KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Nhận diện dấu ấn kiến trúc Pháp ở Vinh đầu thế kỷ XX
Tin đăng ngày: 9/10/2018 - Xem: 370
 

Hồ Thủy

Cho đến năm 1804, khi vua Gia Long có Chỉ dụ chuyển lỵ sở Nghệ An về Yên Trường (thành phố Vinh ngày nay), cùng với việc xây dựng thành Nghệ An, thì Vinh vẫn là một đô thị nông nghiệp. Từ năm 1899, năm cuối cùng của thế kỷ XIX, khi Toàn quyền Đông Dương Paul Doumer ký quyết định chấp thuận thành lập 6 đô thị ở Trung kỳ theo như Đạo dụ của vua Thành Thái, trong đó có thành phố Vinh thì Vinh mới bắt đầu được xây dựng theo hướng đô thị công nghiệp và thương mại. Có thể nói từ đây Vinh bắt đầu phát triển một cách nhanh chóng. Chưa đầy ba mươi năm sau, năm 1927, Toàn quyền Đông Dương Moungillot kí Nghị định cho sáp nhập 3 trung tâm đô thị Vinh - Bến Thủy - Trường Thi thành thành phố Vinh - Bến Thủy. Đến lúc này Vinh đã có dáng dấp một đô thị hiện đại.

Vinh - Bến Thủy trở thành trung tâm công nghiệp - thương mại - giao thông lớn mạnh nhất vùng Bắc Trung bộ, với diện tích 20 km2, 2 vạn dân, trong đó có 8.000 công nhân, 20 nhà máy lớn và rất nhiều các hãng nhà buôn, nhà băng(1). Đặc biệt, lúc này Vinh đã có những yếu tố của một đô thị đa văn hóa, với trên dưới 700 người nước ngoài (Hoa, Ấn, Pháp…) thường trú. Tại thời điểm này, thành phố Vinh được quy hoạch và chia thành 3 khu vực trung tâm với ba công năng rõ ràng: Khu vực Vinh - trung tâm hành chính; Khu vực Trường Thi là nơi có Nhà máy Xe lửa Trường Thi và một số cơ sở công nghiệp khác; Khu vực Bến Thủy là trung tâm đô thị cảng, công nghiệp sầm uất.

Upload

Bến Thủy - Công ty Lâm nghiệp    Ảnh; Trần Đình Quán 

Qua mô tả của sử sách và các tư liệu cũ, diện mạo đô thị Vinh lúc này chủ yếu vẫn là những ngôi nhà truyền thống, chen lẫn đồng ruộng. Tuy nhiên, trong khung cảnh chung đó, có hai sự khác biệt rất đáng kể. Thứ nhất, đó là khu phố người Hoa gần chợ Vinh, được sách “Tổng quát An Nam” năm 1901 mô tả là: “Khu vực người Hoa kiều ở có nhiều nhà gác cao đẹp, sân xây bằng đá san sát đều nhau”(2).  Điểm khác biệt thứ hai là dấu ấn của kiến trúc Pháp qua kiểu dáng thiết kế đường phố và hàng loạt công trình xây dựng thời kì đó, đặc biệt là các công trình tập trung ở trung tâm Vinh và khu vực Bến Thủy.

Rất tiếc tất cả các công trình đó hiện nay đều không còn, chúng ta chỉ có thể nhận diện và kể cả suy đoán chúng qua những tấm ảnh cũ may mắn sưu tầm được.

Trước hết, ta có thể nhận thấy dấu ấn kiến trúc Pháp qua thiết kế đường phố, vỉa hè. Những bức ảnh chụp ngã tư chợ Vinh, hay phố Disney cho ta thấy thành phố Vinh thời kỳ này không khác mấy so với các khu phố cũ thời thuộc Pháp ở Hà Nội hiện nay. Vỉa hè rộng, có bó vỉa cao, trên hè phố dựng cột điện và đặc biệt, trồng rất nhiều cây xanh. Hai bên là những dãy nhà hai hoặc ba tầng khá đều nhau. Khung cảnh này khác hẳn với khu phố người Hoa không có vỉa hè (giống như khu phố cổ Hà Nội), hay các làng của người Việt ở thành phố Vinh lúc đó. Có thể nhận thấy người Pháp đặc biệt ưu tiên không gian và cảnh quan xung quanh các khối kiến trúc. Thường những công trình, tòa nhà,... được xây dựng với lối kiến trúc châu Âu của những thế kỷ trước kết hợp với diện tích cảnh quan lớn như: dinh công sứ, nhà thương,... tạo nên một tổng thể hài hòa, quang đãng.

Upload

Ngã tư chợ Vinh những năm đầu thế kỷ XX    Ảnh: Trần Đình Quán

Đặc biệt, qua những tấm hình về Vinh xưa, có thể thấy một quỹ kiến trúc Pháp đặc trưng đã mang lại cho Vinh vóc dáng của một đô thị được thiết kế theo phong cách tân cổ điển. Đây là phong cách hàn lâm thịnh hành ở Pháp, và được người Pháp phổ biến ở nước ta trong những năm đầu thế kỷ XX. Nguyên tắc của phong cách này dựa trên quy luật đối xứng nghiêm ngặt, trong đó nhấn mạnh diện trung tâm hay hai khối nhô ở hai bên và dựa trên cách thức, chi tiết trang trí kiến trúc theo tinh thần cổ điển. Tuy nhiên, khi vào Việt Nam, cụ thể là các tòa nhà ở Vinh những năm đầu thế kỷ XX thì đã có sự chuyển biến nhất định để phù hợp với điều kiện tự nhiên, hòa hợp với văn hóa bản địa, bao chứa cả tính khách quan của thời đại và cả tính chủ quan của cá nhân. Mặc dù vậy, các công trình, tòa nhà, dinh thự,... thời kỳ đó vẫn mang đậm kiến trúc Pháp với một phong cách riêng, tạo nên sự tổng quan hài hòa của đô thị Vinh thời kỳ này.

Có thể điểm diện một số dạng công trình kiến trúc tiêu biểu ở Vinh thời kỳ này:

Dạng kiến trúc cơ quan công quyền như Dinh công sứ, trụ sở Tòa án. Dinh công sứ ở Vinh tiêu biểu cho phong cách kiến trúc tân cổ điển của Pháp, với tổ hợp mặt bằng, mặt đứng cân xứng với những chi tiết kiến trúc thuần túy châu Âu. Bố cục cân đối, sử dụng nhiều hình thức cổ điển, mái dốc lợp ngói tây hoặc ngói đá, nhiều hình thức trang trí phong phú sử dụng cách thức, chi tiết cổ điển La Mã, Phục hưng, Baroque. Tuy nhiên, Dinh công sứ ở Vinh những năm đầu thế kỷ XX, được thiết kế một cách đơn giản nhất theo lối kiến trúc tân cổ điển của Pháp. Với mặt đứng của tòa nhà được thiết kế các phần vĩ ngang, các cột đối xứng thể hiện sự vững chắc, trang nghiêm, khỏe mạnh. Mặt trước của tòa nhà được nhấn mạnh bởi cửa chính với mái vòm cong nhẹ, đặc trưng của kiến trúc Pháp. Mái nhà được thiết kế theo kiểu mái thu hồi, lai phong cách của châu Á, với các đầu mái gắn cột là điểm nhấn thể hiện sự kết thúc của ngôi nhà, khác với kiến trúc của người Việt, mái nhà được thiết kế cong vút, chạm trổ hình rồng. Cửa sổ của tòa nhà cũng là nét kiến trúc đặc trưng của Pháp, bên cạnh sự đối xứng, các cửa sổ này được thiết kế trong kính, ngoài chớp phù hợp với điều kiện khí hậu ở nước ta,... Trụ sở tòa án cũng được thiết kế theo lối kiến trúc tân cổ điển, nhưng đã được đơn giản hóa, mang diện mạo đường bệ, uy nghi, thể hiện rõ sức mạnh của quyền lực...

Upload

Dinh công sứ ở Vinh những năm đầu thế kỷ XX     Ảnh: Trần Đình Quán

Dạng công trình công sở, như bưu điện, nhà ga, trụ sở 1 số công ty. Hầu như được thiết kế theo chủ nghĩa “chiết trung”, lựa chọn những nét đẹp của trường phái kiến trúc Đông - Tây kết hợp tạo nên sự hài hòa, đẹp mắt. Trên nên tảng của sự vững chắc, ổn định, kiến trúc của các công trình công sở đơn giản hơn, bớt sự nặng nề hơn với lối kiến trúc mở. Sự đối xứng trong các chi tiết của ngôi nhà vẫn được nhấn mạnh thể hiện sự khỏe khoắn. Trụ sở một công ty ở Bến Thủy dựa vào lối kiến trúc châu Âu, với tầng một cửa sổ làm nhỏ hơn các tầng khác, nhằm làm phong phú thêm cho mặt đứng của tòa nhà, cửa sổ cũng được thiết kế kiểu mái vòm đặc trưng. Mặt trước của ngôi nhà đưa vào một số chi tiết kiến trúc đặc trưng của Pháp, và biểu tượng của công ty. Nhà Bưu điện có kết hợp với kiến trúc Á Đông ở mái nhà, với điểm nhấn là hình sọc dọc làm sống động thêm kiến trúc. Mái dốc lợp ngói, hoặc tôn, có hệ con sơn đỡ mái bằng gỗ mảnh hình tam giác, được tiện khắc công phu, với họa tiết trang trí không nhiều nhưng khá tinh tế, vừa có tác dụng nâng đỡ mái vừa là cách trang trí đẹp mắt cho ngôi nhà. Riêng bức ảnh chụp Nhà Ga Vinh khiến ta liên tưởng đến kiểu dáng Ga Hàng Cỏ (Hà Nội) trước đây. Tuy nhiên, so với Hàng Cỏ, Ga Vinh nhỏ và đơn giản hơn.

Upload

 

Ga Vinh    Ảnh: Tư liệu

Upload

Bưu điện Vinh       Ảnh: Trần Đình Quán

Dạng công trình văn hóa công cộng, vui chơi giải trí, như Câu lạc bộ (nhà séc) ở phố Disney, nhà thương Vinh… thường theo trường phái kiến trúc Gô-tích, hoặc mái vòm, kết hợp cùng với diện tích cảnh quan lớn. Điều đặc biệt trong quy hoạch xây dựng của người Pháp là ở tuyến phố chính, tại điểm giao nhau thường đặt các công trình mang tính biểu tượng, đẹp, như công trình văn hóa - thương mại hoặc tượng đài. Phố Disney ở Vinh thời kỳ này là một ví dụ. Tại đây họ cho xây dựng Câu lạc bộ vui chơi giải trí. Câu lạc bộ này được xây dựng với lối kiến trúc mới, hiện đại của Pháp thời kỳ đó. Với điểm nhấn là sảnh vào, sảnh cong khỏe mạnh, nhẹ nhàng, sử dụng những hình khối trong bố cục không gian, các khối vuông, chữ nhật kết hợp với khối bán trụ, tạo nên lối kiến trúc hiện đại, giản dị. Thêm vào đó là các họa tiết trang trí bằng thép uốn hoặc đắp nổi xi măng, thạch cao với đường nét mềm mại làm giảm bớt sự thô nặng của các khối chủ đạo. Đây là loại hình kiến trúc có nhiều sự cải biên phù hợp với công năng và điều kiện sống ở bản địa. Riêng kiến trúc Nhà thương Vinh, người Pháp đặc biệt chú trọng và ưu tiên không gian kiến trúc cảnh quan, môi trường xung quanh. Nhà thương được xây dựng tách hẳn môi trường ồn ào, náo động của đô thị, tạo nên một không gian an dưỡng yên tĩnh, trong lành. Thiết kế của Nhà thương cũng được đơn giản một cách tối đa với kiến trúc hành chính với lối vào, sảnh, cửa vào mái vòm, mái có con sơn kép, có ống thông hơi, hành lang rộng...

Upload

Phố người Hoa ở Vinh năm 1913     Ảnh: Tư liệu

Upload

Đại lộ Marechal Foch (Phố Ga)     Ảnh: Trần Đình Quán

Dạng công trình trường học (Trường tiểu học Pháp - Việt, Trường Tư thục Khuất Như Khôi,...): Thời kỳ này, không chỉ các trường học ở Vinh mà hầu như các trường học ở Việt Nam đều mang phong cách kiến trúc địa phương Pháp. Từ những năm 1900, nhiều người Pháp mang cả gia đình sang Việt Nam sinh sống và làm việc nên họ mang theo những hoài niệm về quê hương thông qua những công trình kiến trúc nơi họ đã sống và do vậy cũng bắt đầu từ thời gian này, một loạt biệt thự, trường học cho người Pháp được xây dựng theo phong cách kiến trúc địa phương Pháp. Tuy nhiên, khi sang Việt Nam các công trình này đã không giống hoàn toàn ở chính quốc mà đã mang nhiều tính công năng, thực dụng và dỡ bỏ nhiều những hình thức trang trí nguyên gốc. Những công trình phong cách địa phương Pháp nhìn chung mang đậm tính hồi cố, duyên dáng, mang nhiều nét kiến trúc các địa phương miền Bắc nước Pháp và vùng Paris, tuy nhiên đã có những biến đổi nhất định để phù hợp với công năng mới và khí hậu nhiệt đời Việt Nam. Các công trình phong cách địa phương Pháp có mái với độ dốc lớn hoặc vừa phải, có hệ con sơn đỡ mái bằng gỗ mảnh hình tam giác được tiện khắc công phu, họa tiết trang trí không nhiều nhưng khá tinh tế.

Upload

Trường Tiểu học Pháp - Việt, nơi Nguyễn Tất Thành học từ tháng 9/1905 - 5/1906     Ảnh: Tư liệu

Ngoài những công trình tiêu biểu đó, thời kỳ này ở thành phố Vinh - Bến Thủy còn có nhiều công trình nhà dân, khách sạn, rạp chiếu bóng… mang đậm phong cách kiến trúc Pháp. Tuy nhiên, chúng tôi chỉ biết qua mô tả của một số tác phẩm văn học, chưa sưu tầm được ảnh, nên không dám bình luận sâu.

Có thể nói, những công trình kiến trúc này không chỉ có giá trị lớn về nghệ thuật kiến trúc mà còn là kho tư liệu sinh động về kỹ thuật xây dựng đặc sắc của Pháp.

Tuy nhiên, do chiến tranh, do thiên tai, rất đáng tiếc, đến nay tất cả các công trình mang dấu ấn kiến trúc Pháp đã không còn. Riêng trong cuộc “tiêu thổ kháng chiến” năm 1947 đã có 235 công sở, 324 nhà cao tầng và 1.263 nhà dân bị dỡ bỏ, đập phá. Thiết nghĩ các nhà quản lý, các nhà quy hoạch, kiến trúc, các nhà nghiên cứu lịch sử và văn hóa cũng cần có suy nghĩ, để cho những dấu ấn kiến trúc Pháp ở Vinh được lưu giữ không chỉ trong ký ức và trên sách vở.

 

Chú thích

(1). Theo Lịch sử Thành phố Vinh, tập1, Nxb Nghệ An, tr 70.

(2). Nguyễn Quang Hồng, Thành phố Vinh quá trình hình thành và phát triển, Nxb. Nghệ An 2003

KHXHNV & Đời sống khác:
Kí hiệu cái chết trong tiểu thuyết của Dư Hoa (10/10/2018)
Về một số doanh nhân nổi tiếng ở Vinh trước Cách mạng tháng 8/1945 (9/10/2018)
Nhận diện dấu ấn kiến trúc Pháp ở Vinh đầu thế kỷ XX (9/10/2018)
Những sự kiện làm thay đổi dòng chảy lịch sử - văn hóa vùng đất Vĩnh Yên (Yên Trường xưa) (9/10/2018)
Quá trình đô thị hóa & sự hình thành tầng lớp thị dân ở Vinh thời Pháp thuộc (9/10/2018)
Kỷ niệm 230 năm Phượng Hoàng - Trung Đô (1788 - 2018): Một ngọn núi - Một tầm nhìn (8/10/2018)
Quán triệt quan điểm lịch sử - cụ thể trong việc giảng dạy triết học Mác -Lênin tại Trường đại học Kinh tế Nghệ An hiện nay (11/9/2018)
Quan điểm của Xuân Diệu trước 1945 về tính dân tộc và yêu cầu hội nhập nhân loại của văn học Việt Nam (10/9/2018)
Những người phụ nữ đi đầu trong “Tuần lễ vàng” (6/9/2018)
Chủ tịch Hồ Chí Minh với đội ngũ trí thức trong - Cách mạng tháng 8/1945 và kháng chiến chống Pháp (31/8/2018)
Lịch sử một dân tộc “dễ bị tổn thương” (31/8/2018)
Đẩy mạnh hội nhập quốc tế về Khoa học và công nghệ trong giai đoạn phát triển mới (28/8/2018)
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 - Đại thắng từ lòng dân (19/8/2018)
Tác động của tivi và những thay đổi trong quan hệ gia đình, cộng đồng của người Thái (Qua tư liệu Dự án ti vi tại huyện Quỳ Châu và Quế Phong, tỉnh Nghệ An (13/8/2018)
Chiến tranh, nỗi đau và hi vọng (7/8/2018)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 8/2018
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 8/2018
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 696 | Tất cả: 1,468,320
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san KHXH & NV |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp