KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Truyền thống Tôn sư trọng đạo xứ Nghệ - Xưa và nay
Tin đăng ngày: 30/1/2019 - Xem: 154
 

Thái Huy Bích

  1. Truyền thống “tôn sư trọng đạo” ngày xưa

   Xứ Nghệ, nay gồm 2 tỉnh Nghệ An và Hà Tĩnh là vùng đất nổi tiếng về sự chăm học và học giỏi. Vùng đất này xưa kia cằn cỗi, mùa hạ thì gió lào bỏng rát, mùa thu thì nước ngập trắng đồng. Hạn hán, lũ lụt thường xẩy ra khiến đời sống người dân vô cùng gian nan vất vả. Muốn thoát khỏi cảnh lam lũ chỉ còn cách cho con học chữ để thoát ly nghề cày. Ngày xưa cho con học để biết đạo cương thường; nếu đậu đạt làm quan thì “vinh thân phì gia”; nếu không đậu cao làm quan thì cũng biết làm thầy đồ, thầy thuốc, thầy địa lý, thầy cúng,... Ai cũng muốn cho con học hành nhưng hiếm gia đình có điều kiện cho con ăn học. Chỉ khoảng 5% người dân được đi học. Học trò lại phải có chí lớn mới mong thành đạt. Xứ Nghệ nổi tiếng với tinh thần khổ học và học giỏi. Câu đối sau đây toát lên tinh thần ấy:

“Sáng khoai, trưa khoai, tối khoai, khoai ba bữa

Cha  đỗ,  con  đỗ,  cháu đỗ,  đỗ  cả  nhà”(1)

  Nghề dạy học và người thầy được nhân dân tôn trọng. Người ta quan niệm “Nhất tự vi sư, bán tự vi sư” (dạy một chữ là thầy, dạy nửa chữ cũng là thầy). Truyền thống “Tôn sư trọng đạo” thể hiện qua mấy câu ca dao sau đây:

“Muốn sang thì bắc cầu kiều

Muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy”.

“Ăn quả nhớ người trồng cây

Có danh có vọng nhớ thầy khi xưa”.

“Ơn thầy soi lối mở đường

Cho con vững bước dặm trường tương lai”.

    Thời xưa, trẻ khoảng 6, 7 tuổi thì cha mẹ chọn thầy để đưa con đến lớp hoặc mời thầy về nhà dạy học. Lễ nhập môn thịnh soạn thì có cỗ xôi gà, đơn giản có be rượu, cơi trầu. Thầy đồ đặt lễ lên bàn thờ cúng các bậc tiên hiền, cầu mong phù hộ cho việc học của con trẻ được hanh thông. Thực hiện phương châm “Tiên học lễ, hậu học văn”, vài tháng đầu thầy đồ tập cho trẻ các thói quen tốt như chào hỏi, lễ phép, vệ sinh lớp học,… Học trò được dạy về tuân thủ quyền uy “quân, sư, phụ” (Vua, thầy học rồi mới đến cha). Người ta dạy con bằng ca dao:

“Vua, thầy, cha - ấy ba ngôi

Kính thờ như một, con ơi ghi lòng”

   Học trò vâng lời thầy nhất mực. Hỗn láo với thầy giáo bị cha mẹ mắng và cả làng xã chê cười. Ngày Tết không thể quên chúc tết thầy học. Người ta có lệ “mồng một tết cha, mồng hai tết mẹ, mồng ba tết thầy”.

   Mỗi khi thầy học qua đời - nhất là những thầy nổi tiếng, học trò dù đã làm quan to vẫn đến viếng thầy. Trong cuốn “Nghệ An đất phát nhân tài”(2), PGS Ninh Viết Giao viết về sự ra đi của hai nhà giáo tiêu biểu “Khi thầy Nguyễn Đức Đạt (quê làng Hoành Sơn, nay thuộc xã Khánh Sơn, Nam Đàn) qua đời, học trò già trẻ, người làm đến thượng thư, tổng đốc; kẻ đỗ tiến sỹ, cử nhân, có người chỉ là anh khóa, anh đồ,… đều đến Hoành Sơn tổ chức lễ an táng cho thầy. Họ quyết định chôn cất thầy trên núi Nam Sơn, dựng bia ghi công đức của thầy ngay giữa đỉnh núi, nơi thầy thường đứng giảng bài, truyền đạo làm người khi còn sống. Đoạn tang họ lập từ đường để thờ thầy tại mảnh vườn nhỏ ở làng Hoành Sơn”.

    “Thầy Nguyễn Thức Tự  (quê làng Đông Chữ, nay thuộc Nghi Trường, Nghi Lộc) qua đời. Đưa thầy tới nơi an nghỉ cuối cùng không chỉ có người thân, học trò mà còn có nhiều quan viên chức sắc. Đêm di quan cả làng Đông Chữ sáng như sao sa. Xóm dưới làng trên không ai chợp mắt. Được tin thầy qua đời, từ nước Trung Hoa xa xôi, Nhà yêu nước Phan Bội Châu đã gửi về bài văn điếu, trong đó có câu “Kinh sư dị đắc, nhân sư nan tầm” (thầy dạy kinh điển dễ gặp, thầy dạy làm người khó tìm)”(3).

   Nhờ tinh thần hiếu học, trọng nghề dạy học, tôn kính thầy học, xứ Nghệ sản sinh nhiều nhân tài làm rạng danh đất nước: Trạng nguyên Bạch Liêu, Thám hoa Nguyễn Huy Oánh, Thám hoa Nguyễn Đức Đạt, Thám hoa Nguyễn Văn Giao, Đại thi hào Nguyễn Du, Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác, Nhà sử học Phan Huy Chú, Học giả Trần Trọng Kim. Thủ lĩnh khởi nghĩa Phan Đình Phùng, Nhà yêu nước vĩ đại Phan Bội Châu, Tổng Bí thư Trần Phú, Tổng Bí thư Hà Huy Tập, Tổng Bí thư Lê Hồng Phong. Đặc biệt Chủ tịch Hồ Chí Minh được UNESCO vinh danh là “Anh hùng giải phóng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới”.

  1. Truyền thống “tôn sư trọng đạo” ngày nay

  Ngày nay học không chỉ là quyền lợi mà còn là nghĩa vụ của công dân. Bác Hồ dạy: “Học để làm việc, làm người, làm cán bộ”. Học để làm cho bản thân hạnh phúc, gia đình và xã hội giàu có, văn minh, hạnh phúc. Sau Cách mạng tháng Tám 1945, thực hiên lời kêu gọi của Bác Hồ, nhân dân ta đã vùng lên, giành thắng lợi thần kỳ trong sự nghiệp “Diệt giặc đói, diệt giặc dốt, diệt giặc ngoại xâm”. Truyền thống “tôn sư trọng đạo” được phát huy cao độ. Nước ta từ chỗ 95% người dân mù chữ, đã thanh toán nạn mù chữ trong thời gian ngắn. Từng bước phấn đấu vươn lên theo kịp các nước có trình độ giáo dục tiên tiến thế giới. Học sinh nước ta đạt thứ hạng cao trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc tế. Du học sinh Việt Nam không thua kém nước nào tại các trường đại học danh tiếng. Số nhà khoa học, doanh nhân thành công tầm cỡ thế giới đang tăng dần hàng năm. Trong đó người xứ Nghệ đóng góp đáng kể. 

 Tình cảm của học sinh ngày nay đối với thầy giáo có sự phân hóa rõ rệt, nhất là khi đất nước bước vào cơ chế kinh tế thị trường định hướng XHCN. Những thầy giáo dạy giỏi, hết lòng vì học sinh thân yêu luôn được các thế hệ học sinh kính trọng và yêu mến. Những thầy giáo có hạn chế về năng lực sư phạm, chưa coi nghề dạy học là nghề chính, chưa tôn trọng học sinh thì bị học sinh và phụ huynh xem thường, thậm chí còn bị xúc phạm.

    Ngày nay nhiều học sinh cũ vẫn luôn giành cho thầy giáo cũ những tình cảm trân trọng và biết ơn chân thành. Có doanh nhân xứ Nghệ  thành đạt tặng thầy giáo cũ thời học đại học một căn hộ chung cư mấy trăm triệu. Nhiều vị lãnh đạo cao cấp vẫn giành thời gian đến bệnh viện thăm thầy giáo cũ. Ngày  9/10/2017 thầy Văn Như Cương (quê xã Quỳnh Đôi, Quỳnh Lưu) - Hiệu trưởng trường THPT Lương Thế Vinh, qua đời ở tuổi 80. Sáng 12/10  hàng vạn người, gồm bạn bè, đồng nghiệp, người thân và rất nhiều thế hệ học sinh tập trung về nhà tang lễ dự lễ tang Thầy. Trước đó 7 tháng, khi biết tin thầy ốm nặng phải nằm viện, 3.000 học sinh toàn trường tập trung lại hát vang bài hát truyền thống Bài ca trường Lương Thế Vinh. Các em gấp hàng ngàn con hạc giấy, như hàng ngàn lời chúc, mong thầy chóng khỏi bệnh. 

     Nhiều địa phương ở Nghệ An những năm gần đây có nhiều hội tự phát, tổ chức những cuộc gặp mặt đồng khóa, đồng môn, đồng trường để giao lưu bạn bè và tri ân thầy giáo cũ, nhất là dịp kỷ niệm ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 hàng năm.

    Học sinh ngày nay cũng phân hóa rõ rệt. Đa số các em “tôn sư trọng đạo”. Ngày Tết, ngày lễ, nhất là Ngày nhà giáo Việt Nam 20/11, các em đến chúc mừng thầy cô một cách thành tâm và trân trọng. Chính điều này góp phần động viên các nhà giáo tâm huyết với nghề ra sức khắc phục khó khăn để làm tròn sứ mệnh cao cả “trồng người” cho xã hội.

     Song song với những nét đẹp truyền thống nói trên, không hiếm gặp những trường hợp học sinh bất kính với thầy giáo, ngay cả trong lớp học. Không ít học sinh lười học, được nuông chiều, sống trong nhung lụa, nếu điểm tổng kết thấp hoặc thi trượt đã có người “chạy”. Họ đối xử với thầy giáo theo kiểu “cá đối bằng đầu”. Cá biệt có em khi bạn rủ đi chúc mừng thầy giáo nhân ngày 20/11 đã trâng tráo nói: “Lão ấy, cha tao đã lo trọn gói rồi!”.

Nhiều người băn khoăn “Truyền thống tôn sư trọng đạo có còn không?”.

Chúng ta thử tìm câu trả lời nguyên nhân sự xuống cấp đó:

     Trước hết nói về người thầy. Về kiến thức nói chung ngày xưa thầy hơn hẳn học trò về mọi mặt. Về luân lý cũng có sự quy định nghiêm ngặt để tạo khoảng cách an toàn cho thầy. Thầy đánh đau, trò cắn răng mà chịu. Thầy mắng chửi, trò cũng không dám kêu ca. Người thầy sống đạm bạc thanh cao, không màng danh lợi, chuyên tâm đọc sách Thánh hiền để dạy học trò, không làm nghề gì khác.

     Ngày nay, nhất là khi bước vào kinh tế thị trường, những nhà giáo cam chịu sống thanh đạm bằng đồng lương nhà nước để chuyên tâm rèn dũa học sinh, được học sinh hết mực thương yêu kính trọng, không nhiều lắm. Phần đông nhà giáo hòa mình vào sự sôi động của kinh tế thị trường. Họ cũng phải lo cho gia đình: lo chữa bệnh cho cha, mẹ, cũng phải lo việc học hành cho con rất tốn kém. Khi đồng lương không đủ trang trải họ phải làm thêm để có thu nhập. Sự làm thêm này đã khiến một số thầy giáo coi nghề dạy học là nghề phụ. Sự làm thêm muôn hình muôn vẻ này giúp cho nhiều thầy giáo có đời sống sung túc.

     Có một điều đau lòng là nhiều sinh viên Sư phạm mới ra trường muốn được đi dạy phải “chạy việc” khá tốn kém. Khi có việc rồi phải tìm cách làm thêm để trang trải kinh phí đã vay khi “chạy”. Khẩu hiệu “tất cả vì học sinh thân yêu” trở nên xa lạ.

      Cơ chế quản lý giáo viên của ta không còn phù hợp. Bất cứ ai đã lọt được vào trường công để dạy học thì khó mà mất việc. Nghề thợ xây nếu làm không tốt, lần sau chủ thầu không thuê nữa, sẽ mất nghề. Vậy mà có giáo viên yếu kém, phụ huynh chê, học sinh chán vẫn dạy học cho đến tuổi nghỉ hưu. Hiệu trưởng trường THPT Dân lập Lương Thế Vinh thì khác. Giáo viên vào trường này không phải “chạy”.  Thầy Văn Như Cương kiểm tra tay nghề giáo viên khi xin vào dạy tại trường. Dạy yếu thì dù con lãnh đạo hay con bạn thân cũng không nhận. Vì vậy mà chất lượng dạy và học của nhà trường luôn luôn cao.

    Phương pháp dạy học, chương trình, sách giáo khoa cũng là nguyên nhân làm giảm uy tín người thầy. Phương pháp “thầy đọc trò chép” vẫn còn khá phổ biến. Kiến thức giáo khoa chưa thiết thực. Nhiều môn học không được đưa vào nội dung thi cử, khiến học sinh không thích học. Những thầy dạy môn “phụ” chán nản. Học sinh chán môn học, chán cả thầy. Đã có người so sánh “Nghề giáo ngày nay không được dân kính trọng bằng nghề thầy cúng”(!).

   Thời đại văn minh, học sinh được dạy phát huy dân chủ, sáng tạo. Quan hệ thầy trò vừa tôn kính vừa bình đẳng. Học sinh được quyền góp ý, phê bình nếu thầy làm sai. Điều này là sự tiến bộ xã hội, nhưng nếu phương pháp sư phạm sai thì dễ bị học sinh lợi dụng để xúc phạm thầy giáo.

III. Phát huy truyền thống “tôn sư trọng đạo” trong thời đại 4.0

    Ngành giáo dục nước ta đang thực hiện đổi mới toàn diện, cả chương trình, sách giáo khoa, đào tạo giáo viên và quản lý giáo dục. Một chương trình đào tạo lại “Phương pháp dạy học” cho giáo viên cả nước do Bộ Giáo dục & Đào tạo và Đài truyền hình Việt Nam (THVN) phối hợp đã khởi động hơn một năm nay. Đài THVN đã và đang phát sóng chương trình “Thầy cô chúng ta đã thay đổi” trên kênh VTV7, rất được khán giả hoan nghênh. Mục đích của Chương trình: Phải làm cho các thầy giáo cảm thấy hạnh phúc trong từng giờ lên lớp. Học sinh cảm thấy hạnh phúc trong từng giờ học. Thầy trò gặp nhau là tươi cười. Lớp học trò thành không gian ấm cúng tràn trề năng lượng. Đó là môi trường lý tưởng để thầy hướng dẫn trò sáng tạo, khám phá và tiếp nhận tri thức mới. Người thầy “đã thay đổi”, chương trình và sách giáo khoa đã thay đổi. Đường lối của Đảng coi “Giáo dục & Đào tạo” là quốc sách hàng đầu đang thực sự đi vào cuộc sống để đáp ứng nhu cầu cuộc Cách mạng 4.0.

    Cả xã hội chăm lo cho người thầy, từ lương thưởng, bố trí công việc, tôn vinh người giỏi, thay thế người không xứng đáng. Chắc chắn không lâu nữa nước ta nằm trong tốp những nước phát triển giáo dục hàng đầu, nhiều học sinh giỏi chọn ngành Sư phạm. Khi đó truyền thống “tôn sư trọng đạo” sẽ được phát huy, không chỉ bằng mà còn mạnh mẽ hơn cả cha ông ta ngày xưa.

Chú thích

(1) Trích “Câu đối xứ Nghệ”, Hội VNDGNA, NXB NA, 2005, tr 18.

(2) Đất phát nhân tài, Ninh Viết Giao, NXB Trẻ, 2006.

(3) Sđd, trang 268,269.

KHXHNV & Đời sống khác:
Tư tưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh về ý thức tôn trọng nhân dân (10/6/2019)
500 năm trước Việt Nam đã thu thuế tàu buôn nước ngoài trên vùng biển Hoàng Sa - Trường Sa (6/6/2019)
Hoàng Sa - Trường Sa thời vua Quang Trung (6/6/2019)
HUYỀN THOẠI THÁP CHĂM BÌNH ĐỊNH: Ngàn năm còn một chút nầy (5/6/2019)
Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo - Bài học từ đất nước Phần Lan (3/6/2019)
Tubudd - Câu chuyện của khởi nghiệp (3/6/2019)
Khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng mới (3/6/2019)
Xây dựng nhân cách người Nghệ An cho các con trong gia đình Nguyễn Sinh Sắc, Hoàng Thị Loan (3/6/2019)
Ảnh hưởng của Phật giáo đối với giới trí thức phong kiến Đại Việt (21/5/2019)
NHỮNG ĐIỀU LẠ Ở DI CHÚC CỦA BÁC HỒ (16/5/2019)
Khoa học và công nghệ đã góp phần quan trọng thay đổi cơ cấu kinh tế (15/5/2019)
Tóm tắt tiểu sử Nguyên Chủ tịch nước - Đại tướng Lê Đức Anh (3/5/2019)
Đại tướng Lê Đức Anh và tấm lòng với Nghệ An (3/5/2019)
Nối tiếp tinh thần đại thắng mùa Xuân 1975 (24/4/2019)
Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh, mãi mãi tự hào của dân tộc ta (24/4/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Chuyên san KHXH&NV Nghệ An số tháng 3/2019
Chuyên san KHXH&NV Nghệ An số tháng 3/2019
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 263 | Tất cả: 1,738,824
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san KHXH & NV |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp