DIỄN ĐÀN > TỌA ĐÀM VÀ CÁC VẤN ĐỀ TRAO ĐỔI
Góp phần đính chính về năm sinh và năm mất của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác
Tin đăng ngày: 21/5/2019 - Xem: 122
 

PHẠM QUANG ÁI

1. Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là một trong tứ trụ danh nhân văn hóa (Lê Hữu Trác, Nguyễn Du, Nguyễn Thiếp và Nguyễn Công Trứ) không chỉ của xứ Nghệ mà còn là của cả nước trong giai đoạn thế kỷ XVIII - XIX. Cuộc đời, sự nghiệp y học và sự nghiệp trước tác của ông đã để lại cho hậu thế một di sản đồ sộ mang tầm quốc tế. Chúng ta đã và đang ra sức khảo cứu, kế thừa và phát huy những di sản quý báu của ông để phục vụ cho sự nghiệp xây dựng một nước Việt Nam cường thịnh, văn minh sánh tầm với các cường quốc năm châu. Tuy nhiên, do những khó khăn khách quan và chủ quan, xung quanh những gì liên quan đến thân thế, sự nghiệp và trước tác của Đại danh y còn nhiều vấn đề chưa được làm sáng tỏ. Một trong những vấn đề đó là việc xác định năm sinh và năm mất của ông, hiện nay, đang làm cho các nhà nghiên cứu và bạn đọc bối rối.

Upload

 

Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác

2. Từ các công cụ tra cứu trên mạng internet, chúng ta có thể tìm thấy rất nhiều tài liệu có chứa đựng thông tin về năm sinh của ông nhưng không có sự đồng nhất. Hiện nay, phần lớn tài liệu đều ghi năm sinh của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác là 1720 và năm mất là 1791. Đó cũng là tư liệu chính thức được Lương y Lê Trần Đức và những người có trách nhiệm ở Bộ Y tế dùng trong lần kỷ niệm 250 năm sinh Đại danh y vào năm 1970(1). Từ đó đến nay, tất cả các lần tổ chức kỷ niệm ngày sinh của Đại danh y ở tầm địa phương hoặc tầm quốc gia đều lấy năm 1720 làm năm sinh của ông và trong hầu hết các tài liệu chính thống viết về Lê Hữu Trác cũng như sự ghi chép ở các tấm bia, tượng đài, tượng thờ, tranh ảnh của ông đều thống nhất ghi năm sinh như trên. Trong khi đó, ở một số tài liệu khác lại đưa ra những thông tin khác nhau về năm sinh, năm mất của ông, tuy không phổ biến.

Trước hết phải kể đến thông tin của dịch giả, nhà văn Nguyễn Trọng Thuật (1883 - 1940) trong bài Một nhà danh nho và danh y của nước ta ngày xưa cụ Lãn ông, viết về Hải Thượng Lãn Ông, đăng liên tục trong hai số Tạp chí Nam Phong 69 & 70 năm 1923 [và sau đó, trong các số 77, 78, 79, 80, 82, 85 và 87 (1923-1924) của Tạp chí Nam Phong, Nguyễn Trọng Thuật đã công bố trọn vẹn bản dịch Việt ngữ tác phẩm Thượng kinh ký sự]. Trong bài viết trên, Nguyễn Trọng Thuật cho biết: “Cụ là con thứ bảy quan Thượng thư họ Lê, làng Liêu Xá , huyện Đường Hào 唐豪, tỉnh Hải Dương (bây giờ thuộc về huyện Yên Mĩ, Hưng Yên), tục gọi cậu “Chiêu Bảy”, sinh ở đời vua Dụ Tôn nhà Hậu Lê, ngang lịch Tây năm 1721, thọ ngoài 70 tuổi, chưa tường mất năm nào(2). 50 năm sau, năm 1974, Ứng Nhạc Vũ Văn Đình cho ra mắt bản dịch thứ hai in trong Tập san Sử Địa (số 26, 27 & 28) ở Sài Gòn. Năm 1989, Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin cho in Thượng kinh ký sự do Phan Võ dịch, Bùi Kỷ duyệt lại. Trong Lời giới thiệu của dịch giả, Vũ Văn Đình có nêu tóm tắt tiểu sử Lãn Ông nhưng không có thông tin về năm sinh và năm mất; còn trong Lời tựa của dịch giả Phan Võ thì ghi rõ năm sinh của Lãn Ông là 1720 nhưng không ghi năm mất mà chỉ ghi là “Ông mất thọ 70 tuổi”. Dịch giả Phan Võ ghi như vậy, nếu tính tuổi âm lịch thì năm mất của Lãn Ông là 1789, còn tính theo tuổi dương lịch là 1790. Cũng như Nguyễn Trọng Thuật, khi đưa ra thông tin về năm sinh và tuổi thọ của Lê Hữu Trác, Phan Võ không cho biết là căn cứ từ đâu.

Nhưng cũng từ năm 1971, trong sách Tìm hiểu kho sách Hán Nôm -  nguồn tư liệu văn học và sử học Việt Nam, tập 1 của học giả, nhà thư tịch học Trần Văn Giáp, Thư viện Quốc gia xuất bản (Hà Nội, năm 1971), sau đó, Nxb. Văn hoá tái bản (Hà Nội, 1984), ở mục số 211, khi khảo về bộ Tân thuyên Hải Thượng Lãn Ông Y tông tâm lĩnh toàn trật, Trần Văn Giáp cho biết: Lê Hữu Trác “… sinh năm Giáp Thìn đời Lê Dụ Tông niên hiệu Bảo Thái thứ 5, ngày 12 tháng 11 tức là ngày (27/12/1724), tại quê mẹ và mất ngày 15 tháng Giêng, năm thứ 4 niên hiệu Quang Trung (17/2/1791), thọ 67 tuổi(3). Thông tin về ngày tháng năm sinh và ngày tháng năm mất mà Trần Văn Giáp đưa ra trong tài liệu kể trên là căn cứ vào sách Văn Xá Lê tộc gia phả (Trần Văn Giáp, sách đã dẫn, mục 147, tr. 314-316) và về cơ bản là giống với thông tin trong các bộ gia phả họ Lê bằng Quốc ngữ ở Liêu Xá (Hải Dương).    

Như vậy, thông tin về năm sinh của Hải Thượng Lãn Ông hiện tại có những số liệu như sau: 1720, 1721 và 1724 và năm mất là: 1789, 1790 và 1791. Điều đáng nói là trừ học giả Trần Văn Giáp (tuy ông không dẫn chứng một cách tường minh), còn các tài liệu khác đều đưa thông tin một cách mặc định, không nêu căn cứ cũng như sự khảo đính.  

3. Trước tình trạng như vậy, chúng tôi thấy rằng cần phải tìm cho được những tư liệu, bằng chứng có giá trị để hiệu khảo, đính chính về năm sinh và năm mất của Đại danh y.

Trước hết, chúng tôi tự xác định rằng: nếu tìm được những thông tin do chính Hải Thượng Lãn Ông tiết lộ trong các trước tác của ông thì đó sẽ là những chứng cứ đích đáng nhất. Thậm chí, trong những trường hợp, cảnh huống đặc định, những thông tin do chính tác giả bộc lộ sẽ có giá trị cao hơn, đáng tin cậy hơn là thông tin trong gia phả. Vì ngày xưa, phần lớn gia phả được chép bởi những người thuộc các thế hệ sau trong gia tộc nên khó mà biết được một cách chính xác những thông tin như ngày tháng năm sinh hoặc ngày tháng năm mất. Đành rằng, ngày xưa, con cháu của những gia đình quý tộc thường có lệ là lúc sinh ra được lập lá số tử vi - trong đó có chứa đựng thông tin chính xác về giờ, ngày, tháng và năm sinh - và được lưu trữ cẩn thận như là một thứ cẩm nang trong đời của mỗi cá nhân. Tuy nhiên, hoàn cảnh sống của Lãn Ông từ bé đã gặp nhiều gian khổ, biến động. Không rõ vì lý do gì mà bà cụ thân sinh của ông lại về sống ở quê ngoại Hương Sơn và sinh ra ông ở đây; lớn lên, ông lại trở ra Bắc sống với gia đình bên nội rồi đến tuổi trưởng thành lại về sống hẳn ở quê mẹ và lập gia đình sinh con đẻ cháu ở đây. Với sự xa cách, trắc trở lâu dài giữa bản thân ông với gia tộc bên nội như vậy, hẳn là những thông tin về bản thân ông cũng như gia đình ông sẽ không được con cháu trong gia tộc Lê Hữu ở Hải Dương tiếp nhận một cách đầy đủ, chân xác. Trong khi đó, cho đến hiện nay, con cháu ông ở Hương Sơn (Hà Tĩnh) không còn giữ được gia phả gốc.             

Từ sự định hướng nói trên, chúng tôi đã đọc kỹ bộ Hải Thượng Lãn Ông Y tông tâm lĩnh qua bản dịch của Đình Thụ Hoàng Văn Hòe (xuất bản ở Sài Gòn năm 1972) và bản dịch của tập thể dịch giả miền Bắc trước năm 1975 (do NXB Y học xuất bản năm 2005). Đặc biệt, chúng tôi đã chú trọng tiến hành rà soát một cách tỉ mỉ thiên tùy bút - tự truyện Thượng kinh ký sự. Trong quá trình tìm tòi tỉ mẫn đó, chúng tôi đã phát hiện được hai chi tiết đắt giá. Chi tiết thứ nhất được tiết lộ trong đoạn Lê Hữu Trác thuật chuyện sau khi vào Trịnh phủ, thăm mạch, kê đơn cho Trịnh Cán lần thứ nhất, ông tìm cách khước từ mọi chức tước, bổng lộc để về quê. Không gặp được Huy Quận công Hoàng Tố Lý, là người đã bố trí cho ông vào chữa bệnh cho chúa, ông tìm cách gặp viên Quận hầu là con trai Quận Huy để thăm dò tình hình và trình bày nguyện vọng. Lãn Ông đã nói với viên Quận hầu như sau: “Tôi vốn có chí hồng nghê từ thủa nhỏ mà không gặp thời, phải về nương náu chỗ sơn cùng thủy tận cho được dưỡng nhàn. Nay tuổi đã sáu mươi rồi, mắt hoa tai điếc, còn làm gì được mà cầu tiến nữa...”(4). Cũng theo tác giả cho biết ở phần mở đầu thiên tùy bút thì ông được điều động về kinh đô để chữa bệnh cho chúa là vào “Năm Nhâm Dần, niên hiệu Cảnh Hưng 景興 thứ 43 (1782), tháng Mạnh Xuân (tháng Giêng)(5). Và sau gần một năm ở kinh đô Thăng Long, ông được trở về nhà vào ngày 02 tháng 11 cùng năm (1782). Ở thời điểm nói trên, ông nói mình đã 60 tuổi là theo cách tính tuổi âm lịch chứ tuổi dương lịch thì ông mới 59 tuổi; như vậy, năm sinh của ông sẽ là: (1782 - 59) + 1 = 1724.                                

Từ một tài liệu khác do chính Lãn Ông viết, cũng cho chúng ta dữ liệu để tính ra năm sinh của ông. Đó là trong lời tựa của chính Lãn Ông viết ở đầu quyển thủ của bộ Tân thuyên Hải Thượng Lãn Ông Y tông tâm lĩnh toàn trật, ông cho biết “Tôi lúc mười lăm tuổi, tiên nghiêm (tức là cụ thân sinh, Tiến sỹ Lê Hữu Mưu) tạ thế…”(5). Theo sách Gia phả họ Lê, bản sưu tầm và biên dịch của ông Lê Tràng Thành năm 1959, cũng như các bản gia phả khác, thì cụ thân sinh Lê Hữu Trác là Tiến sỹ Lê Hữu Mưu sinh năm 1685 và mất năm 1739. Vậy từ năm mất của cụ Lê Hữu Mưu, sẽ tính ra năm sinh của Lê Hữu Trác là 1724.

Cũng trong Gia phả họ Lê (do Lê Tràng Thành sưu tầm, biên dịch 1959), có một bằng chứng khác sẽ giúp ta dễ dàng bác bỏ cái thuyết Lê Hữu Trác sinh năm 1720 hoặc 1721 là cụ bà Bùi Thị Thưởng, thứ thất cụ Lê Hữu Mưu, sinh được 6 người con là: Châu, Tựu, Chuân, Ngoạn, Trác, Tố. Gia phả cho biết cụ thể: “Lê Hữu Tán, húy Tựu sau đổi là Đình Ngạc, làm Lễ Bộ Tư Vụ, rồi làm Tri phủ Anh Đô, hiệu là Thạch Trai, sinh năm Canh Tý 1720, mất năm Bính Ngọ 1786, thọ 67 tuổi, húy ngày 12 tháng 2, Ngài vào ở quê mẹ làng Phúc Tuy, xã Tình Diễm, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh”. Như vậy người con thứ hai của bà Thưởng là ông Tựu sinh năm 1720, sau ông Tựu còn những hai người anh, chị nữa rồi mới đến Lê Hữu Trác. Rõ ràng, Lê Hữu Trác không thể sinh vào các năm 1720 hoặc 1721. Sở dĩ có sự nhầm lẫn giữa năm sinh của ông anh Lê Hữu Tán (tức Tựu) với năm sinh của Lê Hữu Trác là vì Gia phả cũng như một số tài liệu địa phương chí Hán Nôm ở Hải Dương chép Lê Hữu Trác lúc trẻ có tên gọi thân mật là cậu Chiêu Bảy (ông là con trai thứ 7 trong số 8 người con trai trong gia đình) nhưng xét theo thứ tự năm sinh của 12 người con trai và gái của cụ Lê Hữu Mưu thì ông anh Lê Hữu Tán lại đứng thứ 7 và Lê Hữu Trác đứng thứ 11.                               

Về năm mất của Hải Thượng Lãn Ông, ngoài việc nhà văn Nguyễn Trọng Thuật đã nói rõ là “… thọ ngoài 70, chưa tường mất năm nào” và dịch giả Phan Võ cho biết rằng “Ông mất thọ 70 tuổi” (vì thế khó xác định được là mất năm 1789 hay năm 1790), còn hầu hết các bộ Gia phả của dòng họ và các tài liệu hiện hành đều thống nhất ghi là năm 1791. Về ngày tháng sinh và ngày tháng mất của Lãn Ông, các bộ Gia phả đều chép giống như trong tài liệu của học giả Trần Văn Giáp mà chúng tôi đã dẫn ở trên.

4. Từ các căn cứ đã được phân tích, đối chiếu nói trên, chúng ta có thể đi đến kết luận: Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác sinh ngày 12 tháng 11 năm Giáp Thìn (27 - 12 - 1724) và mất ngày 15 tháng Giêng, năm Tân Hợi (17 - 2 - 1791), thọ 67 tuổi. Việc xác định đúng năm sinh của Lê Hữu Trác không chỉ góp phần đính chính một sự kiện trong tiểu sử của ông, quan trọng hơn, sẽ góp phần trong việc nghiên cứu thân thế, tư tưởng và sự nghiệp của Đại danh y. Hơn thế, đây cũng là căn cứ quan trọng để chúng ta đề xuất với các cơ quan chức năng trong nước và các tổ chức quốc tế để lập hồ sơ trình UNESCO vinh danh Hải Thượng Lãn Ông nhân kỷ niệm 300 năm sinh của ông vào năm 2024.

Chú thích

  1. Năm 1970, nhân kỷ niệm 250 năm ngày sinh Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1720-1970). Nhà Nước giao cho Bộ Y tế chủ trì các công tác kỷ niệm ngày Đại lễ này. Xem Kỷ niệm lần thứ 250 ngày sinh của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, NXB Y học, Hà Nội, 1970.
  2. Nguyễn Trọng Thuật, Một nhà danh y và danh nho của nước ta ngày xưa - cụ Lãn Ông, Nam Phong tạp chí số 69 năm 1923, trang 193.
  3. Trần Văn Giáp, Tìm hiểu kho sách Hán Nôm - nguồn tư liệu văn học và sử học Việt Nam, tập 1, bản in lần thứ 2, Nxb Văn hoá, Hà Nội, 1984, tr.428.
  4. Lê Hữu Trác, Thượng kinh ký sự, bản dịch của Nguyễn Trọng Thuật, Nam Phong tạp chí, số 77 năm 1923, trang 463. Xem thêm bản dịch Thượng kinh ký sự của Vũ Văn Đình, Tập san Sử - Địa số 26, Nhà in Khai Trí, Sài Gòn; tr.226 và bản dịch Thượng kinh ký sự của Phan Võ in trong Hải thượng Lãn ông Y tông tâm lĩnh, tập 2, NXB Y học, Hà Nội, 2005; tr.558.
  5. Lê Hữu Trác, Thượng kinh ký sự, bản dịch của Nguyễn Trọng Thuật, Nam Phong tạp chí, số 77 năm 1923, trang 372. Xem thêm bản dịch Thượng kinh ký sự của Vũ Văn Đình, Tập san Sử - Địa số 26, Nhà in Khai Trí, Sài Gòn; tr.199 và bản dịch Thượng kinh ký sự của Phan Võ in trong Hải Thượng Lãn Ông Y tông tâm lĩnh, tập 2, NXB Y học, Hà Nội, 2005; tr.539.
  6. Lê Hữu Trác, Hải thượng Y tôn tâm lĩnh, quyển nhất, Đình Thụ Hoàng Văn Hòe dịch, Nhà sách Khai Trí xuất bản, Sài Gòn, 1972; tr.32.
Diễn đàn khác:
Nhìn lại 5 năm thực hiện Đề án tái cơ cấu lại ngành nông nghiệp ở Nghệ An (12/9/2019)
Phải chăng hoạt động của vị trạng nguyên người Nghệ đã để lại dấu ấn trong câu thơ của đức vua Trần Nhân Tông? (12/9/2019)
Tái cơ cấu ngành lâm nghiệp, sự cần thiết thành lập khu dữ trữ tự nhiên Puxailaileng miền Tây Nghệ An (12/9/2019)
Bàn tròn tháng 8: 70% bài thi lịch sử dưới điểm trung bình: Nguyên nhân và Giải pháp (9/9/2019)
Vai trò của Bảo tàng trong giáo dục lịch sử đối với học sinh phổ thông (9/9/2019)
Bác Hồ đã dạy "Dân ta phải biết sử ta" (9/9/2019)
Việt Nam trong cục diện kinh tế thế giới (21/8/2019)
Báo chí và mạng xã hội - Cạnh tranh hay hợp lực? (9/7/2019)
Nho giáo và chữ Lễ có ‘trói buộc con người’ không? (27/6/2019)
Đã đến lúc phải đổi mới trong nghiên cứu KHXH&NV (27/6/2019)
“Vai trò của báo chí trong truyền thông về chuẩn mực văn hoá ứng xử”: Ở góc độ này, báo chí làm còn yếu (18/6/2019)
Lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hoạt động khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo (3/6/2019)
Chủ tịch Hồ Chí Minh với ông Ngô Đình Diệm (3/6/2019)
Góp phần đính chính về năm sinh và năm mất của Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (21/5/2019)
Xây dựng chính quyền cấp xã dưới góc độ đội ngũ những người làm việc (21/5/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 103 | Tất cả: 1,832,123
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp