KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo - Bài học từ đất nước Phần Lan
Tin đăng ngày: 3/6/2019 - Xem: 89
 

Hồng Bắc

Trong những năm qua, Việt Nam đã đạt được những thành tích ấn tượng về phát triển kinh tế và xã hội. Thành tích đó đã giúp nâng cao thu nhập, giảm nghèo và mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho nhiều người dân. Tuy nhiên hiện nay, Việt Nam đang đứng trước những ngã rẽ rất quan trọng. Cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang phát triển mạnh mẽ trên thế giới. Việt Nam sẽ phải dựa nhiều hơn vào việc tăng năng suất lao động thông qua phát triển khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Bởi vì, lĩnh vực khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo chính là giải pháp tạo ra những hoạt động có tính quyết liệt và đồng bộ các đột phá chiến lược cơ cấu nền kinh tế. Như vậy, vai trò của KHCN đã trở thành một động lực quan trọng trong cơ cấu lại nền kinh tế. Với cách xác định đó, KHCN sẽ là lực lượng sản xuất trực tiếp tham gia vào trong quá trình tạo ra sản phẩm dịch vụ và nâng cao chất lượng cuộc sống.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, một nền kinh tế mà vai trò dẫn dắt dựa trên đổi mới sáng tạo, khởi nghiệp là xu hướng của nhiều quốc gia trên thế giới. Đối với Việt Nam, thành tích tăng trưởng kinh tế ấn tượng của Việt Nam chủ yếu dựa trên vốn đầu tư và lao động giá rẻ, tài nguyên thiên nhiên đã không còn thích hợp. Trong thời gian tới, tăng trưởng kinh tế sẽ phải dựa ngày càng nhiều vào tăng năng suất lao động. Động lực tăng năng suất quan trọng nhất chính là khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao, trong đó đổi mới sáng tạo được dẫn dắt bởi công nghệ và nhân lực chất lượng cao.

Trong điều kiện một nước phát triển với nguồn lực có hạn, quy mô và tiềm lực của nền kinh tế còn thấp nhưng Việt Nam đã có những tiến bộ đáng khích lệ so với các quốc gia thu nhập trung bình về xếp hạng chỉ số đổi mới sáng tạo và một số lĩnh vực nghiên cứu KH&CN có thế mạnh... Năm 2018 vừa qua, hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam đã để lại nhiều dấu ấn: Chỉ số đổi mới sáng tạo liên tục tăng vượt bậc, dẫn đầu nhóm quốc gia có thu nhập trung bình thấp (năm 2017 tăng 12 bậc, năm 2018 tăng tiếp 2 bậc, xếp thứ 45/126 quốc gia, trong đó, nhóm chỉ số về tri thức - công nghệ của Việt Nam có thứ hạng rất cao, xếp thứ 28). Tuy nhiên, nếu so sánh với các nước tiên tiến có nền khoa học công nghệ phát triển cao như Nhật Bản, Hoa Kỳ và các nước châu Âu như Đức, Hà Lan, Phần Lan,... thì chúng ta còn một khoảng cách rất xa, và có lẽ xa hàng thập kỷ  phát triển, cần rất nhiều nỗ lực, quyết tâm để thu hẹp khoảng cách. Bài viết lựa chọn giới thiệu về đất nước Phần Lan, một quốc gia nhỏ bé xinh đẹp đã có sự bứt phá mạnh mẽ trong phát triển kinh tế - xã hội thế kỷ XX dựa trên sự phát triển của khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo. Thành công của đất nước chỉ có hơn 5 triệu dân là bài học rất hữu ích để chúng ta tham khảo, học tập.

Phần Lan là một quốc gia Bắc Âu có diện tích tương đương Việt Nam, nhưng quy mô dân số nhỏ hơn 16 lần (5,5 triệu người), thu nhập bình quân đầu người cao hơn 21 lần (47.129 USD).  Phần Lan được mệnh danh là đất nước của đổi mới sáng tạo. Trong những năm gần đây, Phần Lan luôn ở top 10 quốc gia hàng đầu thế giới về chỉ số đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) và Chỉ số cạnh tranh toàn cầu (GIC). Các chỉ số về hiệu quả của các tổ chức công, hệ thống giáo dục đại học, mức độ đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp, công bố và trích dẫn quốc tế, hợp tác công - tư của Phần Lan cũng luôn đứng hàng đầu thế giới.

Về kinh nghiệm đổi mới sáng tạo của Phần Lan được thể hiện ở các yếu tố:

Xác định khoa học công nghệ là nền tảng cho Đổi mới sáng tạo

Để hoạt động ĐMST thành công trước hết phải dựa vào KH&CN - đây là nền tảng cơ bản của hoạt động ĐMST. Tùy từng giai đoạn phát triển khác nhau của mỗi đất nước mà xác định phát triển theo chiều ngang hay chiều dọc, nhưng căn bản cốt lõi vẫn phải dựa trên KH&CN.

Phát triển theo chiều dọc có nghĩa là phấn đấu đứng đầu thế giới về khoa học công nghệ. Tuy nhiên, chiều hướng này phù hợp hơn với các quốc gia mạnh về nguồn lực vì họ có đủ năng lực để dẫn đầu trong nhiều lĩnh vực, tiêu biểu như nước Mỹ. Mỹ đầu tư rất mạnh theo chiều dọc. Nếu nhìn vào số lượng những người đạt giải Nobel phần lớn trong số đó đều là người Mỹ. Điều này không phải ngẫu nhiên mà do các học viện và cơ sở đào tạo kỹ thuật của Mỹ có nguồn lực lớn về khoa học công nghệ, dẫn đầu trong một số lĩnh vực chuyên ngành nhất định.

Tuy nhiên, hướng đi này không khả thi với quốc gia nhỏ, nguồn lực còn hạn chế như Phần Lan hay Việt Nam. Các nước nhỏ phát triển theo chiều ngang sẽ hiệu quả hơn, đó là áp dụng công nghệ một cách hiệu quả nhất, tăng cường nắm bắt nhiều công nghệ khác nhau và áp dụng hiệu quả những công nghệ đó vào hệ thống kinh doanh, sản xuất, dịch vụ công, dịch vụ tài chính hiện có. Nghĩa là cách chúng ta sử dụng công nghệ hiện đại để cải thiện những hệ thống này.

 Cũng có nhiều quốc gia đã cố gắng trong hoạt động ĐMST nhưng họ không thành công như mong đợi vì có sự khác nhau về nền tảng KH&CN và đầu tư cho KH&CN. Thực tế đã chứng minh, nước nào đầu tư cho khoa học công nghệ đúng hướng, thỏa đáng thì đất nước đó thành công như trường hợp ở Hàn Quốc, Singapore,... Còn nhắc đến sự thành công trong đổi mới sáng tạo có các nước Bắc Âu, trong đó có Phần Lan.

Xây dựng hệ thống giáo dục chất lượng cao

Một trong những yếu tố thành công của Phần Lan đó là Chính phủ luôn đầu tư cho giáo dục ngay từ sớm. Khác với một số nước ở châu Âu hay Hoa Kỳ, Phần Lan đầu tư cho giáo dục ngay từ bậc tiểu học. Ở bậc tiểu học, học sinh được học những thầy giỏi nhất, với những kiến thức đầy đủ nhất và không có sự phân biệt, khoảng cách giữa học sinh thành phố hay nông thôn, hay khoảng cách giàu nghèo trong xã hội. Mọi cấp học, giáo viên phải có bằng đại học và thạc sĩ đáp ứng yêu cầu.

 Ngoài ra, mỗi địa phương sẽ có những đặc điểm riêng và các trường có thể tự chủ xây dựng chương trình riêng dựa trên chương trình giáo dục cốt lõi của quốc gia. Hệ thống giáo dục cũng luôn được cập nhật. Từ năm 2016, giáo dục Phần Lan áp dụng quan điểm giáo dục nhấn mạnh 4 nội dung: Phát huy vai trò tự học của học sinh; Tăng cường kết nối trong trường học và môi trường trường học với xã hội; Trường học là cộng đồng học tập; Tập trung phát triển sức khỏe tinh thần thể chất của học sinh. Sau 9 năm giáo dục cơ bản, khi học sinh đến 15 tuổi sẽ được lựa chọn chương trình học phù hợp với mình theo hướng hàn lâm hoặc trung học dạy nghề.

Tinh thần khởi nghiệp cũng được đưa vào giáo dục từ sớm cho các em. Các em được tìm hiểu về kinh tế, về các nền văn hóa khác và được tiếp xúc với các doanh nghiệp. Phần Lan đã triển khai các chương trình Me&My City, Me&My Globe, Me&My Business. Trong đó, các em học sinh từ 12 - 13 tuổi được tham gia trực tiếp như người đi làm trong môi trường giả lập thu nhỏ của một thành phố, một doanh nghiệp.

Phần Lan có tới 20 trường đại học hàng đầu, gần 30 trường polytechnics (còn được gọi là trường đại học khoa học ứng dụng), nhiều trường kỹ nghệ tiên tiến, và rất nhiều tổ chức nghiên cứu nổi tiếng thế giới, cung cấp một trong những lực lượng lao động được đào tạo tốt nhất thế giới.

Kết hợp giữa khu vực công (Nhà nước) và tư (doanh nghiệp) rất tốt

Doanh nghiệp là xương sống của bất kỳ nền kinh tế nào, chính vì vậy hỗ trợ doanh nghiệp phát triển là sứ mạng của mọi chính phủ. Chính phủ cần tránh lựa chọn các giải pháp công nghệ để đảm bảo cơ hội tiếp cận các giải pháp và ý tưởng tốt hơn cho thị trường. Chính phủ cấp vốn, hỗ trợ phát triển cơ sở hạ tầng. Doanh nghiệp đưa ra những quyết định quan trọng và chấp nhận rủi ro trong khi khối nghiên cứu học thuật phối hợp chặt chẽ với các cơ quan Chính phủ và doanh nghiệp. Có thể nói, chỉ khi nào hai khối công - tư có thể tận dụng các điểm mạnh của mỗi bên để phối hợp đạt hiệu quả tốt thì khi đó mọi đường hướng sẽ thành công. Và Phần Lan đã làm rất tốt điều này, trở thành hình mẫu cho nhiều nước học tập. Ở Phần Lan, Hội đồng chính sách khoa học và công nghệ do Thủ tướng đứng đầu, chịu trách nhiệm về việc hoạch định chính sách khoa học, công nghệ và sáng chế quốc gia. Thành viên của Hội đồng này được chọn từ cả hai khối: nhà nước và tư nhân. Trong khu vực nhà nước, các bộ của chính phủ chịu trách nhiệm thực hiện các chính sách, và tương tự như vậy, các công ty đóng vai trò tích cực trong khối tư nhân. Ngoài ra, còn có một số tổ chức giúp việc cố vấn, hỗ trợ và tài chính, hợp tác và giúp đỡ quá trình thực hiện chính sách và trong các công việc phát triển sáng chế cụ thể. Và Phần Lan đã làm rất tốt điều này, trở thành hình mẫu cho nhiều nước học tập.

Trên thực tế, tài sản, kỹ năng và năng lực của khối tư nhân cần được khối nhà nước phát huy tối đa. Khối nhà nước sẽ không thể trụ vững trong tương lai nếu thiếu đi những kỹ năng, nhân tài và năng lực sẵn có này. Tương tự, khối tư nhân cũng không thể thành công nếu Chính phủ không tạo ra môi trường hỗ trợ cho sự phát triển của khối tư nhân. Tính chất phụ thuộc lẫn nhau này tồn tại ở khắp nơi, bất kể quy mô của các nước dù nước nhỏ hay nước lớn. Đây là nội dung quan trọng khi ta nghĩ tới tương lai của hệ thống đổi mới sáng tạo. Ta cần gây dựng mối quan hệ hợp tác đó và phải hiểu rằng cả nhà nước và tư nhân đều có lợi nếu làm đúng cách.

Nghiên cứu phải gắn liền với sản xuất

Sự phối hợp chặt chẽ giữa khối nghiên cứu (các trường đại học, viện nghiên cứu) với khối sản xuất (doanh nghiệp) để đưa ra sản phẩm theo đúng yêu cầu của xã hội là một triết lý mà Phần Lan đã làm trong nhiều thập niên qua. Các nhà nghiên cứu Phần Lan đang đi đầu trong một số lĩnh vực như làm vật liệu mới, môi trường, hệ thần kinh, vật lý học nhiệt độ thấp, nghiên cứu trí tuệ, công nghệ sinh học, công nghệ gen/di truyền và đặc biệt là lĩnh vực công nghệ thông tin. Những thành tựu của họ đã nói lên tất cả về họ. Những đánh giá quốc tế về sáng chế, nghiên cứu và phát triển, công nghệ và năng lực cạnh tranh đã công nhận Phần Lan thuộc các các nước đi đầu trong các lĩnh vực này.

Sự phối hợp hiệu quả này còn thể hiện ở chỗ, các sinh viên dành phần lớn thời gian của mình trải nghiệm thực tế tại các doanh nghiệp, đây là những học phần bắt buộc để họ có thể cọ sát với thực tế trước khi tốt nghiệp. Điều này giúp cả hai khối luôn có sự gắn bó chặt chẽ, sản phẩm được tạo ra luôn đáp ứng được yêu cầu của người sử dụng. Theo Luật Đại học ở Phần Lan, các trường đại học trở thành pháp nhân độc lập và tự chủ tài chính. Trách nhiệm bố trí ngân sách cho các trường thuộc về Chính phủ thay vì các chính quyền địa phương. Bộ Giáo dục và Văn hóa giám sát chất lượng và hiệu quả hoạt động của các trường đại học thông qua công cụ đánh giá độc lập và công khai kết quả đánh giá. Trong hoạt động nghiên cứu, nếu trường đại học thu hút được 1 Euro đầu tư từ khu vực tư nhân thì sẽ được nhà nước hỗ trợ thêm 3 Euro.

Bên cạnh các trường đại học, ở Phần Lan còn có các Viện nghiên cứu công lập hoạt động theo 5 nguyên tắc: cải thiện hạ tầng nghiên cứu; thúc đẩy khoa học mở (open science); mở rộng mạng lưới nghiên cứu quốc tế; hợp tác nghiên cứu chung giữa các viện; tiếp cận mở đối với các nguồn lực. Viện Hàn lâm Phần Lan là một quỹ công lập thực hiện chức năng nghiên cứu, cung cấp các tài trợ cho nghiên cứu khoa học, đào tạo cán bộ nghiên cứu và cải thiện tiềm lực nghiên cứu.

Rõ ràng, liên kết và hợp tác trong cả xã hội và kinh doanh và đặc biệt là giữa các ngành với các trường đại học, đẩy mạnh kết hợp đầu tư công - tư trong nghiên cứu và phát triển đã góp phần rất lớn cho sự phát triển của đất nước Phần Lan hiện nay.

Không ngừng thay đổi để nắm bắt tương lai

Đổi mới sáng tạo là chúng ta chấp nhận cái mới cùng sự rủi ro, bởi vì nếu không chấp nhận cái mới và không chấp nhận rủi ro thì không thể có đổi mới sáng tạo. Chính vì vậy, ở một thời điểm nhất định, khi phải đứng trước những lựa chọn sinh tử, tổ chức, cá nhân cần phải biết thay đổi khái niệm đúng lúc, chấp nhận rủi ro để đạt được thành công.

Chính tâm thế sẵn sàng đón nhận cái mới và chấp nhận rủi ro đã mở đường cho việc liên tục thay đổi tư duy và khái niệm để có đổi mới sáng tạo ở Phần Lan. Tại Phần Lan, việc hoạch định chính sách dựa trên tư duy thay đổi khái niệm ngay từ khi khái niệm đó còn chưa đến điểm khủng hoảng nhằm đón trước được tương lai. Đây cũng chính là một trong những nhân tố cơ bản giúp Phần Lan thành công trong việc tăng trưởng kinh tế nhờ đổi mới sáng tạo. Ngoài ra, các nhân tố khác giúp Phần Lan có được sự tăng trưởng như ngày nay là việc nước này chú trọng đầu tư vào công nghệ cao để tiến xa hơn và việc chính phủ luôn nỗ lực hỗ trợ và đầu tư để tạo ra các thể chế thúc đẩy hợp tác công tư, qua đó tạo điều kiện cho đổi mới sáng tạo.

Cụ thể, Chính phủ Phần Lan tiến hành thực hiện giảm dần các ngành công nghiệp khai khoáng, hóa chất, khai thác rừng… đã làm ô nhiễm môi trường để chuyển dần sang các ngành công nghiệp có giá trị gia tăng cao, đảm bảo xanh, sạch, có hàm lượng tri thức cao; Tiến hành cải cách mạnh mẽ, sử dụng phổ biến thương mại điện tử trong kinh doanh, dùng máy móc thay thế cho con người trong các dịch vụ ở sân bay và các cơ sở dịch vụ công cộng khác. Phần Lan cũng đang mở rộng xây dựng trụ sở các công ty đa quốc gia của thế giới trên đất nước mình. Đồng thời tiếp tục hỗ trợ và đẩy mạnh phát triển các doanh nghiệp vừa và nhỏ của đất nước.

Phần Lan đang xây dựng mô hình kinh tế dựa trên sự đồng thuận cao và nhất quán trong dài hạn giữa chính trị gia, giới doanh nghiệp với công đoàn, nhằm thúc đẩy tăng trưởng kinh tế đất nước. Trong đó, các doanh nghiệp làm việc với công đoàn để cân bằng lương bổng, đảm bảo việc làm cho người lao động. Còn chính phủ thực thi các chính sách trợ cấp xã hội hợp lý, kết hợp giữa phúc lợi xã hội hợp lý với quản lý, quản trị chặt chẽ. Trước đây, Phần Lan tập trung củng cố nền tài chính công vững mạnh, nhưng hiện nay họ thực hiện các gói kích thích kinh tế, nới lỏng định lượng (QE), dựa trên sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước. Và Nokia chính là bài học điển hình của đất nước Phần Lan. Từ một doanh nghiệp trong lĩnh vực sản xuất giấy và bột giấy, Nokia đã biết thay đổi khái niệm đúng lúc, nắm bắt đúng hướng công nghệ của tương lai và trở thành một trong những đế chế về điện thoại di động và dịch vụ viễn thông lớn mạnh nhất trên toàn cầu. Tuy rằng cho đến nay, Nokia đã bị một số “ông lớn” vượt qua, nhưng khi nhắc đến Nokia người ta vẫn nhớ đến một thương hiệu toàn cầu với bài học thành công về sự đổi mới sáng tạo mà không phải doanh nghiệp nào cũng làm được.

 Những bài học hay trên con đường của Phần Lan vươn mình trở thành nền kinh tế sáng tạo thứ 4 thế giới, trung tâm khởi nghiệp của châu Âu để lại nhiều bài học quý giá cho những quốc gia đang muốn nâng cao năng lực của hệ thống đổi mới sáng tạo quốc gia, hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp lành mạnh, phát triển các doanh nghiệp, góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế bền vững dựa trên đổi mới sáng tạo như Việt Nam.

KHXHNV & Đời sống khác:
Vũ trụ quan sơ khai của người Thái (12/9/2019)
Trường Trung học Vinh niên khóa 1929-1930 (9/9/2019)
Hồ Chí Minh về văn hóa - văn nghệ (9/9/2019)
Vùng đồng bằng sông Hồng và Bắc Trung bộ cần phát huy vai trò đầu tàu cả nước (21/8/2019)
Chính sách phát triển nông nghiệp hữu cơ ở Hàn Quốc và hàm ý cho Việt Nam (21/8/2019)
Về quan điểm “khoảng trống quyền lực” trong Cách mạng tháng Tám (12/8/2019)
Huế và những đóng góp lớn lao cho Cách mạng (1945 - 1975) (12/8/2019)
Bác Hồ với thương binh, liệt sĩ và gia đình liệt sĩ (7/8/2019)
Hỗ trợ hoạt động và liên kết của các tổ chức Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo tại các trường đại học, viện nghiên cứu, các tổ chức chính trị xã hội 3 ở 3 tỉnh Bác miền Trung giai đoạn 2018-2019 (1/8/2019)
Một vài suy nghĩ về trào lưu chụp ảnh kỷ yếu của giới trẻ hiện nay (31/7/2019)
Dệt thổ cẩm nét đẹp trong văn hóa dân tộc Thái huyện Quỳ Châu, Nghệ An (10/7/2019)
Không gian nhà ở truyền thống của người Thái (10/7/2019)
Bảo tồn làng cổ Khánh Sơn gắn với phát triển du lịch cộng đồng - Một vài suy nghĩ (9/7/2019)
Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa của các tộc người thiểu số miền Tây Nghệ An trong phát triển bền vững (9/7/2019)
Kinh tế di sản - Một động lực tăng trưởng mới (9/7/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 137 | Tất cả: 1,832,157
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp