thiên, Bái Đính, Trúc Lâm thiền viện (Đà Lạt)... thì stress vốn là sản phẩm của văn minh công nghiệp sẽ bị xua tan. Chẳng phải có người đã nói nơi nào phá đi một ngôi chùa thì hãy xây lên một bệnh viện. Nhưng có người lại nói tốt nhất là xây lại ngôi chùa. Ý kiến khác nhau nhưng cùng chung một ý là tác dụng của việc đi chùa, của việc thiền định, nhập thiền về sức khỏe của người theo Phật đạo. Có đúng thế không thưa quí vị?

2.2.3. Vai trò của giáo hội

Tôn giáo nào cũng vậy, muốn hóa thân vào cuộc sống nhân quần phải có giáo hội. Phật giáo Việt Nam từ lâu đã có giáo hội và ngày một lớn mạnh đã đưa sự nghiệp hoằng dương Phật đạo tới độ cường thịnh như hiện nay. Trong đó có sự gắn bó giữa giáo hội với chính quyền từ cấp trung ương đến cấp địa phương. Giáo hội Việt Nam cũng là một thành phần tích cực trong Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Tuy thế, bên cạnh mặt sáng đó, thì mặt tối cũng đã bộc lộ khá rõ: không ít người đội lốt nhà sư để kiếm tiền, không ít sư mà ăn tiêu xả láng, đi xe ô tô hàng tỷ. Gần đây còn là tình trạng mê tín dị đoan xâm nhập vào cửa Thiền một cách hỗn loạn, thương mại hóa tôn giáo một cách qui mô của các nhóm lợi ích biến cửa Phật thành nơi cầu lợi một cách vô tội vạ làm đau lòng những người lương thiện, mộ đạo chân chính. Trách nhiệm nay là thuộc Giáo hội Phật giáo Trung ương và các địa phương nhưng cũng là của Chính phủ và các cấp chính quyền. Nếu không kịp thời nghiêm  khắc chấn chỉnh thì chưa biết Phật giáo Việt Nam sẽ thế nào trong khi đất nước đang rất cần đến vai trò trọng đại của Phật đạo trong thời đại công nghiệp 4.0.

Nghiên cứu KHXH&NV khác:
Thử bàn về vai trò của Phật giáo trong thời đại công nghiệp 4.0 (9/9/2019)
Để bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử - văn hóa của địa danh Bến Thủy (7/9/2019)
Công tác tập huấn du lịch cộng đồng cho người dân miền Tây Nghệ An (12/8/2019)
“Nghệ An cần thống nhất cách hiểu và xác định sản phẩm đặc sản của mình” (12/8/2019)
Nghệ An cần phải xây dựng và phát triển một số sản phẩm nông nghiệp chủ lực, hướng tới ba mục tiêu “khối lượng lớn, chất lượng cao và thương hiệu mạnh” (12/8/2019)
Bảo tồn và phát triển sản phẩm đặc sản của Nghệ An (7/8/2019)
Vì sao du lịch Nghệ An phát triển chưa tương xứng với tiềm năng (1/8/2019)
Bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống và sự tiếp nhận văn minh - Nhìn từ lễ tục cưới hỏi hiện nay (9/7/2019)
Hình tượng người đi đường và bài học triết lý về đường đời… (Đọc Tẩu lộ của Hồ Chí Minh, Ngữ văn 8, tập hai, Nxb Giáo dục) (10/6/2019)
Dạy học tích hợp Ngữ văn lấy văn bản văn học làm ngữ liệu đồng thời gắn liền với các vấn đề về giáo dục đạo đức học sinh (6/6/2019)
Tư tưởng đoàn kết - Một trong những nội dung cốt lõi của Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh (6/6/2019)
Phát triển du lịch biển bền vững tại thị xã Cửa Lò Nghệ An (3/6/2019)
Biến đổi văn hóa trong gia đình cư dân vùng biển Cửa Lò qua chuyển đổi nghề nghiệp (3/6/2019)
Trường Tiểu học Pháp - Việt tại Vinh nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng theo học (3/6/2019)
Sứ mệnh hòa giải, hòa hợp dân tộc của văn chương nhìn từ phương diện văn hóa - nhân văn (Qua sáng tác của nhà văn Nguyễn Minh Châu) (21/5/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 67 | Tất cả: 1,832,087
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp