ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ > CON NGƯỜI XỨ NGHỆ
Một ông quan say mê nghề dạy học
Tin đăng ngày: 22/12/2018 - Xem: 187
 

                                                      Nguyễn Tâm Cẩn

                                          (Hội Văn nghệ dân gian Nghệ An)

   Upload

Đại diện dòng họ Trần và lãnh đạo Sở KH&CN, huyện Yên Thành thắp hương tại mộ Tiến sĩ Trần Đình Phong

Trần Đình Phong (1843 - 1919) tự là Úy Khanh, hiệu là Mã Sơn sinh ra tại làng Yên Mã xã Thanh Khê, tổng Quỳ Trạch nay thuộc xã Mã Thành, huyện Yên Thành tỉnh Nghệ An. Ông là con trai thứ ba của cụ Trần Đình Kiều và bà Nguyễn Thị Bình. Thuở nhỏ ông còn có tên là Bằng và sớm thể hiện là cậu bé thông minh và là người có ý chí nghị lực.  Tuy nhiên  qua hai kỳ thi hương năm Mậu Thìn (1868)  và năm Canh Ngọ (1870) ông chỉ đỗ tú tài và mang danh Tú kép. Nhưng là người có ý chí tiến thủ và truyền thống hiếu học của gia đình cùng sự động viên giúp đỡ của thầy giáo Bùi Huy Chân, một nhà nho thông minh và đức độ, ông vẫn say mê đọc sách dùi mai kinh sử và khoa Bính Tý (1876) đã đỗ cử nhân rồi ba năm sau Triều đình lại mở ân khoa Kỷ Mão (1879) ông đã đỗ tam giáp tiến sĩ đồng xuất thân.

     Sau khi đỗ tiến sĩ, Trần Đình Phong  không muốn ra làm quan mà nguyện vọng của ông chỉ muốn làm thầy dạy học ở quê nhà. Nhưng vì lễ của Triều đình đã đỗ đại khoa khi nhà nước cần thì phải ra làm quan nên ông phải chấp hành. Đầu tiên ông được phong tước Hàn lâm sơ thụ phụ trách Biện tu lịch lý ở Kinh đô, sau đó ít lâu được bổ làm tri phủ Kiến An kiêm lý cả phủ Bình Giang thuộc tỉnh Hải Dương. Với chủ trương khai trí phải đi đầu của ông, việc học hành ở hai phủ đã có sự phát triển nhanh chóng. trường lớp đua nhau mở, các nho sĩ phấn khởi được trọng dụng nhân dân rất vui mừng. Điều đặc biệt là với suy nghĩ bản thân mình cũng phải được học thêm, nghiên cứu thêm nên quan phủ đã mở một lớp học ngay trong phủ để dạy kèm cho con em trình độ cao luyện tập chuẩn bị  thi cử. Và kết quả của những suy nghĩ và nỗ lực của ông cùng các thầy giáo trong vùng đã được đền đáp. Nhiều học trò trong hai phủ qua các kỳ thi sau đó đã đỗ đạt ở vị thứ cao.

    Năm Ất Dậu (1885), mẹ mất vốn bản tính không ham công danh, ông xin về quê cự tang  và quyết định nghỉ một thời gian dài để thực hiện một số dự định, trong đó có việc mở trường học cho con em địa phương . Nhưng rồi tháng 7/1885 vua Hàm Nghi xuất bôn hạ chiếu Cần vương kêu gọi nhân dân cả nước ra sức chống giặc Pháp. Cách quê ông không xa, tiến sĩ  Nguyễn Xuân Ôn (1830 - 1889) người làng Quần Phương xã Lương Điền (nay thuộc xã Diễn Thái) cùng một số sĩ phu trong vùng hưởng ứng chiếu Cần vương, tập hợp nghĩa binh phất cờ khởi nghĩa. Là người có lòng yêu nước nồng nàn và đối với cụ Nghè Ôn còn là quan hệ thông gia , ông đã nhiều lần qua lại Quần Phương trao đổi ý kiến với Nguyễn Xuân Ôn. Mặt khác ở quê nhà ông cũng hết lòng vận động nhân dân ủng hộ nghĩa quân. Trong thời gian xẩy ra chiến sự giữa nghĩa quân với thực dân Pháp được sự động viên kêu gọi của Trần Đình Phong, nhân dân tổng Quỳ Trạch đã trở thành "hậu phương" trực tiếp của nghĩa quân. Lúc này nhiều tướng lĩnh của nghĩa quân vẫn coi ông như là "quân sư" và họ thường qua lại nhà ông xin ý kiến về tin tức và nhiều mặt hoạt động  cũng như kỹ thuật tác chiến...

     Vào những lúc công việc bận rộn  như vậy nhưng  ông  không bao giờ quên việc dạy học.  Ít lâu sau ông đã  mở ngay lớp học tại nhà ngày đêm dạy học trò trong vùng. Nhờ tiếng tăm và đức độ của ông, các bậc thức giả ở xa cũng gửi con đến học. Ông không những say sưa giảng dạy, động viên giúp đỡ họ mà không hề nhận ở học trò bất cứ khoản đóng góp tiền bạc nào. Cũng thời gian này ông cũng đã viết mấy cuốn sách như: Trần tộc thế phả, Quỳ Trạch đăng khoa lục, Thanh Khê xã chí.

   Năm 1888, vua Đồng Khánh đã ra chỉ dụ triệu ông vào kinh nhận chức giám khảo thi hương ở Hà Nam nhưng vì không muốn hợp tác với vị vua do thực dân Pháp dựng lên, ông đã lấy lý do để từ chối.  Mười hai năm sau đến năm Canh Tý (1900) vua Thành Thái lại cử ông làm phó chủ khảo kỳ thi hương tại Thanh Hoá. Với cương vị đó Trần Đình Phong đã đề nghị triều đình cử cụ Nguyễn Sinh Sắc (thân sinh của Chủ tịch Hồ Chí Minh sau này) luc này đang học ở Quốc tử giám sung vào bộ phận sơ khảo. Đến năm 1901, Nguyễn Sinh Sắc dự kì thi hội, nhưng bài làm có chỗ không hợp với ý của Triều đình nên không đạt để vào thi đình nhưng Trần Đình Phong (lúc này giữ chức duyệt quyển kì thi) đã cùng quan Thượng thư Cao Xuân Dục can thiệp và được nhà vua đồng ý cho đặc cách vào thi đình và đậu Phó bảng. Chấm thi xong, ông được bổ làm tri phủ Thọ Xuân, Thanh Hóa. Bên cạnh việc ổn định đời sống nhân dân, phát triển sản xuất, chống tham nhũng ...ông đã sức cho các tổng huyện phải chăm lo cho các trẻ nhỏ được học hành. Bản thân ông Phủ Trần cũng tổ chức lớp kèm cặp một số môn sinh trong công đường.  Và "Trong thôn xóm đâu đâu cũng vang lên tiếng học bài của trẻ nhỏ". như lời môn sinh sau này khắc vào bia đá tặng thầy.

   Nhờ mẫn cán và công tâm trong việc quan, lại hết lòng chăm lo mở mang việc học năm Giáp Ngọ (1894) ông được thăng làm Thị giảng học sĩ tước Quang lộc tự thiếu khanh. Bốn năm sau (1898) được bổ làm Đốc học Quảng Nam (gồm cả Quảng Nam và Quảng Ngãi). Ông rất phấn khởi vì công việc hợp với sở nguyện của mình. Đến nhiệm sở xong ông đi xuống ngay các tổng, huyện cho chỉnh đốn lại trường ốc, sắp đặt lại đội ngũ giáo thụ, huấn đạo  và chỉ thị cho họ những việc cần làm . Về bản thân ông cũng nhận dạy một lớp gồm những sinh đồ đến xin luyện tập để đi thi và ông cũng lên lớp đều đặn như những thầy giáo khác. Ngoài ra những buổi giảng văn, bình thơ của ông còn thu hút nhiều nhà khoa bảng ở cả kinh đô Huế và các tỉnh lân cận đến tham dự. Quá trình dạy học của ông ở đây đã góp công lớn đào tao cho dất nước một thế hệ nho sĩ tri thức yêu nước có phẩm hạnh có năng lực mà sau đó nhiều người làm đến chức Thượng thư hoặc giữ các chức vụ tương đương.  Vài con số thống kê cho thấy Quảng Nam đã nổi lên là vùng đất khoa bảng. Kỳ thi hương khoa Canh Tý (1900) có 32 cử nhân thì Quảng Nam chiếm 15 người trong đó thủ khoa là Huỳnh Thúc Kháng. Khoa Tân Sửu (1891) Phan Chu Trinh cùng 3 sĩ tử Quảng Nam khác đỗ phó bảng, khoa Giáp Thìn (1904) Huỳnh Thúc Kháng và Trần Quý Cáp cùng đỗ tiến sĩ....

   Năm 1905 ông được thăng làm Tế tửu Quốc tử giám tức là làm giám đốc trường đại học Hoàng gia duy nhất của nước Đại Nam và được phong Quang lộc tự khanh. Ông đã chấn chỉnh lại đội ngũ tư nghiệp kết hợp với Sùng chính viện và Thư viện quốc gia  biên soạn lại giáo trình, cải cách lối học và từ năm 1906 đưa vào các môn học mới như: cách trí, toán pháp...

  Như vậy vừa là thầy giáo trực tiếp giảng dạy, vừa làm nhiệm vụ quản lý với tư tưởng cải cách đổi mới quan Quang lộc tự khanh  đã có công lớn đưa nền giáo dục nước nhà và một số địa phương tiến lên những bước mới. Quá trình giảng dạy của ông cũng góp phần đào tạo cho đất nước nhiều tri thức ưu tú, tài năng, yêu nước như: Phan Chu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Quý Cáp, Ngô Đức Kế, Phạm Liễu ...

  Do tuổi tác đã cao và điều kiện sức khỏe, từ năm Mậu Ngọ (1908) ông xin thôi là Tế tửu mà chỉ giữ chức Biện tự Quốc tử giám . Trong thời gian này ông cũng dành thời gian khảo cứu trước tác và biên soạn một số cuốn sách rất có giá trị như: "Quốc triều luật lệ toát yếu" với nội dung là tóm tắt đầy đủ ý tứ của bộ luật nhà Nguyễn được soạn từ thời Gia Long. Sách "Quốc triều toát yếu sử" gồm hai tập Tiền biên và Chính biên ghi lại toàn bộ lịch sử Triều Nguyễn từ đầu cho đến thời điểm đó. 

   Đối với con cháu, ông bà cụ Nghè cũng chắm sóc việc ăn học rất chu đáo: Ông có hai bà vợ. bà đầu là Phan Thị Tiêu sinh được hai người con gái thì bà ốm nặng mất ở tuổi ngoài 30. Cả hai người con của bà đều đỗ tú tài.  Bà kế là Hồ Thị Uẩn sinh được 13 người con: 9 trai, 4 gái, tất cả đều được ăn học chu đáo và đều đỗ tú tài và cử nhân. Trong số 15 người con của các ông bà có nhiều người thành đạt. Ví dụ cử nhân Trần Đình Diệm là đại biểu dân biểu xứ Trung Kỳ, cử nhân Trần Đình Phiên là thư ký tòa soạn báo Tiếng Dân do cụ Huỳnh Thúc Kháng chủ trị sự. Giáo sư Trần Đình Chín dạy ban văn ở trường Cole Vinh, ông Trần Đình Quân là nhiếp ảnh gia đầu tiên ở thành phố Vinh. Trước cách mạng nhà ông là trụ sở liên lạc của những người yêu nước Miền trung. Ông Trần Đình Nam là bác sĩ Đông Dương, là bạn của Nguyễn Tất Thành (tên của chủ tịch Hồ Chí Minh thời đi học). Năm 1945 ông đã nhiều lần góp ý để Đổng lý văn phòng  Phạm Khắc Hòe của vua Bảo Đại làm được nhiều việc có ích cho cách mạng. Sau này ông giữ chức Bộ trưởng bộ Y Tế trong chính phủ Trần Trọng Kim  ....

  Với tôn chỉ "Tiên học lễ, hậu học văn" cụ Nghè đã dạy cho học trò nhất là con cháu về: lễ nghĩa cương thường nhất là đạo hiếu đối với cha mẹ  cho nên các người con của cụ dầu làm việc ở cương vị nào, ở xa hay gần đều luôn có hiếu với cha mẹ, hướng về cội nguồn họ tộc quê hương và làm nhiều việc thiện. Lúc còn sống bà Uẩn vợ kế của cụ được tiếng là người phúc hậu, hiền lành được mọi người kính nể, gọi bằng U (mẹ) và bà đã giành nhiều thời gian chăm sóc con cháu không phân biệt cháu nội hay cháu ngoại.

   Đúng như đôi câu đối của nhân dân hàng huyện mừng ông bà:

             Gia thanh mẫn tiệp trâm anh cựu.

              Quốc sủng trường tồn vũ lộ đa.

Nghĩa là:

                Nếp nhà rạng rỡ dòng trâm anh,

                Lộc nước bền lâu ơn vũ lộ.

  Cụ Nghè Yên Mã là ông quan yêu nước thanh liêm chính trực, luôn say mê nghề dạy học. Là một bậc thầy cao hiền, đạo cao đức trọng đã để lại trong tâm trí học trò những tình cảm sâu nặng, luôn sống mãi trong cuộc đời họ. Năm Kỷ Dậu (1809) ông mất tại Huế khi đang còn làm việc. Triều đình truy tặng chức Lễ bộ thị lang. Theo nguyện vọng của ông Nhà vua đã cho một đội thuyền buồm đưa thi hài về an táng tại quê nhà. Buổi chôn cất các nghi thức tang lễ được thực hiện theo đúng tiêu chuẩn dành cho một bậc Thượng thư.   

    Khi nghe tin thầy mất môn sinh ở các nơi đều đổ về Huế để cùng đưa quan tài về nhà.  Nhiều năm liền sau đó cứ đến dịp giỗ thầy là học trò ở các nơi lại lục tục kéo về Yên Mã để tưởng nhớ công lao và đức độ của thầy. Ba mươi năm sau nhiều môn sinh có tên tuổi, có chức tước  đã cùng nhau về quê thầy để sửa sang lại nhà thờ, xây mộ và dựng bia cho thầy. Họ đã cử Huỳnh Thúc Kháng, một học trò giỏi của thầy soạn và viết văn bia. Cụ Nghè Yên Mã đúng là một tấm gương sáng đã được học trò Huỳnh Thúc Kháng, thay mặt các bạn đồng liêu khắc lên bia đá :

           " Anh khí của đất Hồng Lam đã hun đúc nên tiên sinh,

              Sử sách đời đời còn soi sáng".

    Sau này nhà thờ và phần mộ của ông được nhà nước xếp hạng là di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia. Ở thành phố Vinh có con đường và ở phía bắc huyện Yên Thành có một ngôi trường trung học phổ thông mang tên Trần Đình Phong.

 

 

 

Đất và người xứ Nghệ khác:
Khám phá ngôi đình cổ 300 năm tuổi ở xứ Nghệ được dựng chỉ trong 1 đêm (14/9/2019)
Nhà thơ dân gian Trần Hữu Nghiêm (12/9/2019)
Phúc Lâm bá Nguyễn Văn Viện - Người được lập đền thờ khi còn sống (9/9/2019)
Những hình ảnh quý hiếm về cảng Bến Thủy sầm uất gần một thế kỷ trước (7/9/2019)
Hai “câu đối” trong đền Chín Gian ở Quế Phong (7/8/2019)
Phủ Hưng Nguyên qua các văn bản chữ Hán dưới triều Nguyễn (7/8/2019)
Tuần Thiện Đàn - Nơi lưu giữ hồn cốt văn hóa của một vùng (7/8/2019)
Tư tưởng đoàn kết một trong những nội dung cốt lõi của "Di chúc" Chủ tịch Hồ Chí Minh (31/7/2019)
Miền đất cổ Mường Chiêng Ngam (10/7/2019)
Truyền thống hiếu học trên mảnh đất Dương Xuân (5/6/2019)
Miền Tây Nghệ An - Phong phú các loại hình văn hóa vật thể (24/5/2019)
Đào nương Trần Thị Khoan Cung phi của chúa Trịnh (21/5/2019)
Dòng họ 5 thế kỷ hát ca trù (21/5/2019)
Truyền thống hiếu học trên mảnh đất Dương Xuân (24/4/2019)
Tiền sĩ Trần Đình Phong với nền giáo dục khoa bảng Việt Nam cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX (24/4/2019)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 4/2019
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 1,090 | Tất cả: 1,827,235
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp