ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > CON NGƯỜI XỨ NGHỆ
Đào nương Trần Thị Khoan Cung phi của chúa Trịnh
Tin đăng ngày: 21/5/2019 - Xem: 90
 

Hoàng Thị Khánh

Họ Trần làng Yên Xuân, xã Diễn Phúc, huyện Diễn Châu là một dòng họ có truyền thống ca công hàng trăm năm. Dòng họ đã sản sinh ra nhiều thế hệ ca nương, kép đàn, quản giáp tài hoa. Trong đó có những người trở thành phu nhân mệnh phụ của các quan đại thần, đào ngự trong cung đình, thậm chí là cung phi của vua chúa... tiêu biểu như bà Trần Thị Khoan - đào ngự, cung phi của chúa Tây Vương Trịnh Tạc. 

Theo gia phả họ Trần(1) cho biết bà Trần Thị Khoan “sinh Ất Mùi (1655) tướng nên quý nữ”(2), là con gái thứ tám của ông Trần Đức Lương và bà Phan Thị Vệ, thuộc đời thứ ba của họ Trần làng Yên Xuân. Bà xuất thân trong một gia đình quyền quý, có truyền thống ca công: ông nội là Trần Đức Chính làm quan Giáo phường Ty chính trong phủ chúa Trịnh Tùng, cha làm Quản giáp ca công, ông ngoại là Hữu điểm, Hiệu Việt hầu Phan Tuấn Đức(3). Từ nhỏ, bà đã sống trong môi trường nghệ thuật ca trù, lại được trời phú cho năng khiếu ca hát, đồng thời được các bậc cha anh là những quản giáp ca trù, mẹ và các cô các dì là những ca nương danh tiếng, đặc biệt là sự kèm cặp của người dì ruột(4) “dạy nhủ xem cháu bằng con(5) nên bà đã sớm bộc lộ tài năng xuất chúng “cung thương làu bậc ngũ âm”. Tài năng âm nhạc của bà được đánh giá vào hàng bậc nhất“mười lăm dây phím khúc ngọc tranh, lò bốn biển giá nên bậc nhất”(6). Không chỉ thông làu âm luật, bà còn là người con gái tiết hạnh, tứ đức vẹn toàn, nhan sắc xinh đẹp khó bì “đóa hải đường càng thắm lại càng tươi, thêm được vẻ hương trời nước sắc”(7)

Thời Hậu Lê là thời thịnh hành của ca trù, từ cung vua phủ chúa đến dân gian khắp nơi yêu thích ca trù. Vì thế các nghệ nhân ca trù lại càng được xã hội trọng vọng. Tiếng tăm về ái nữ của Quản giáp ca công xinh người đẹp nết, đàn hay hát giỏi vang khắp kinh thành, người người mến mộ. Bà lại thường được cha cho theo vào hầu trong phủ chúa. Trong những lần đó bà có dịp thể hiện tài năng đàn hát tuyệt đỉnh và được chúa Trịnh yêu mến. Năm Đinh Mùi niên hiệu Cảnh Trị thứ năm (1667), vừa mười ba tuổi xuân bà được chúa Tây vương Trịnh Tạc tuyển vào phủ làm cung tần, gia phả còn ghi “mười ba tuổi bén duyên kim ốc”(8). Bà rất được chúa Trịnh Tạc sủng ái nên phong cho cấp thứ tư trong hậu cung “khắp sáu cung ngôi ở thứ tư”(9). Mỗi lần bà xuất cung thì “võng bảy đòn tạc đầu rồng vàng tương chói chói”(10), đây là một sự ân sủng đặc biệt. Không chỉ có vậy, chúa đi đâu cũng thường đưa bà đi theo hầu cận, kể cả những lúc chinh chiến nơi trận mạc “phò xe vàng hết Bắc sang Nam, tạc khoán sắt kìa sông nọ núi”(11). Không phụ sự yêu thương của chúa, trong suốt thời gian ở vương phủ, bà luôn làm tròn bổn phận của một người vợ hiền, chung sống hoà thuận với các cung phi mỹ nữ khác, giữ gìn khuôn phép chốn khuê môn. Đặc biệt, bà đã sinh cho chúa Trịnh Tạc một người con, gia phả còn ghi như sau “Thánh chúa rũ lòng yêu dấu, trao cho giọt máu cháu trời”(12)

Upload

 

Chân dung chúa Trịnh Tạc trong "Trịnh gia chính phả"

Việc bà Trần Thị Khoan được làm ái phi của chúa Trịnh là một vinh hạnh lớn không chỉ của dòng họ Trần mà còn cả làng Yên Xuân thậm chí cả huyện. Nhờ ân sủng của nhà chúa đối với ái phi mà làng Yên Xuân được thơm lây. Người dân làng Yên Xuân đi đâu cũng tự hào là quê hương của bà. Theo quy định về thể lệ ấm phong thời Hậu Lê, cha bà là ông Trần Đức Lương được phong Tham đốc, Kim Vinh hầu “tước sang để muôn đời”, mẹ bà Phan Thị Vệ được phong Tự phu nhân “thơm lừng chín suối”(13). Sắc phong cho ông Trần Đức Lương như sau:

Sắc Đông Thành huyện, Vạn Phần xã, cố Trần Đức Lương vi phụng thị Vương phủ Thị nội Cung tần Trần Thị Khoan thân sinh phụ, dự đắc phong ấm. Dĩ kinh chỉ chuẩn, ứng phong tặng Tham đốc chức, Hầu tước. Khả tặng Đặc tiến Phụ quốc Thượng Tướng quân, Tham đốc, Tứ vệ quân vụ sự, Kim Vinh hầu.

Cố sắc!

Chính Hòa thập nhất niên tam nguyệt nhị thập nhật.

    (Sắc mệnh chi bảo)

Dịch nghĩa:

Sắc cho cố(14) Trần Đức Lương ở xã Vạn Phần, huyện Đông Thành vì là thân phụ của Trần Thị Khoan Cung tần trong Vương phủ, được dự vào ấm phong. Đã có chỉ chuẩn nên được phong tặng chức Tham đốc, tước Hầu. Đáng tặng là Đặc tiến Phụ quốc Thượng Tướng quân, Tham đốc, Tứ vệ quân vụ sự, Kim Vinh hầu.

Cho nên ban sắc!

Ngày 20 tháng 3 năm Chính Hòa thứ 11 (1690)

(Sắc mệnh chi bảo)

Sắc cho bà Phan Thị Vệ như sau:

Sắc tặng Đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân, Tham đốc Thần vụ Tứ vệ quân vụ sự, Kim Vinh hầu chính thê cố Phan Thị Vệ. Vi phụng thị vương phủ thị nội cung tần Trần Thị Khoan thân sinh mẫu, dự đắc ấm phong. Dĩ kinh chỉ chuẩn ứng phong tặng, khả tặng Tham đốc Kim Vinh hầu Tự phu nhân.

Cố sắc!

Chính Hòa thập nhất niên tam nguyệt nhị thập nhật.

(Sắc mệnh chi bảo)

Dịch nghĩa:

Sắc tặng cho vợ chính của Đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân, Tham đốc Thần vụ Tứ vệ quân vụ sự, Kim Vinh hầu là Phan Thị Vệ. Vì là mẹ thân sinh của Trần Thị Khoan là cung tần trong vương phủ nên đáng được ấm phong. Đã có chỉ chuẩn nên được phong tặng, đáng được phong tặng là Tham đốc Kim Vinh hầu Tự phu nhân.

Cho nên ban sắc!

Ngày 20 tháng 3 năm Chính Hòa thứ 11 (1690)

(Sắc mệnh chi bảo)   

 Ngoài ra, bà còn được ban cấp các loại đất, ruộng thế nghiệp, bãi trồng dâu, ruộng tế tự(15). Số ruộng được ban cấp này một phần bà để cho con cháu làm ruộng hương hỏa, một phần bà chia cho dân làng cày cấy không phải đóng thuế. Bà Trần Thị Khoan đã đem lại sự vẻ vang, niềm tự hào cho gia đình, dòng họ và quê hương “mệnh vinh hoa nước suối bài, nhà vinh hiển cha phong mẹ ấm”(16).

Không chỉ đem lại vinh quang cho quê hương, bà còn có công truyền dạy nghệ thuật ca trù, đây là một truyền thống qúy báu của dòng họ Trần. Bà đem những tinh hoa của nghệ thuật ca trù để truyền dạy cho học trò là các cung nhân trong phủ chúa và con cháu trong dòng họ. Trong số những học trò của bà, nổi bật nhất là ba người vừa là học trò vừa là cháu ruột, đó là Trần Quang Thiện (con của Trần Đức Toàn - anh trai) và Trần Quang Mạch, Trần Quang Tuệ (con của Trần Quang Vị - anh trai). Nhờ có sự giáo dưỡng, kèm cặp của cô Trần Thị Khoan mà sau này cả ba ông đều trở thành những người tài năng đức độ, là quản giáp ca trù danh tiếng, đem cung đàn điệu nhạc làm đẹp cho đời: ông Trần Quan Thiện “chí công danh đao bút khởi dòng Tiêu Tương”(17), ông Trần Quang Mạch được phong tước Cẩm Thọ hầu(18), ông Trần Quang Tuệ được phong Đông cung Phó Cai hợp(19) Bức Thọ nam(20). Việc truyền dạy ca trù của bà cho học trò đã góp phần làm cho nghệ thuật ca trù được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác và cho đến mãi ngày nay. 

Gia phả không ghi bà mất ngày tháng năm nào và an táng ở đâu. Bà Trần Thị Khoan là một tấm gương mẫu mực về một ca nương tài hoa, đức hạnh, một phi tần đoan trang, thục đức, một nghệ nhân lỗi lạc, góp phần cùng với thế hệ quản giáp, đào nương, kép đàn đưa nghệ thuật ca trù lên đến đỉnh cao của âm nhạc dân tộc và lưu truyền mãi cho muôn đời.     

 

 Chú thích

  1. Bản gia phả bằng chữ Nôm được lập vào ngày mồng 1 tháng 8 năm Chính Hòa thứ 11 (1690).

2.3.5.6.7.8.10.11.16.17. Gia phả họ Trần, tlđd.

  1. Em gái ruột của bà Phan Thị Vệ.
  2. Gia phả họ Trần, tlđd. Theo chế độ phi tần của nhà Hậu Lê, phẩm trật của phi tần trong hậu cung được quy định theo thứ tự như sau: Hoàng Hậu, Quý Phi, Minh Phi, Kính Phi, Chiêu Nghi, Chiêu Dung, Chiêu Viên, Tu Nghi, Tu Dung, Tu Viên, Sung Nghi, Sung Dung, Sung Viên, Tiệp Dư, Dung Hoa, Tuyên Vinh, Tài Nhân, Lương Nhân, Mỹ Nhân. Trong phủ chúa Trịnh cũng tương tự như vậy.
  3. Gia phả họ Trần, tlđd. Tiếc rằng gia phả không ghi rõ về người con đó.
  4. Gia phả họ Trần, tlđd và các sắc phong hiện lưu ở di tích.
  5. Cố tức là đã mất rồi.
  6. Theo thể lệ cấp điền lộc thì bà Trần Thị Khoan được cấp thế nghiệp thổ 30 mẫu, ruộng vua ban 300 mẫu, bãi trồng dâu 60 mẫu, ruộng tế tự 150 mẫu (Khâm định Đại Việt sử thông giám cương mục, trang 549 (chính biên - quyển XXIII), bản điện tử).
  7. Theo sắc phong, lệnh chỉ, gia phả lưu tại di tích.
  8. Làm Phó cai hợp trong cung thái tử (Đông cung).
  9. Theo sắc phong, lệnh chỉ, gia phả lưu tại di tích.
Đất và người xứ Nghệ khác:
Hai “câu đối” trong đền Chín Gian ở Quế Phong (7/8/2019)
Phủ Hưng Nguyên qua các văn bản chữ Hán dưới triều Nguyễn (7/8/2019)
Tuần Thiện Đàn - Nơi lưu giữ hồn cốt văn hóa của một vùng (7/8/2019)
Tư tưởng đoàn kết một trong những nội dung cốt lõi của "Di chúc" Chủ tịch Hồ Chí Minh (31/7/2019)
Miền đất cổ Mường Chiêng Ngam (10/7/2019)
Truyền thống hiếu học trên mảnh đất Dương Xuân (5/6/2019)
Miền Tây Nghệ An - Phong phú các loại hình văn hóa vật thể (24/5/2019)
Đào nương Trần Thị Khoan Cung phi của chúa Trịnh (21/5/2019)
Dòng họ 5 thế kỷ hát ca trù (21/5/2019)
Truyền thống hiếu học trên mảnh đất Dương Xuân (24/4/2019)
Tiền sĩ Trần Đình Phong với nền giáo dục khoa bảng Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX (24/4/2019)
Họ Trần và Giáp ca Trần Đức Lương với nền ca trù xứ Nghệ (23/4/2019)
Con người nhân cách thầy đồ Nghệ dưới triều Nguyễn (2/4/2019)
Hồ Hữu Thới - Người nhạc sĩ của quê hương (29/3/2019)
Được nhà vua ban thưởng (28/3/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Chuyên san KHXH&NV Nghệ An số tháng 3/2019
Chuyên san KHXH&NV Nghệ An số tháng 3/2019
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 1,144 | Tất cả: 1,785,806
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp