NGHIÊN CỨU KHXH&NV > NGHIÊN CỨU VĂN HÓA - XÃ HỘI
Trường Tiểu học Pháp - Việt tại Vinh nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng theo học
Tin đăng ngày: 3/6/2019 - Xem: 31
 

Phạm Xuân Cần

Biên niên tiểu sử, cũng như những nghiên cứu gần đây về Chủ tịch Hồ Chí Minh đều khẳng định Nguyễn Tất Thành và anh trai là Nguyễn Tất Đạt đã theo học tại Trường Tiểu học Pháp - Việt ở Vinh từ khoảng tháng 9 năm 1905 đến tháng 5 năm 1906. Năm đó Nguyễn Tất Thành 15 tuổi, do đó thời gian theo học tại trường này có một ý nghĩa vô cùng quan trọng trong việc hình thành tri thức và nhân cách của anh. Tại Trường Tiểu học Pháp - Việt, lần đầu tiên Nguyễn Tất Thành nhìn thấy dòng chữ “LIBERTÉ, ÉGALITÉ, FRATERNITÉ” (Tự do - Bình đẳng - Bác ái). Nguyễn Tất Thành tìm hiểu và biết đó là khẩu hiệu nổi tiếng của đại Cách mạng Pháp năm 1789. Đối với Nguyễn Tất Thành, đó là những điều hoàn toàn mới lạ, vì vậy, rất tự nhiên, anh nảy ra ý muốn “tìm hiểu những gì ẩn giấu đằng sau những từ ấy”.

Chính vì vậy việc tìm hiểu về ngôi trường này là điều rất cần thiết và có nhiều ý nghĩa đối với chúng ta hiện nay. Vậy thì Trường Tiểu học Pháp - Việt ở Vinh là ngôi trường nào, được thành lập bao giờ, vị trí của trường ở đâu? Đó là những câu hỏi rất cần phải được nghiên cứu và trả lời.

Upload

Hình ảnh Trường Tiểu học Pháp - Việt ở Vinh      Ảnh: PXC cung cấp

1. Sau khi cơ bản hoàn thành việc xâm chiếm nước ta, thực dân Pháp đã nhanh chóng xây dựng, hình thành một nền giáo dục mới thay thế cho nền giáo dục khoa cử cũ. Trước khi có cải cách giáo dục lần thứ nhất vào năm 1905, hệ thống giáo dục ở Việt Nam tồn tại dưới 3 hình thức khác nhau. Ở Nam kỳ đa số các tổng xã đều có Trường Tiểu học Pháp - Việt dạy chữ Pháp và Quốc ngữ, chữ Hán hầu như bãi bỏ hoàn toàn hoặc chỉ là môn phụ. Ở Bắc và Trung kỳ số trường dạy chữ Pháp và chữ Quốc ngữ còn rất ít. Ngày 14 tháng 11 năm 1905 thực dân Pháp lập Nha học chính Đông Dương tại Hà Nội, đồng thời thực hiện cải cách giáo dục lần thứ nhất. Theo chính sách giáo dục thời kỳ đó, tại mỗi tỉnh lỵ, chính quyền Bảo hộ sẽ chu cấp toàn bộ kinh phí để duy trì hoạt động của trường tiểu học Pháp - Bản xứ (École franco-indigène). Chương trình giảng dạy gồm: Giáo dục đạo đức, tập đọc, tập viết, số học, khái niệm về hình học thực hành và đo đạc, kế toán, tiếng Pháp, chữ Quốc ngữ, khái luận về lịch sử, địa lý Đông Dương, khái niệm về địa lý, khái luận về hình hoạ, khái niệm về khoa học vật lý và khoa học tự nhiên, ứng dụng khoa học trong nông nghiệp, vệ sinh, mỹ nghệ, và một số tiết chữ Hán. Trường Tiểu học Pháp - Việt gồm 4 lớp: lớp dự bị (lớp tư), lớp sơ đẳng (lớp ba), lớp nhì, lớp nhất.

2. Trường Tiểu học Pháp - Việt ở Vinh được thành lập như thế nào?

Theo tài liệu mà chúng tôi có hiện nay, thì sự ra đời của ngôi Trường Tiểu học Pháp - Việt ở Vinh gắn với tên tuổi của một danh nhân nổi tiếng, đó là họa sỹ, nhà giáo Lê Huy Miến. Theo Tiểu sử họa sỹ Lê Huy Miến(1): Sau 7 năm du học ở Pháp, năm 1898, Lê Huy Miến về nước. Vào năm 1899, ông phụ trách một công việc khiêm tốn, vẽ minh họa cho nhà in Schneider, nhà in đầu tiên tại Hà Nội. Ông làm việc tại đây khoảng trên dưới một năm, cùng với một đồng nghiệp tên Bùi Huy Tín.

Tiếp theo đó, vào những năm đầu của thế kỷ thứ 20, do mối liên hệ mật thiết giữa hai họ Lê - Đào, Tổng đốc An Tĩnh Đào Tấn đã mời Lê Huy Miến về Vinh làm việc với mình. Năm 1902, vua Thành Thái triệu Đào Tấn về kinh nhậm chức Thượng thư bộ Công, Lê Huy Miến đã cùng theo, giữ chức vụ Hành tẩu bộ Công dưới quyền Đào Tấn, phụ trách công việc vẽ bản đồ và kiến trúc cho cung đình Huế. Công việc này đã đưa đẩy ông nhiều dịp gặp vua Thành Thái, cùng chí hướng chống Pháp, được vua tin dùng, bí mật giao cho ông nhiệm vụ vẽ mẫu súng bộ binh của phương Tây để đem thuê đúc, hòng trang bị cho đội nữ binh của vua trong nội phủ.

Sự thân cận của những người có đầu óc chống thực dân bị chính quyền bảo hộ Pháp nghi ngờ. Khi các bản vẽ vũ khí của Thành Thái bị phát hiện, vua giả điên, cào cấu các bà cung phi và xé nát các bản vẽ. Lợi dụng cơ hội này, Khâm sứ Pháp là Lévêque và Hội đồng Thượng thư vu cho ông bị điên, ép ông thoái vị, hạ lệnh cho đại thần Nguyễn Thân bức Thượng thư Đào Tấn về hưu và đẩy Hành tẩu Lê Huy Miến về Nghệ An mở trường dạy học, đó là Trường Pháp - Việt đầu tiên tại Vinh.

Tại Vinh, hưởng ứng các cuộc vận động văn hóa chống thực dân Pháp, Lê Huy Miến tham gia tổ chức Hoan học hội của vùng Nghệ An, dùng văn hóa tuyên truyền tư tưởng yêu nước trong toàn thể dân chúng.

Tại Nghệ An lúc ấy có quan Công sứ người Pháp tên là Sestier, đồng môn với Lê Huy Miến tại Pháp, vẫn có lòng mến mộ tài năng và tư cách của người bạn xứ An Nam. Biết trước là không thể tránh được cuộc đàn áp đẫm máu giữa mật vụ Pháp và các phong trào yêu nước, năm 1907, Sestier đã dùng tình bạn mời ông đến tòa Công sứ, đề nghị ông vào Huế nhậm chức giáo sư hội họa và Pháp văn tại Trường Quốc học, để tránh nạn gia đình bị tàn sát.

Như vậy, nhiều khả năng Trường Tiểu học Pháp - Việt ở Vinh được thành lập trong khoảng năm 1905 và, khóa học đầu tiên của Trường chính là khóa mà anh em Nguyễn Tất Đạt và Nguyễn Tất Thành theo học. Điều thú vị là nếu đúng như thế, thì chính Nguyễn Tất Thành được hai lần thọ giáo người thầy đáng kính Lê Huy Miến: Năm học 1905 - 1906 tại Trường Tiểu học Pháp - Việt Vinh và năm học 1908 - 1909 tại Trường Quốc học Huế.

Thế nhưng, từ trước đến nay Trường Tiểu học Pháp - Việt ở Vinh đều được gọi là Trường Tiểu học Pháp - Việt Cao Xuân Dục, hoặc gọn hơn là “Trường Tiểu học Cao Xuân Dục”. Theo Trương Quế Phương, trong báo cáo khoa học “Những hoạt động yêu nước và cách mạng của thầy và trò Trường Cao Xuân Dục từ những năm đầu thế kỷ 20”(2), thì Trường Tiểu học Cao Xuân Dục về danh nghĩa là trường công, nhưng do danh sỹ Cao Xuân Dục bỏ tiền xây dựng và tài trợ cho hoạt động dạy học. Trường được thành lập năm 1905. Theo bà Trương Quế Phương, Trường Tiểu học Pháp - Việt cũng chính là Trường Tiểu học Pháp - Việt Cao Xuân Dục. Điều này là hợp lý, vì tại thời điểm đó ở Vinh mới có duy nhất một Trường Tiểu học Pháp - Việt. Ngoài ra mãi đến năm 1919,  tỉnh Nghệ An cũng chỉ có 6 trường tiểu học cho 12 phủ và huyện(3).

Như vậy, từ những tư liệu trên đây có thể nhận định: Trường Tiểu học Pháp - Việt ở Vinh ra đời năm 1905, do danh nhân, họa sỹ, nhà giáo Lê Huy Miến sáng lập và là Đốc học đầu tiên, danh sỹ Cao Xuân Dục là người bảo trợ và tài trợ. Hai anh em Nguyễn Tất Đạt, Nguyễn Tất Thành thuộc khóa học sinh đầu tiên của trường. Tuy nhiên, điều này cần phải được nghiên cứu thêm trước khi đưa ra kết luận chính thức.

3. Về vị trí của Trường Tiểu học Pháp - Việt ở Vinh

Biên niên tiểu sử Hồ Chí Minh ghi: Khoảng tháng 9 (1905), Nguyễn Tất Thành và Nguyễn Tất Đạt được ông Nguyễn Sinh Huy xin cho theo học lớp dự bị (préparatoire) Trường Tiểu học Pháp - bản xứ ở thành phố Vinh, cách Kim Liên khoảng 14km. Hai anh em trọ ở một gia đình nghèo mạn Cầu Rầm (Vinh) và chiều thứ bảy thường đi bộ về thăm nhà, sáng thứ hai lại xuống Vinh. Tài liệu này cũng cho biết, ngoài hai anh em Tất Thành, Tất Đạt, trong xã Kim Liên còn có một người nữa cũng được nhập học trong dịp này, đó là Chu Văn Phi(4).

Upload

Vị trí Trường Tiểu học Pháp - Việt trên bản đồ 1925 

Thế nhưng, tài liệu này cũng không cho biết cụ thể vị trí Trường Tiểu học Pháp - Việt đóng ở đâu. Trong hồi ký của mình(5), Giáo sư Nguyễn Xiển, một cựu học sinh Trường Tiểu học Pháp - Việt (1917 - 1921) cũng chỉ cho biết trường ở gần nhà mình, mà nhà ông lại ở bên cạnh chợ Vinh. Như vậy, vị trí của trường ở gần chợ Vinh và cũng không cách xa Cầu Rầm là mấy.

Tra cứu bản đồ Vinh - Bến Thủy năm 1925 (trên bản đồ này khi đó chưa có chú thích tên đường) chúng tôi thấy, vị trí kí hiệu “C” được chú thích là “École F - A” (Trường Tiểu học F - A). Thiết nghĩ trong ngữ cảnh này chỉ có thể nghĩ đó là Trường tiểu học Pháp - Việt (École Franco - Annamien). Cũng cần nói thêm rằng trên bản đồ này, chỉ có hai ngôi trường được định vị, đó là Tiểu học Pháp - Việt (vị trí C) và Quốc học Vinh (vị trí R). Vị trí được kí hiệu “C” nằm trên trục đường chạy qua trước cổng Cửa Tiền thành Nghệ An, cách cổng thành chừng 200 mét.

Upload

Vị trí Trường Tiểu học Pháp - Việt trên bản đồ 1936

Trên một bản đồ Vinh - Bến Thủy năm 1936, vị trí có kí hiệu “C” trước đây được đánh số 21 và được chú thích là “École”. Khi đó con đường này đã được đặt tên là đường Gia Long (nay là đường Đặng Thái Thân). Cũng theo bản đồ này, trường được xây dựng cả ở hai bên đường Gia Long. Cụ thể được giới hạn bởi: Phía Bắc là đường Jean Dupuis (nay là đường Nguyễn Nghiễm); phía Đông là đường Paul Bert (nay là đường Nguyễn Cảnh Chân, phía Nam là đường Đồng Khánh (nay không còn); phía Tây là đường Clemenceav (nay là đường Nguyễn Công Trứ), còn đường Gia Long chạy xuyên qua giữa.

Upload

Vị trí Trường Tiểu học Pháp - Việt trên bản đồ trực tuyến hiện nay 

Theo tính toán sơ bộ trên bản đồ và ước lượng trên thực tế, toàn bộ khu trường có hình chữ nhật, chiều rộng theo đường Gia Long khoảng 100 mét, chiều dài khoảng 150 mét. Như vậy diện tích toàn trường khoảng 15.000 m2. Theo chúng tôi diện tích này cũng hợp lý, vì theo kí hiệu trên bản đồ, phía phải đường Gia Long (theo chiều Đông - Tây), có 4 khối nhà to và 3 khối nhà nhỏ; phía trái đường Gia Long có ba khối nhà đặt song song. Theo hồi kí của GS. Nguyễn Xiển đã nói ở trên, những năm đầu mới thành lập (1920, 1921), Trường Quốc học Vinh (ở khu vực bến xe Vinh) còn học nhờ ở Trường Tiểu học Pháp - Việt. Điều này chứng tỏ trường khá là rộng rãi, có nhiều phòng học.

Tuy nhiên, những năm sau (chưa rõ bắt đầu từ năm nào) diện tích của trường không còn nguyên vẹn như trước. Một phần đất phía Bắc, giáp với đường Jean Dupuis (nay là đường Nguyễn Nghiễm) đã nhường chỗ cho Trường Nữ sinh Nguyễn Trường Tộ. Hồi ký của một số cựu học sinh trường Nguyễn Trường Tộ những năm 1940 đều xác định trường này có chung tường với Trường Tiểu học Pháp - Việt Cao Xuân Dục.

4. Hình ảnh ngôi trường

 Chúng tôi đã sưu tầm được một bức ảnh được lưu trữ tại Bảo tàng Quai Branly (37, Quai Branly, 75007 Paris), bức ảnh mang số hiệu quản lý: PV0019728. Bức ảnh được chú thích là (Trường Tiểu học, kèm theo các thông tin: Địa điểm: Châu Á/ Đông Nam Á/ Việt Nam/ Nghệ Tĩnh/ Vinh; Nhiếp ảnh gia: ẩn danh; Thời gian chụp trong khoảng từ năm 1920 đến 1929; Kích thước 18 x 24 cm. Mặc dù chỉ chú thích đơn giản là “École”, nhưng trên ảnh có tấm biển đề dòng chữ “École Franco - Annamien”. Bức ảnh chụp ngôi nhà một tầng, bốn gian. Một phía đầu hồi nhà có cửa ra một nhà cầu thấp hơn, chắc là dẫn sang một ngôi nhà khác. Ngôi nhà cao ráo, bề thế, có nhiều cửa sổ, có hai hành lang trước và sau. Dáng dấp kiến trúc và hoa văn trang trí tương tự như những ngôi nhà do người Pháp xây đầu thế kỷ XX ở Vinh (Dinh công sứ, tòa án, bưu điện, ga Vinh, bệnh viện…).

5. Đôi điều kiến nghị

Về Trường Tiểu học Pháp - Việt, hay Trường Tiểu học Pháp - Việt Cao Xuân Dục ở thành phố Vinh thời thuộc Pháp vẫn còn rất nhiều vấn đề cần phải tiếp tục nghiên cứu và trao đổi. Những nội dung mà chúng tôi trình bày trong bài báo này mới chỉ là những phát hiện bước đầu, rất cần phải tiếp tục xác minh.

Thế nhưng, bước đầu đã có những căn cứ để nhận định: Trường Tiểu học Pháp - Việt là một cơ sở giáo dục đầu tiên theo tân học ở Nghệ Tĩnh, ra đời cách nay đã 114 năm. Cùng với Trường Quốc học Vinh (Collège de Vinh) được thành lập năm 1920, và hàng loạt các trường tư thục sau này, Trường Tiểu học Pháp - Việt đã góp phần làm cho Vinh trở thành một trong những trung tâm giáo dục quan trọng nhất của khu vực Thanh Nghệ Tĩnh và Trung kỳ thời thuộc Pháp. Nơi đây, Nguyễn Tất Thành đã theo học suốt gần một năm học, trong giai đoạn hết sức quan trọng của việc hình thành tri thức, nhân cách và chí hướng của cuộc đời một con người. Ngoài ra, Trường Tiểu học Pháp - Việt Vinh cũng là nơi mà nhiều nhà cách mạng và nhân sĩ, trí thức tài danh của nước ta đã từng giảng dạy hoặc học tập. Trước hết, có hai cố tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam đã từng giảng dạy tại đây, là Trần Phú và Hà Huy Tập, cùng với những người thầy khác cũng là những nhà cách mạng tên tuổi, như Trần Mộng Bạch, Trần Văn Tăng, Bùi Văn Bình... Bên cạnh đó hàng chục nhà cách mạng, nhà khoa học, nhân sỹ tên tuổi cũng đã từng học tập dưới mái trường này, như Phan Đăng Lưu, Nguyễn Thị Minh Khai, Siêu Hải, Nguyễn Ngọc Ba, Nguyễn Thị Phúc, Nguyễn Thị Xuyến, Nguyễn Thị Nhuận, Trần Thị Liên, Nguyễn Tiềm, Chu Văn Biên, Hồ Mỹ Xuyên, Nguyễn Đức Dương, Phạm Khắc Hòe, Nguyễn Xiển, Hoàng Xuân Hãn, Đặng Thai Mai… Đó cũng là nơi ghi dấu ấn của danh sỹ Cao Xuân Dục và danh họa, nhà giáo Lê Huy Miến.

Chính vì tầm vóc lịch sử của ngôi trường như vậy, chúng tôi đề xuất:

- Cần tổ chức một cuộc tọa đàm, hoặc hội thảo khoa học, để nghiên cứu, xác minh và trao đổi thông tin về ngôi trường này. Làm rõ để có cơ sở khoa học kết luận những nhận định bước đầu của chúng tôi trên đây, cũng như bổ sung những thông tin và luận điểm khoa học mới về ngôi trường này.

- Nếu những nhận định nêu trong bài báo này cơ bản là đúng, rất cần có một hình thức kỷ niệm về Trường Tiểu học Pháp - Việt ở thành phố Vinh. Hiện nay khu vực này đã là khu dân cư và cơ sở dịch vụ của doanh nghiệp thuộc phường Quang Trung. Mặc dù khó, nhưng vẫn có thể xây dựng ở đây một công trình tưởng niệm, chí ít là một bia dẫn tích. Điều này cần phải được khảo sát, nghiên cứu kĩ và sự vào cuộc của chính quyền và các cơ quan chức năng.

Hy vọng tầm vóc lịch sử của ngôi Trường Tiểu học Pháp - Việt ở thành phố Vinh, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng theo học sẽ được tái định vị!

 

Chú thích

  1. https://hoasivietnam.wordpress.com/thamkh%E1%BA%A3o/le-van-mien/tieu-su-le-van-mien-le-huy-mien/.
  2. Kỷ yếu hội thảo khoa học “Danh nhân văn hóa Đông các đại học sĩ Cao Xuân Dục”, Vinh, 6/12/2012.
  3. Theo cuốn “L’ANNAM SCOLAIREde l’enseignement traditionnel annamite à l’enseignement moderne franco-indigène HANOI IMPRIMERIE D’EXTRÊME-ORIENT 1931”,

4.http://dangcongsan.vn/tu-lieu-van-kien/ho-so-su-kien/books-191820154294556/index-0918201542716563.html.

  1. GS. Nguyễn Xiển - Cuộc đời và Sự nghiệp, Nxb. Hội Nhà văn, 2007.
Nghiên cứu KHXH&NV khác:
Hình tượng người đi đường và bài học triết lý về đường đời… (Đọc Tẩu lộ của Hồ Chí Minh, Ngữ văn 8, tập hai, Nxb Giáo dục) (10/6/2019)
Dạy học tích hợp Ngữ văn lấy văn bản văn học làm ngữ liệu đồng thời gắn liền với các vấn đề về giáo dục đạo đức học sinh (6/6/2019)
Tư tưởng đoàn kết - Một trong những nội dung cốt lõi của Di chúc của Chủ tịch Hồ Chí Minh (6/6/2019)
Phát triển du lịch biển bền vững tại thị xã Cửa Lò Nghệ An (3/6/2019)
Biến đổi văn hóa trong gia đình cư dân vùng biển Cửa Lò qua chuyển đổi nghề nghiệp (3/6/2019)
Trường Tiểu học Pháp - Việt tại Vinh nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh từng theo học (3/6/2019)
Sứ mệnh hòa giải, hòa hợp dân tộc của văn chương nhìn từ phương diện văn hóa - nhân văn (Qua sáng tác của nhà văn Nguyễn Minh Châu) (21/5/2019)
Chính quyền cấp xã - Nhìn từ góc độ chức năng, nhiệm vụ và tổ chức bộ máy (21/5/2019)
Tổ chức chính quyền làng xã dưới triều nhà Nguyễn (21/5/2019)
Toàn cầu hóa và các xu hướng phát triển của pháp luật (7/5/2019)
Chiến thắng Điện Biên Phủ - Giá trị lịch sử và hiện thực (24/4/2019)
Tản mạn về làng phong Quy Nhơn (10/4/2019)
Địa danh A Lô và chiến thuật tấn công hạ đồn Đại Mang năm 1285 - Mở màn cho chiến dịch giải phóng Thăng Long của Hưng đạo vương Trần Quốc Tuấn (27/3/2019)
"Dưới bóng hoàng lan" từ góc nhìn thi pháp học (22/3/2019)
Lễ hội đầu năm nhìn từ góc độ giới (22/3/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Chuyên san KHXH&NV Nghệ An số tháng 3/2019
Chuyên san KHXH&NV Nghệ An số tháng 3/2019
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 643 | Tất cả: 1,745,017
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san KHXH & NV |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp