KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Tộc ước - Nét độc đáo của văn hóa dòng họ ở Quỳnh Lưu
Tin đăng ngày: 9/1/2019 - Xem: 154
 

Linh Nhi

Upload

Cồng vào Nhà thờ họ Hồ ở Quỳnh Đôi - Quỳnh Lưu (ảnh: Hải Lâm)

1. Văn hóa dòng họ ở Quỳnh Lưu

   Ở Việt Nam, dòng họ thường bắt nguồn từ một thủy tổ, là người có công đầu tiên khai sơn phá thạch ở một địa vực nhất định. Theo thời gian, dòng họ sinh sôi, nảy nở trở thành nhiều chi, nhánh với nhiều thế hệ nối tiếp, gồm cả thế hệ trước và cả người cùng thế hệ và cùng thời với nhau, bắt nguồn từ vị thủy tổ chung. Đặc điểm chung nhất của các dòng họ người Việt là chế độ phụ hệ, nghĩa là quan hệ dòng họ được tính theo người cha.

   Do xuất phát từ quan hệ cùng huyết thống nên từ xa xưa đến nay, dòng họ là một thiết chế xã hội quan trọng, trực tiếp góp phần tạo nên kết cấu làng xã và rộng hơn nữa là đất nước, gắn bó chặt chẽ với làng xã. Dòng họ không chỉ là một thiết chế xã hội mà còn là một môi trường văn hóa mang tính đặc thù. Truyền thống của dòng họ trở thành nhân tố cơ bản góp phần tạo nên truyền thống làng xã, truyền thống địa phương và dân tộc. Nhiều nhân vật kiệt xuất đã mang lại vinh quang cho gia đình, dòng họ, dân tộc được sinh ra từ những dòng họ khác nhau. Do vậy, dòng họ và văn hóa dòng họ còn là nhân tố nội sinh thúc đẩy sự phát triển văn hóa và xã hội Việt Nam.

    Cũng như những địa phương khác trên cả nước, ở xứ Nghệ, từ lâu đã tồn tại những dòng họ mà sự đóng góp của những dòng họ ấy vào quá trình xây dựng, bảo vệ quê hương, góp phần làm nên bản sắc văn hóa của quê hương, xứ sở thật to lớn, đậm đà, độc đáo chất Nghệ. Trong đó, Quỳnh Lưu là huyện được xem là tiêu biểu cho các hoạt động của các dòng họ với 1.952 dòng họ. Trải qua quá trình hình thành và phát triển, nét đẹp văn hóa dòng họ ở Quỳnh Lưu đang được giữ gìn, phát huy và trở thành nhân tố quan trọng góp phần tạo nên truyền thống văn hóa làng xã tại các địa phương trong toàn huyện.

    Đã có thời gian, do yếu tố toàn cầu hóa và nền kinh tế thị trường đã khiến lớp trẻ thờ ơ với những giá trị truyền thống. Tuy nhiên, các dòng họ Quỳnh Lưu đã nỗ lực phục hồi “sức mạnh dòng họ” của mình bằng việc phát huy các giá trị truyền thống tốt đẹp, tổ chức dòng họ một cách chặt chẽ, đoàn kết, vững mạnh bất kể khoảng cách về địa lý. Các dòng họ đã thành lập ban liên lạc thông qua đó kết nối con cháu dòng họ trong huyện, trong tỉnh, trong cả nước và thậm chí cả ở nước ngoài. Ban liên lạc cũng đã có nhiều hoạt động ý nghĩa như gây quỹ khuyến học, quyên góp giúp đỡ những hoàn cảnh khó khăn trong dòng họ, ghi ơn, tôn vinh những người có công, tu sửa nhà thờ, chăm lo việc họ, chăm lo hiếu hỷ trong dòng họ,...

    Mặc dù giữa các dòng họ ở Quỳnh Lưu luôn có tính đặc thù, không dòng họ nào giống dòng họ nào và mỗi dòng họ tạo nên một cộng đồng khép kín với đầy đủ các yếu tố tâm linh, phong tục tập quán, truyền thống đạo lý, quan hệ ứng xử,... nhưng hầu hết các dòng họ đều có hoạt động họp họ, tế tổ với các nội dung: lễ tế tổ hàng năm, viết và bổ sung gia phả, chỉnh sửa, bổ sung tộc ước, việc công đức của con cháu, hoạt động khuyến học, hoạt động xã hội của dòng họ,... Thông qua những nội dung hoạt động đó mà các dòng họ giáo dục hậu thế hiểu rõ nguồn cội và quan hệ huyết thống của mình, giáo dục các truyền thống tốt đẹp của tổ tiên,... qua đó tăng thêm niềm tự hào, sự gắn kết và trách nhiệm đối với tổ tiên, dòng họ cũng như đối với đất nước, quê hương. Bằng bề dày truyền thống cũng như nét đẹp văn hóa của mình, các dòng họ đã góp phần  không nhỏ vào sự phát triển kinh tế - xã hội - văn hóa của huyện Quỳnh Lưu.

  1. Tộc ước - nét độc đáo của văn hóa dòng họ

    Văn hóa dòng họ bao hàm trong đó những giá trị vật thể như bia ký, gia phả, từ đường, lăng mộ… và các giá trị phi vật thể như bề dày truyền thống của dòng họ, quy ước dòng họ, việc thờ cúng tổ tiên và nghi lễ, mối quan hệ giữa các thành viên nội tộc, mối quan hệ với xã hội, vai trò và vị trí của dòng họ đối với sự phát triển của địa phương hoặc đối với đất nước… Trong đó, nếu như Gia phả được xem là “gia bảo”, giúp hậu thế hiểu rõ nguồn cội và huyết thống của mình; thì Tộc ước được xem là “kim chỉ nam” trong giáo huấn con cháu dòng họ bằng những quy tắc, chuẩn mực về đạo đức, xã hội được lập ra nhằm điều chỉnh hành vi, ứng xử của con cháu trong dòng họ nhằm giữ gìn, phát triển các giá trị văn hóa truyền thống, thuần phong mỹ tục, qua đó góp phần củng cố và phát triển dòng họ. Mỗi dòng họ ở Quỳnh Lưu đều có Tộc ước riêng, được xây dựng dựa trên cơ sở những hành vi văn hóa vừa kế thừa chọn lọc các giá trị cổ truyền, vừa quy nạp thêm các giá trị mới mang tính nhân bản, tiến bộ để góp phần giáo dục con cháu dòng họ.

Thông qua Tộc ước, các dòng họ tạo nên một khuôn phép riêng giống như luật pháp riêng của dòng họ mình để hướng con cháu sống theo quy tắc, quy định và điều lệ chung của dòng họ. Nhờ đó, con cháu dòng họ tự trau dồi đạo đức, lối sống, cố gắng học hành, rèn luyện, trau dồi đạo đức tự hoàn thiện mình, giữ nề nếp gia đình, dòng họ. Những kẻ “bất giáo hoá”, ăn ở bất hiếu, thất đức thì cả họ lên án, bài trừ, coi như không phải con cháu trong họ, không được đến nhà thờ, không dám ngẩng mặt nhìn họ hàng. Nhiều khi lệ luật của họ lại đáng sợ hơn cả pháp luật Nhà nước.

    Cùng với Gia phả, Tộc ước như một sự kết nối với tổ tiên, thông qua những công đức, gương sáng của tiền nhân, danh thơm của họ mình mà giáo huấn con cháu về truyền thống, đạo lý của dân tộc. Nhờ đó, dù vô tình hay hữu ý, thông qua Gia phả, tộc ước thế hệ sau sẽ tiếp nhận được những chuẩn mực giáo dục của cha ông, từ đó mỗi cá nhân tự điều chỉnh cho phù hợp, hài hòa trong xã hội hiện đại.

2.1. Tộc ước với giáo dục truyền thống trọng lão

    Sự kính trọng, tôn vinh các bậc cao niên vốn là nét đẹp truyền thống của dân tộc Việt Nam. Từ cổ xưa, người nước Nam thường quan niệm tuổi thọ là “thiên tước” (tước vị trời ban), thậm chí nó còn được xem trọng hơn cả tước vị của triều đình ban phong. Từ xưa, người già nhất trong cộng đồng thường là người điều hành công việc của làng xã bằng kinh nghiệm sống và uy tín của mình. Lệ chúc thọ, lên lão, khao lão đã được các cộng đồng làng xã chú trọng duy trì dưới các hình thức khác nhau theo quy định trong hương ước của mỗi làng.

Giáo dục con cháu kính trọng, yêu thương người cao tuổi là truyền thống tốt đẹp, nhân văn của người Việt Nam, trong Phần 5 của Tộc ước họ Hồ ở Quỳnh Đôi ghi rõ:

    “Điều 17. Việc hiếu, hỷ phải đảm bảo thuần phong mỹ tục của dòng họ, cố kết tình thân ái, đoàn kết trong dòng họ, khuyến khích những tình cảm tốt đẹp, chia sẻ những vui buồn của cá nhân và gia đình để mọi người đều cảm thấy ấm áp tình đồng tộc.

     Điều 18. a. Các cụ lên tuổi thọ 70, 80, 90, 100 có lễ trình Tiên tổ, họ có lễ mừng tại gia.

  1. Các bậc thúc phụ, tôn trưởng, thành viên ban cán sự đương nhiệm và các vị nguyên là ban cán sự các thời kỳ, những người có nhiều công lao với họ, khi đau ốm được họ tổ chức thăm hỏi tại gia.
  2. Các cụ từ 70 tuổi trở lên (con trai, con dâu, con gái) khi qua đời BCS thay mặt họ đến kính viếng. Những người có nhiều công lao với họ, thành viên BCS các thời kỳ tuy chưa đến tuổi 70, khi qua đời họ cũng tổ chức kính viếng....”.

    Họ Hồ là họ lâu đời ở Quỳnh Lưu. Kể từ trạng nguyên Hồ Hưng Dật lập nghiệp ở Hương Bào Đột (nay thuộc Quỳnh Lâm, Quỳnh Lưu, Nghệ An), đến nay đã trên ngàn năm. Người họ Hồ tập trung ở Châu Hoan (Nghệ An - Hà Tĩnh), con cháu ngày nay có mặt khắp nơi trên cả nước. Tộc phả dòng họ Hồ bị thất truyền 11 đời (khoảng 300 năm). Đến đời thứ 12 (ông Hồ Liêm) dời ra Thanh Hóa và đời 13 (ông Hồ Kha) ở Nghệ An, tộc phả mới liên tục. Cháu đời thứ 15 của trạng nguyên Hồ Hưng Dật là Hồ Quý Ly (vua nhà Hồ), Trạng nguyên Hồ Tông Thốc, Quản lĩnh hầu Hồ Hân, Hoan quận công Hồ Nhân. Cháu 27 đời là vua Quang Trung (Hồ Thơm), Hoàng giáp Hồ Sĩ Đống, nữ sĩ Hồ Xuân Hương, Tư nhân hầu Hồ Phi Tứ. Đến nay di duệ cụ tổ Hồ Hưng Dật đã đến đời 38, 39; đời nào cũng có công đóng góp nhiều cho đất nước, có nhiều di tích văn hóa lịch sử được Nhà nước công nhận. Nhà thờ họ Hồ ở Quỳnh Đôi thì chắc chắn ai cũng biết, trong đó tập hợp rất nhiều danh nhân, như công thần nhà Lê là Quản lĩnh hầu Hồ Hân, các nhà thơ, nhà sử học như Hồ Sĩ Dương, Hồ Phi Tích, Hồ Sĩ Tân, Hồ Sĩ Đống… cùng các nhà yêu nước và cách mạng, như Hồ Sĩ Tuần, Hồ Ngọc Lãm, Hồ Tùng Mậu… Tiếp nối truyền thống, ngày nay con cháu họ Hồ có nhiều đậu đạt, hiển danh, có nhiều đóng góp cho quê hương, đất nước. Cùng với việc không ngừng ghi chép, bổ sung con cháu vào gia phả thì trong Tộc ước, họ Hồ cũng không ngừng sửa đổi, bổ sung các điều khoản, nội dung để phù hợp với từng giai đoạn lịch sử.

      Tộc ước của họ Hồ được soạn thảo khá công phu với 10 phần, gồm: Phần một: Những quy định chung; Phần hai: Việc thờ tự; Phần ba: Công tác tổ chức; Phần bốn: Chế độ sinh hoạt họ; Phần năm: Hiếu - Hỷ; Phần sáu: Công tác xã hội và khuyến học, khuyến tài; phần bảy: Tài sản - tài chính của họ; Phần tám: Công tác kiểm tra; Phần chín: Khen thưởng và nhắc nhở; Phần mười: Điều khoản thi hành.

      Trong 10 phần của Tộc ước họ Hồ thì Phần năm là phần giáo huấn nhằm nhắc nhở con cháu dòng họ hiếu thảo trong gia đình, chăm sóc người già, hướng về cha ông, tổ tiên,...

2.2. Tộc ước với giáo dục truyền thống hiếu học

     Đối với các dòng họ ở Quỳnh Lưu, nổi bật lên là văn hoá giáo dục, là truyền thống hiếu học, truyền thống yêu nước cách mạng của dòng họ. Hiếu học, khổ học thành tài là đức tính quý báu của các dòng họ. Có lúc, có nơi cả nhà, cả họ đều miệt mài, đèn sách mặc dầu đời sống vật chất thật là nghèo khó, thiếu thốn. Do đó, việc giáo dục truyền thống hiếu học rất mạnh mẽ thông qua các ban khuyến học và quỹ khuyến học của dòng họ. Phần sáu của Tộc ước họ Hồ ghi:

      “Điều 22. Họ Hồ là họ có truyền thống hiếu học lâu đời, có nhiều người đỗ đạt cao, đóng góp xứng đáng cho đất nước, quê hương và dòng họ. Noi gương tiên tổ, con cháu phải phát huy truyền thống hiếu học của dòng họ, ra sức học tập, rèn đức, luyện tài; trở thành những người có đạo đức, tri thức để phụng sự tổ quốc, góp phần tôn vinh gia đình và dòng họ.

    Điều 23.(...) Các trung, tiểu chi, nhánh phải lập quỹ khuyến học, khuyến tài và làm tốt công tác khuyến học, khuyến tài của trung, tiểu chi, nhánh của mình.

Điều 24. Các cháu đạt các thành tích xuất sắc trong lao động sáng tạo, trong nghiên cứu khoa học - kỹ thuật, trong kinh doanh, trong hoạt động chính trị - xã hội đều được họ vinh danh và khen thưởng”.

     Mỗi năm, trong kỳ xuân tế hoặc kết thúc năm học, trước bàn thờ tổ tiên nghi ngút khói hương, các dòng họ tổ chức báo cáo thành tích học hành của con em dòng họ trong năm đó và phát phần thưởng cho con em học hành giỏi, nhắc nhở con cháu gắng sức học hành để ngày một làm rạng danh thêm truyền thống dòng họ. Những buổi lễ như thế có giá trị to lớn chẳng khác gì buổi lễ phát phần thưởng trong dịp tổng kết năm học ở nhà trường. Nó nuôi dưỡng ý thức thường trực về việc học, thậm chí còn coi việc học là một nghề. Những dẫn chứng đó cho thấy dòng họ có vai trò to lớn trong giáo dục truyền thống hiếu học.

     Không chỉ trong Tộc ước, ở mỗi quyển sử của các dòng họ đều chứa đựng tinh thần hiếu học sâu sắc, chẳng hạn mở đầu quyển sử của họ Dương ở Quỳnh Đôi là câu đối “Thế xuất khoa bảng - Thanh bạch môn phong” (Nếp nhà thanh bạch - Đời có khoa danh). Trong các quyển sử của hầu hết các dòng họ đều có phần “Khoa danh trường biên”, đây là phần ghi thành tích học hành khoa bảng của các cá nhân ở nhiều thế hệ khác nhau. Một số dòng họ còn xây cả bia trong khuôn viên nhà thờ gọi là “Bách danh đài” để ghi tên những người có công lao đối với đất nước, có công lao đối với làng xóm, dòng họ, có thành tích nổi bật trong học hành khoa bảng đã làm rạng danh cho dòng họ, làng xóm, đất nước. Nhờ thế, Quỳnh Lưu nổi tiếng với bề dày thành tích trong giáo dục từ xưa đến nay.   

2.3. Tộc ước với giáo dục truyền thống trọng đạo lý, gia phong

   Ngoài giáo dục truyền thống trên, Tộc ước của các dòng họ còn giáo dục con cháu các truyền thống tốt đẹp của cha ông: truyền thống tôn trọng đạo lý, gia phong, như:

    “Điều 21. Họ là một tập thể trong cộng đồng làng xã nên phải giáo dục con cháu:

    - Nghiêm chỉnh chấp hành chủ trương chính sách và pháp luật của nhà nước, quy định của địa phương. Đoàn kết với các dòng họ, đoàn kết xóm làng, chống chia rẽ bè phái.

    - Giáo dục con cháu không vi phạm các tệ nạn xã hội. Trung, tiểu chi, nhánh nào có người hư hỏng thì trung, tiểu chi, nhành đó phải giáo dục giúp đỡ họ tiến bộ” (Trích Phần 5, Tộc ước họ Hồ ở Quỳnh Đôi).

  1. Lời kết

     Các giá trị đạo đức truyền thống, nền tảng văn hóa bị “xâm phạm” như hiện nay đã gióng lên tiếng chuông báo động về sự xuống cấp của đạo đức xã hội, nhất là trong giới trẻ. Việc các dòng họ xây dựng, biên soạn Tộc ước đã góp phần giáo dục con cháu về các giá trị truyền thống tốt đẹp, gắn với việc xây dựng nền tảng đạo đức xã hội, ngăn ngừa sự xâm nhập của các loại hình văn hóa và lối sống ngoại lai phi truyền thống. Cũng với Gia phả, Tộc ước được xem là kênh trao truyền và gìn giữ văn hóa dòng họ tích cực, góp phần bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.

     Các nhà khoa học cũng đồng thuận khẳng định rằng, không một gia đình nào không nằm trong dòng họ, xây dựng gia đình văn hóa cũng chính là xây dựng dòng họ văn hóa, sự kết nối giữa các dòng họ trong cộng đồng tạo nên một xã hội văn hóa. Trong xu hướng xã hội ngày càng nhận thức được gia đình là nơi gìn giữ, phát huy tốt nhất các giá trị truyền thống tốt đẹp của dòng họ, thì nên chú trọng đến việc chăm lo xây dựng đạo đức của dòng họ, và lan tỏa giá trị đạo đức dòng họ đến nề nếp gia phong của từng gia đình để chung tay gìn giữ đạo đức xã hội khi đang có những vấn đề đáng báo động. Vì thế, cần phát huy vai trò của dòng họ với những tinh hoa tốt đẹp trong xây dựng con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.

KHXHNV & Đời sống khác:
Tư tưởng Chủ tịch Hồ Chí Minh về ý thức tôn trọng nhân dân (10/6/2019)
500 năm trước Việt Nam đã thu thuế tàu buôn nước ngoài trên vùng biển Hoàng Sa - Trường Sa (6/6/2019)
Hoàng Sa - Trường Sa thời vua Quang Trung (6/6/2019)
HUYỀN THOẠI THÁP CHĂM BÌNH ĐỊNH: Ngàn năm còn một chút nầy (5/6/2019)
Khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo - Bài học từ đất nước Phần Lan (3/6/2019)
Tubudd - Câu chuyện của khởi nghiệp (3/6/2019)
Khoa học, công nghệ và Đổi mới sáng tạo trở thành động lực tăng trưởng mới (3/6/2019)
Xây dựng nhân cách người Nghệ An cho các con trong gia đình Nguyễn Sinh Sắc, Hoàng Thị Loan (3/6/2019)
Ảnh hưởng của Phật giáo đối với giới trí thức phong kiến Đại Việt (21/5/2019)
NHỮNG ĐIỀU LẠ Ở DI CHÚC CỦA BÁC HỒ (16/5/2019)
Khoa học và công nghệ đã góp phần quan trọng thay đổi cơ cấu kinh tế (15/5/2019)
Tóm tắt tiểu sử Nguyên Chủ tịch nước - Đại tướng Lê Đức Anh (3/5/2019)
Đại tướng Lê Đức Anh và tấm lòng với Nghệ An (3/5/2019)
Nối tiếp tinh thần đại thắng mùa Xuân 1975 (24/4/2019)
Đường Trường Sơn - Đường Hồ Chí Minh, mãi mãi tự hào của dân tộc ta (24/4/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Chuyên san KHXH&NV Nghệ An số tháng 3/2019
Chuyên san KHXH&NV Nghệ An số tháng 3/2019
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 292 | Tất cả: 1,738,853
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san KHXH & NV |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp