KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Không gian nhà ở truyền thống của người Thái
Tin đăng ngày: 10/7/2019 - Xem: 207
 

 HOÀNG ANH

Upload

Ngôi nhà sàn truyền thống của người Thái ở xã Châu Tiến, Quỳ Châu

Nhà sàn được coi là biểu tượng văn hóa của nhiều dân tộc thiểu số, là hình ảnh mang tính chủ đạo nổi bật trong không gian cư trú của mỗi tộc người. Sống giữa miền núi cao, từ xa xưa, người Thái đã sáng tạo kiểu kiến trúc nhà sàn vừa thoáng mát vừa chịu được những điều kiện khắc nghiệt của thiên nhiên, thú dữ. Dù nhà sàn được làm từ nguyên liệu nào hay được bố trí có sự khác nhau ra sao thì tựu chung đó cũng là giá trị văn hoá từ xa xưa để lại; gắn bó với đời sống đồng bào hàng nghìn năm, giúp họ trường tồn, phát triển.

Người Thái xây dựng nhà sàn không chỉ là nơi cư trú, gắn với cuộc đời mỗi con người, từ khi lọt lòng mẹ cho đến khi người con trai lớn đi làm nương rẫy, người con gái học những bài học đầu tiên về xe tơ, dệt vải, thêu thùa; dựng vợ gả chồng… mà nhà còn là nơi để con người gửi gắm niềm tin với các vị thần linh: Then luông - đấng tối cao cai quản trời đất, loài người và vạn vật; các ma (phi) cai quản như ma ruộng, ma nương, ma rừng, ma suối, ma nhà (phi hươn), ma họ (phi đẳm), những ông, bà, cụ, kỵ đã khuất (pú pầu) là những lực lượng phù hộ, bảo vệ con người…

Ngôi nhà người Thái thường xây dựng theo 4 kiểu nhà:

Thứ nhất, nhà sàn có đà (hườn khang): Đây là kiểu nhà sàn truyền thống phổ biến của người Thái và là loại nhà đơn giản nhất trong 4 kiểu nhà sàn. Cột nhà được chôn để tạo thế vững chắc cho ngôi nhà, có ngoãm tự nhiên hoặc do thợ làm nhà đục đẽo nên. Các ngoãm này dùng để luồn chốt làm pinh gác đà dưới. Hàng cột giữa của ngôi nhà chỉ cao đến gầm sàn, có tác dụng nâng đỡ phần giữa nhà sàn. Các đỉnh đầu của cột thường có ngoãm tự nhiên hoặc ngoãm nhân tạo để đặt đà trên, quá giang có thể xê dịch được, các khớp nối dùng ngoãm tự nhiên hoặc tự tạo, và dùng lạt buộc. Phần kèo của ngôi nhà được gắn thêm một thanh gỗ (kim may) để ngoắc vào đà trên.

Thứ hai là nhà sàn quá giang cột chôn (hườn khứ, xau phăng): Kiểu nhà sàn này gần giống với kiểu nhà sàn có đà (hườn khang), cũng có cột chôn, tuy nhiên lại không có ngoãm, đà trên và đà dưới không còn. Ở đỉnh đầu cột không để ngoãm mà để thành cái cọc gọi là đuốt đặt quá giang, quá giang ở đây không còn xê xịch được mà được đục lỗ đặt cố định vào đuốt cột. Để lắp gá kèo vào cột vì không có ngoãm nên phải đục mộng. Kiểu nhà sàn này có 2 loại là nhà sàn hươn khứ và nhà sàn xau phăng, tùy thuộc vào địa hình, tập quán địa phương mà người Thái làm nhà theo kiểu nào cho phù hợp.

Thứ ba là nhà sàn kê hai hàng cột có quá giang (hườn kê khứ): Đây là kiểu nhà được làm phổ biến vào những năm 50 của người Thái. Nó có cấu trúc, hình dạng gần giống một trong hai kiểu nhà của nhà sàn quá giang cột chôn. Tuy nhiên, cột nhà không được chôn mà kê trên đá, có thêm đà dưới và đà trên, có một vì kèo con ở trên quá giang gồm trụ, đấu và con cung. Dạng này hoàn toàn không có ngoãm mà phải đục lắp mộng giữa các khớp nối, ngoài ra còn dùng dây giang để buộc.

Và cuối cùng là kiểu nhà sàn kê hạ (hươn kê hạ): Kiểu nhà sàn này mới được du nhập những năm gần đây, vì những tiện ích của nó trong xây dựng và sử dụng nên hiện nay kiểu nhà này được sử dụng phổ biến nhất. Kiểu nhà kê hạ có bốn hàng cột, khi làm phải cưa, đẽo, đục làm mộng.

Về cấu tạo, 4 kiểu nhà sàn trên của người Thái ngoài những điểm tương đồng thì có nhiều điểm khác nhau, tuy nhiên, về phần kết cấu mái nhà thì lại gần như giống nhau hoàn toàn. Người Thái thường dùng tre, luồng để làm đòn tay (pe), còn rui (con) thì làm bằng nứa. Trên đòn tay (pe) có lớp rui (con). Đòn tay nằm song song với đòn nóc, còn lớp rui lại nằm song song với vì kèo. Khi làm xong khung xương của mái, thông thường người Thái dùng cỏ tranh hoặc lá cọ để lợp. Xưa kia, người Thái còn chưa biết làm nhà, một hôm mơ thấy có con rùa về báo mộng và bảo rằng: “nhìn vào hình dáng của tôi mà làm”. Thế là kiểu nhà người Thái hình thành với 4 chân là 4 cột trụ, hình dáng như chiếc mai rùa. Nhà thường nằm trên mặt bằng, hình chữ nhật, có lan can chạy trước hoặc xung quanh nhà với 4 mái vươn cao đều đặn.

Nhà sàn truyền thống của người Thái to hay nhỏ tùy thuộc vào điều kiện từng gia đình, nhưng cơ bản nhà được chia làm 2 phần. Phần trong ngôi nhà được bố trí thành các gian nhưng thường theo gian lẻ: 3 gian, 5 gian hoặc 7 gian, giữa các gian có vách ngăn bằng gỗ hoặc phên; Tuy nhiên, cũng do nhu cầu của gia đình mà nhà có thể bố trí số gian phù hợp. Ví dụ nhà có bố mẹ, 01 con trai đã có vợ và 01 con gái lớn chưa lấy chồng thì làm 4 gian, hòng nọoc (con dâu không được vào, trừ ngày Tết hoặc bố mẹ mất); hòng cuống (con dâu không được vào trừ khi lúc bố mẹ mất); hòng lực pợ (gian của con dâu - bố chồng không được vào) và hòng lực sáo (dành cho con gái)… Gian đầu hồi, gần với cầu thang gọi là hoọng noọc được làm gian thờ cúng tổ tiên, thờ ma nhà và tiếp khách quý. Gian giữa là nơi dùng cho sinh hoạt gia đình, gian này thường rộng hơn những gian khác và là nơi đặt buồng ngủ của vợ chồng và các thành viên khác trong gia đình. Gian này gọi là hoọng cuông. Gian cuối cùng gọi là hoọng chạn. Gian này là nơi dành cho sinh hoạt của người phụ nữ và là nơi cất đặt những đồ gia dụng, bếp, khung cửi, chạn bát,… Bao quanh ngôi nhà có lan can tạo ra một ban công khá rộng rãi vừa để tiếp khách, vui chơi, vừa để các đồ dùng, vật dụng cho ngôi nhà một cách tiện lợi.

Sàn nhà thường được làm bằng luồng, tre, nứa đập dập đan kết lại, những gia đình nào có điều kiện hơn thì làm bằng ván, gỗ. Xưa kia, dưới sàn nhà, người Thái thường chăn nuôi gia súc, gia cầm như: lợn, gà, vịt,… Ngày nay, công tác tuyên truyền vệ sinh môi trường được phổ biến và nhận thức được những ảnh hưởng, tác hại của việc chăn nuôi gia súc gia cầm dưới sàn nhà nên đa phần người Thái chuyển gia súc, gia cầm sang chăn nuôi khu vực riêng xa nhà ở. Tầng trên và tầng dưới của nhà sàn được nối với nhau bằng cầu thang, cầu thang chính được đặt phía trước ngôi nhà, cầu thang phụ được đặt phía nhà bếp phục vụ cho việc nấu nướng, sinh hoạt của chị em phụ nữ. Cầu thang được làm bằng gỗ, hoặc bằng tre, nứa, có bậc lẻ, thường là chín bậc, theo cách tính dân gian thì đó là “sinh, lão, bệnh, tử”. Bậc thứ 9 trùng với chữ “sinh” mới mang lại may mắn, phồn thịnh cho gia chủ.

Đối với người Thái, dựng nhà là một trong những công việc hệ trọng của đời người, bên cạnh việc chuẩn bị nguyên vật liệu để dựng nhà từ những năm trước, thì người Thái cũng rất chú trọng đến yếu tố tâm linh nhằm mong muốn sự bình yên, no đủ và mạnh khỏe cho những người trong gia đình. Vì thế, xung quanh việc làm nhà, người Thái có rất nhiều tập quán, phong tục như: chọn đất, chọn hướng nhà, chọn ngày tháng, làm nhà; lễ dựng nhà, lễ trả công; lễ vào nhà mới.v.v..

Lễ chọn đất ở: Theo truyền thống, trước tiên người Thái sắm lễ vật và mời thầy mo đến làm lễ. Lễ vật bao gồm: trầu cau, rượu và hai súc vải trắng. Sau khi thắp hương khấn xin các đấng thần linh, đặc biệt là thần đất (thổ công), thầy mo cho người đào một cái hố nhỏ. Sau khi đào xong bỏ vào đó ba hạt thóc chụm đầu lại với nhau, rồi đậy bằng một chiếc bát. Sáng hôm sau, thầy mo và chủ nhà ra kiểm tra, đào hố lên và mở bát ra, nếu thấy ba hạt thóc vẫn còn chụm lại với nhau thì có thể tiến hành làm nhà ngay trên mảnh đất đó. Ngược lại thì phải tiếp tục làm lễ chọn mảnh đất khác. Cách thứ hai là thầy mo và chủ nhà lấy một nắm dây lạt vắn lại với nhau, sau đó đặt xuống đất dùng chân đạp và khấn. Nếu dây lạt nối liền nhau, không bị rối thì có thể làm nhà được, ngược lại thì phải tìm mảnh đất khác. Sau khi chọn được đất, chủ nhà tiếp tục làm lễ chọn hướng nhà. Hướng nhà thường được lựa chọn theo hướng Đông - Tây, hoặc chọn những hướng quay mặt ra con suối, cánh đồng, những nơi thoáng đãng để dựng nhà. Họ đặc biệt kiêng dựng nhà quay mặt vào núi, hoặc đối diện với ngọn núi, nóc nhà này không được thẳng hàng với nóc nhà kia. Người Thái thường làm nhà vào mùa xuân hoặc mùa thu, thời tiết mát mẻ, muôn vật sinh sôi và đây cũng là thời gian nông nhàn, không chỉ gia chủ có thời gian để tập trung vào việc xây nhà mà họ còn có thể huy động, nhờ người thân, anh em, hàng xóm trong bản, làng đến giúp. Theo quan niệm của người Thái thì thường vào các ngày chẵn trong tháng âm lịch là ngày tốt, còn giờ thì được chọn theo bảng lịch của người Thái gọi là Lai cưn, hoặc bằng cách bấm đốt ngón tay. Người Thái có bài ca dao viết về lễ chọn ngày tháng làm nhà, theo đó, ngày lành tháng tốt để có thể dựng nhà là các ngày 2, 3, 14, 15, 26, 27 âm lịch trong tháng. Ngày nay để dựng nhà của người Thái có chu kỳ 8 ngày, và ngày tốt tuỳ theo từng tháng.v.v.

Theo phong tục thì người Thái dựng nhà đầu tiên thường tiến hành dựng cột ma nhà (xau phí hươn), đến cột hồn (xau văn) rồi đến cột bếp (xau tau phi). Các cột còn lại thì tiến hành dựng bình thường không theo thứ tự. Để tiến hành lễ này, gia chủ thường làm mâm cỗ đạm bạc, mời thầy mo về cúng ma nhà, sau đó thiết đãi những người đã đến giúp đỡ mình. Ngoài ra, sau khi hoàn thành việc dựng nhà mới, gia chủ thường làm lễ trả ơn những người đã giúp đỡ mình hái tranh, lợp mái. Lễ trả ơn không đòi hỏi sự cầu kì nhưng tổ chức khá linh đình. Tùy vào điều kiện, gia chủ có thể mổ trâu, bò hoặc lợn, hông dăm mâm xôi, trước để cúng ma nhà, sau đó thì làm mâm thiết đãi anh em, hàng xóm, những người đã giúp đỡ mình. Nếu mâm cỗ ăn không hết, gia chủ sẽ dồn thức ăn lại sau đó phân chia đều cho những người đóng phần tranh, phần nứa tùy thuộc vào số lượng tranh nứa họ đã đóng góp, trong đó chủ nhà cũng có phần như những người khác. Cuối bữa ăn, bao giờ gia chủ cũng mang rượu cần ra để đãi khách, cùng với hát nhuôn, hát suối,… lễ trả công có thể kéo dài suốt đêm. Tiếp đến là lễ lên nhà mới, theo quy định của hương ước, tập tục từng vùng, người lên nhà đầu tiên là người đàn ông lớn tuổi nhất của gia đình, cầm theo túi đựng đồ bàn thờ gia đình, tay xách cái chài, đeo súng (nếu có) lên nhà mới, việc đầu tiên là treo túi đựng đồ bàn thờ lên “xáu họng” sau đó treo chài lên hoặc đặt ở dưới túi đựng đồ bàn thờ, treo súng lên… Người phụ nữ lên sau mang theo kiềng, nồi hông, lên nhóm bếp… Sau đó mới tiến hành làm mâm cơm mời anh em, bà con, họ hàng. Gia chủ sẽ mổ lợn, gà, hông xôi,… làm 3 mâm cơm để cúng, một mâm cúng ma nhà, một mâm cúng thổ công và mâm còn lại cúng long mạch để cầu cho cả nhà được bình yên, mạnh khỏe, làm ăn phát đạt. Sau khi làm lễ, chủ nhà dọn mâm thiết đãi anh em, hàng xóm, những người đã giúp đỡ mình trong quá trình dựng nhà, trong lễ mừng bao giờ cũng có uống rượu cần và hát nhuôn, suối.

Ngày nay, do sự mở rộng giao lưu, cùng với sự tiện lợi, và nguyên liệu làm nhà truyền thống ngày càng khan hiếm nên nhà ở của người Thái cũng có nhiều thay đổi. Xuất hiện nhiều ngôi nhà đất bằng gỗ hoặc xây gạch của người Kinh, nhà sàn nhưng được làm nhỏ hơn trước, hay lợp ngói thay cho mái tranh cọ như trước đây. Cấu trúc của ngôi nhà của Thái cũng thay đổi theo các kiểu nhà, đơn giản hơn và phù hợp với đời sống mới, trong nhà vẫn ưu tiên nơi đặt bàn thờ tổ tiên, đến nơi đặt giường chiếu để ngủ, đến buồng ngủ cho con cái, cầu thang và chỗ ra vào. Khác nữa đó là trước đây lợp mái nhà bằng tranh, cọ thì bây giờ rất nhiều gia đình người Thái sử dụng mái ngói, hoặc lợp Fibro xi măng; cột trước đây là cột chôn thì nay là cột kê cao từ 4-5 m, các mối liên kết chủ yếu dựa vào các mộc nhân tạo. Trước đây, nhà chủ yếu là nửa kèo nửa cột thì ngày nay giữa kèo và cột đã có sự tách rời riêng biệt. Tầng trên và tầng dưới của nhà sàn truyền thống thường cách nhau từ 1-1,5m, nay cách khoảng 3-4m. Trước đây, người Thái có thói quen buộc, thả gia súc, gia cầm dưới tầng một của nhà sàn, nhưng nay, do sự tiến bộ trong cách nghĩ, và do được tuyên truyền rộng rãi nên hầu hết các gia đình đã bỏ thói quen chăn nuôi đó và tầng một của ngôi nhà sàn hiện hầu hết là nơi cất, đựng các loại đồ dùng, công cụ lao động hoặc khung dệt vải, nông sản,…

“Khi nói đến văn hóa Thái, người ta nói đến nét văn hóa đặc trưng nhà sàn Thái. Ngôi nhà sàn là một trong những biểu tượng của văn hóa Thái. Nhà sàn chính là không gian văn hóa tộc người thu nhỏ. Toàn bộ không gian đó chứa đựng nếp sống văn hóa tộc người. Con người ta sinh ra trong mái ấy, lớn lên rồi chết đi, ra đi từ mái nhà ấy. Và vì thế toàn bộ phong tục văn hóa, phong tục truyền thống của người Thái diễn ra trong ngôi nhà đó với những nét văn hóa ứng xử của đặc trưng của người Thái” (Lâm Bá Nam - Nhà nghiên cứu văn hóa dân tộc). Những ngôi nhà sàn của người Thái trải qua bao thời gian đã hun đúc tinh thần, nơi chứng kiến bao buồn vui của đời người. Ai đã một lần lên miền núi, đến với các bản làng của đồng bào người Thái, hẳn sẽ không khỏi ngỡ ngàng trước vẻ đẹp sơn thủy hữu tình, bình dị ấm cúng, của miền núi Tây Bắc xứ Nghệ.

KHXHNV & Đời sống khác:
Nhìn lại 5 năm thực hiện Đề án tái cơ cấu lại ngành nông nghiệp ở Nghệ An (8/11/2019)
Hỗ trợ Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại các trường đại học, viện nghiên cứu, các tổ chức chính trị xã hội, vùng Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh giai đoạn 2018-2019 (8/11/2019)
Thư chúc mừng của đồng chí Thái Thanh Quý - Chủ tịch UBND tỉnh Nghệ An nhân kỷ niệm 60 năm ngày thành lập ngành KH&CN (25/10/2019)
Khoa học và công nghệ Nghệ An - 60 năm xây dựng và phát triển (25/10/2019)
Khoa học và công nghệ - Động lực thúc đẩy phát triển kinh tế xã hội của tỉnh Nghệ An (24/10/2019)
Gắn kết di sản dân ca Ví, Giặm với tuor du lịch ven sông Lam (10/10/2019)
Dân ca Ví, Giặm Nghệ Tĩnh 5 năm hành trình di sản (10/10/2019)
Phi công Nguyễn Văn Bảy - người anh hùng chân đất (25/9/2019)
Vũ trụ quan sơ khai của người Thái (12/9/2019)
Trường Trung học Vinh niên khóa 1929-1930 (9/9/2019)
Hồ Chí Minh về văn hóa - văn nghệ (9/9/2019)
Vùng đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung bộ cần phát huy vai trò đầu tàu cả nước (21/8/2019)
Chính sách phát triển nông nghiệp hữu cơ ở Hàn Quốc và hàm ý cho Việt Nam (21/8/2019)
Về quan điểm “khoảng trống quyền lực” trong Cách mạng tháng Tám (12/8/2019)
Huế và những đóng góp lớn lao cho Cách mạng (1945 - 1975) (12/8/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 188 | Tất cả: 1,916,839
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp