ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > NON NƯỚC XỨ NGHỆ
Miền đất cổ Mường Chiêng Ngam
Tin đăng ngày: 10/7/2019 - Xem: 167
 

Hồ Thủy

Mường Chiêng Ngam thuộc xã Châu Tiến, huyện Quỳ Châu có từ hàng trăm năm trước. Cho đến nay, dù đã nhiều thay đổi so với trước kia nhưng ngôi làng này vẫn giữ được những nét đặc trưng của người Thái cổ.

*   *   *

Upload

Những cọng nước ở Mường Chiêng Ngam (Ảnh: Cảnh Hùng)

Vẻ đẹp Mường Ngam

Mương Chiêng Ngam ky pá xám nặm

Nặm Hạt hanh nặm Việc ma thứng.

Nặm Giải hanh, nặm Quang tăng tiện

(Mường Chiêng Ngam ăn cá ba nguồn nước.

Nước sông Hạt cạn thì sông Việc đầy.

Nước sông Giải khô thì sông Quàng vẫn chảy)

Mường Chiêng Ngam có nghĩa là mường đẹp, là nơi hợp lưu của ba dòng sông Quàng, sông Hạt, sông Việc, với lượng phù sa bồi đắp hàng năm, vùng đất Mường Chiêng Ngam luôn màu mỡ, phì nhiêu và là vùng đất bằng phẳng thuận lợi bậc nhất cho phát triển nông nghiệp. 100% người dân Mường Chiêng Ngam là dân tộc Thái, chủ yếu sinh sống bằng nghề chăn nuôi, làm nương rẫy và dệt, thêu thổ cẩm truyền thống. Bao nhiêu thế hệ người dân Mường Chiêng Ngam đã uống nước sông, tưới tắm mùa màng của mình bằng nước sông và mùa no ấm đến từ nước sông. Từ ngôi làng nhỏ bên bến sông xưa, đất và người Mường Chiêng Ngam căng tràn sức sống như một thiếu nữ miền cao nguyên trù phú. Vẻ đẹp đó được bồi đắp từ chiều sâu văn hóa, lịch sử và cả khát vọng hôm nay... Trước đây Mường Chiêng Ngam có 4 bản là bản Bua, bản Ban, bản San, bản Tàu. Sau này các bản này tách ra thành các bản riêng biệt gồm: Hoa Tiến 1, Hoa Tiến 2, Hồng Tiến 1, Hồng Tiến 2, Bua Lầu, Minh Tiến, Hợp Tiến. Điểm chính Mường Chiêng Ngam nằm ở hai bản Hoa Tiến 1 và Hoa Tiến 2. Dọc theo hai bên bờ các con sông là hàng trăm guồng nước ngày đêm không nghỉ đưa nước lên làm mát cho các cánh đồng. Những guồng nước tô đẹp cho bức tranh Mường Chiêng Ngam của Quỳ Châu thêm thanh bình.

Bao bọc lấy Mường Chiêng Ngam là các dãy núi Phá Èn, Phá Hủng, Phá Coóng tạo nên một quần thể hang động đẹp mang nhiều dấu tích lịch sử và truyền thuyết của cơn đại hồng thuỷ cách chúng ta hàng vạn năm. Theo lời bài hát nhuôn thì những ngày mưa lũ củi trôi về tận cầu thang, cá chui vào chuồng gà, chuồng vịt.

Mương Chiêng Ngam a phưn, a lố bò họn há pà.

Cọp mừa nặm thùm thuôm láy quàng phưn ma.

Moi hến pá He hau lộc pết, pá Tết hau lộc cày ”.

(Mường Chiêng Ngam lấy củi không cần lên rừng.

Đợi mùa mưa, nước đưa củi về tận nhà.

Trông thấy các Ghé (cá Chiên) vào mắc trong chuồng vịt,

Cá Lấu vào kẹt trong chuồng gà).

Trên ngọn đồi Tèn Bọ thuộc dãy núi Phá Èn ở bản Hồng Tiến 2, đền Chiềng Ngam được xây dựng ở thế “Tọa sơn vọng thủy”. Đền ngoảnh mặt về hướng Tây Nam, xa về phía trước có dòng sông Nậm Hạt hiền hòa làm minh đường. Phía sau có dãy núi Phà Èn hùng vĩ làm hậu chẩm. Đền Chiêng Ngam được lập nên để thờ 3 vị thành hoàng là Xiêu Bọ, Xiêu Ké và Xiêu Luông là những người có công khai bản, lập mường và phối thờ Sơn thần, Thủy thần. Đền Chiêng Ngam là nơi sinh hoạt văn hóa tâm linh tín ngưỡng, là trái tim, tâm hồn, nơi hướng tới, chốn mong về của nhân dân huyện Quỳ Châu và vùng phụ cận. Cùng với Lễ hội hang Bua - Đền Chiềng Ngam đã trở thành một khu di tích hoàn chỉnh, phục vụ nhu cầu sinh hoạt tâm linh và văn hóa của đồng bào các dân tộc miền Tây Nghệ An và du khách muôn phương.

Sắc màu thổ cẩm

Upload

 Nghề dệt thổ cẩm truyền thống ở Mường Chiêng Ngam (Ảnh: Cảnh Hùng)

Bản làng Mường Chiêng Ngam bằng phẳng, sầm uất, đồng ruộng phì nhiêu màu mỡ. Nơi đây trở thành nơi ở của tầng lớp quan lại, địa chủ phong kiến trước đây. Bao nhiêu cô gái đẹp, giỏi thêu dệt ở khắp các bản trên mường dưới phải về làm dâu ở mường này. Cũng chính vì thế mà con gái mường Chiêng Ngam từ trước tới nay ai cũng có đôi bàn tay giỏi thêu thùa, dệt thổ cẩm. Sản phẩm dệt thổ cẩm của họ hội tụ bởi nhiều nét tinh hoa văn hoá của nhiều vùng miền tạo nên một phong cách riêng trong trang phục của người Thái Mường Chiêng Ngam. Có câu ca rằng:

Mương Chiêng Ngam côn đí chàng phai.

Là có mon Chiêng Ngam đay là hăm đai

Là có đai túng Lạn đay hục xao va”.

(Mường Chiêng Ngam con gái đẹp lại khéo tay

Một cây dâu Chiêng Ngam làm nên một cuộn tơ.

Một cây bông dệt được hai mươi sải vải).

Trước đây, gia đình người Thái ở Mường Chiêng Ngam thường tự cung tự cấp về lương thực, thực phẩm. Ngoài lao động sản xuất lương thực, thực phẩm, người phụ nữ còn có bổn phận quan trọng là chịu trách nhiệm về cái mặc, cái nằm và trang trí cho cả gia đình. Chính vì vậy, bất kỳ người phụ nữ nào cũng phải biết tự tay trồng bông, dệt vải, nhuộm màu, may vá,... Người phụ nữ Mường Chiêng Ngam còn biết trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ dệt thành các loại thổ cẩm hoa văn rực rỡ để làm mặt chăn, mép đệm, mép màn, làm diềm,... Ngoài ra họ còn cần phải giỏi thuê thùa, nhất là thuê khăn piêu, chân váy, mặt gối,... Vì thế, thổ cẩm của con gái Mường Chiêng Ngam nổi tiếng tinh xảo lâu nay, nức tiếng trong vùng.

Hiện nay, Mường Chiêng Ngam và mường Miếng là hai nơi được huyện Quỳ Châu chọn xây dựng hai làng nghề truyền thống dệt thổ cẩm để vừa tăng thêm thu nhập cho bà con vừa bảo tồn, phát huy văn hóa truyền thống của dân tộc Thái. Bản Hoa Tiến có 250 hộ đến nay đã có 200 khung dệt, nhiều chị thêu dệt giỏi và có thu nhập cao từ 30-40 triệu đồng/ năm. Không chỉ các mẹ các chị, lớp trẻ cũng đã xuất hiện nhiều người dệt giỏi, năng động trong tìm kiếm thị trường tiêu thụ, tăng nguồn thu cho các hộ gia đình.

Nhà sàn cổ xưa

Upload

Gian giữa ngôi nhà sàn truyền thống thường được dùng để tiếp khách

Mường Chiêng Ngam hiện nay đang xây dựng làng Thái gốc, với các mục tiêu như 100% nhà ở là nhà sàn. Ở đây có hơn 300 ngôi nhà sàn cổ xưa dựng lên san sát nhau với những nét đặc trưng mà hiếm có nơi nào lưu giữ được. Trước đây làng còn nghèo nhưng đồng bào rất có tinh thần đoàn kết. Gia đình nào có nhu cầu làm nhà là dân bản, anh em họ hàng tập trung lại để vào rừng đốn cây kéo về lấy gỗ và dựng nhà giúp, cả làng tập trung sức lực, làm việc cật lực trên dưới tháng trời là ngôi nhà sàn cổ đã hình thành.

Người Thái có câu thành ngữ: “Hươn mi hạn, quản mí xau”, nghĩa là “Nhà có gác, sàn có cột”. Bất kỳ người Thái nào cũng luôn mơ ước trong cuộc đời mình làm được ngôi nhà sàn, bởi theo quan niệm của họ, nhà sàn không chỉ là nơi cư trú mà còn là nơi để con người gửi gắm niềm tin với các thần linh, lưu giữ những giá trị tinh thần. Để có được ngôi nhà sàn vừa ý, người Thái phải chọn những loại gỗ tốt như: săng lẻ, lim, chò chỉ… và tùy vào hoàn cảnh kinh tế của từng gia đình mà lợp tranh hay ngói, gỗ xẻ hay gỗ tròn.

Nhà sàn thường được dựng trên một khoảng đất rộng, bằng phẳng, hướng về dòng suối hoặc dòng sông và được bao quanh bởi vườn cây ăn quả. Nhà gồm hai tầng: Tầng trên được thiết kế từ 3 đến 5 gian, trong đó gian ngoài cùng nằm sát cầu thang chính dùng để tiếp khách, uống rượu cần; các gian bên trong là nơi sinh hoạt của gia đình chủ nhà. Tầng dưới là nơi để các nông cụ sản xuất, gỗ, củi…

Nhà sàn cổ của người Thái ở Mường Chiêng Ngam có thể lớn, nhỏ khác nhau nhưng kết cấu một số chi tiết phải đảm bảo thống nhất như: khung nhà phải được làm bằng các loại gỗ quý như: săng lẻ, lim, chò chỉ…; nóc nhà có 4 mái, bao gồm 2 mái chính, 2 mái phụ ở đầu hồi và được lợp bằng lá cọ hoặc ngói; sàn nhà làm bằng tre, mét hoặc luồng; mặt tiền của tầng trên phải có hàng lan can bằng gỗ bao phía ngoài, kế tiếp là khoảng hiên nhỏ rồi mới đến các gian nhà; cầu thang có 9 bậc tượng trưng cho 9 tầng trời xanh, 9 tầng đất, sợi dây nối sự sống và cái chết của con người và gồm hai chiếc, một cầu thang chính dẫn lên cửa lớn để vào gian thờ tổ tiên thường dành cho đàn ông và những người khách quý của gia đình, một cầu thang phụ thường dành cho người phụ nữ đi làm về lên sân phơi nơi đặt chum đựng nước để rửa chân, hay khi đi lại lo liệu việc gia đình…. Vị trí cầu thang có thể ở bên phải hoặc bên trái ngôi nhà tùy theo địa thế, số lượng bậc thang có thể khác nhau nhưng nhất định phải là số lẻ.

Một đặc điểm nữa của nhà sàn người Thái là rất nhiều cửa sổ, dãy cửa sổ nối tiếp nhau chạy bao quanh ngôi nhà để đón gió và ánh sáng. Trước kia các cửa sổ thường làm bằng phên liếp tre, nứa, còn ngày nay khi điều kiện vật chất đã khá hơn thì được thay bằng khung gỗ. Hệ thống cửa sổ này cùng với các chấn song tạo thành bức vách nên trong nhà rất thoáng mát và gần gũi với thiên nhiên…

* * *

Upload

Lễ hội Hang Bua ở Mường Chiêng Ngam hàng năm thu hút đông đảo du khách tham gia

Những năm qua, chính quyền địa phương luôn nỗ lực bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc Thái tại Mường Chiêng Ngam; xây dựng, phát triển các giá trị mới về văn hóa, kết hợp hài hòa giữa truyền thống với hiện đại, mang nét đặc trưng văn hóa cộng đồng. Người dân trong mường cũng luôn gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của đồng bào dân tộc Thái với những nếp nhà sàn truyền thống, trang phục, điệu dân ca, dân vũ, món ăn đặc trưng, trò chơi dân gian. Để phát huy tiềm năng du lịch ở Mường Chiêng Ngam, bảo tồn giá trị văn hóa của cộng đồng dân tộc Thái, chính quyền địa phương nói riêng, huyện Quỳ Châu nói chung đang nỗ lực xây dựng Mường Chiêng Ngam trở thành bản kiểu mẫu trong phát triển du lịch cộng đồng.

Đất và người xứ Nghệ khác:
Văn thành - Những dấu ấn còn lại về một vùng đất cổ (5/11/2019)
Người một đời tâm huyết với xứ Nghệ (5/11/2019)
PGS. Ninh Viết Giao - Người nặng lòng với văn hóa dân gian xứ Nghệ (5/11/2019)
NGUYỄN CẢNH HOAN(1) (23/10/2019)
Về Hưng Tân nghe hát Ví, Giặm (11/10/2019)
Nguyễn Trung Phong - Người khơi dòng sữa ngọt dân ca Ví, Giặm (11/10/2019)
Khám phá hang động Thằm Viên nơi biên giới miền Tây Nghệ An (25/9/2019)
Khám phá ngôi đình cổ 300 năm tuổi ở xứ Nghệ được dựng chỉ trong 1 đêm (14/9/2019)
Nhà thơ dân gian Trần Hữu Nghiêm (12/9/2019)
Phúc Lâm bá Nguyễn Văn Viện - Người được lập đền thờ khi còn sống (9/9/2019)
Những hình ảnh quý hiếm về cảng Bến Thủy sầm uất gần một thế kỷ trước (7/9/2019)
Hai “câu đối” trong đền Chín Gian ở Quế Phong (7/8/2019)
Phủ Hưng Nguyên qua các văn bản chữ Hán dưới triều Nguyễn (7/8/2019)
Tuần Thiện Đàn - Nơi lưu giữ hồn cốt văn hóa của một vùng (7/8/2019)
Tư tưởng đoàn kết một trong những nội dung cốt lõi của "Di chúc" Chủ tịch Hồ Chí Minh (31/7/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 183 | Tất cả: 1,916,834
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp