KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Quá trình đô thị hóa & sự hình thành tầng lớp thị dân ở Vinh thời Pháp thuộc
Tin đăng ngày: 9/10/2018 - Xem: 20
 

 

Hồng Phú

 Hiện nay, quá trình đô thị hóa và hiện đại ở Vinh đang ngày càng mạnh mẽ và sâu sắc. Nó không chỉ diễn ra trong nội thị và vùng lân cận mà ngày càng lan rộng ra khu vực nông thôn. Quá trình đô thị hóa tạo ra nhiều thành quả đáng kể, nhưng nó cũng làm cho nhiều người lo ngại và phải xem xét lại lịch sử của vấn đề này ở thành phố Vinh. Vinh và cả Nghệ An là vùng lịch sử văn hóa lâu đời. Nhưng Vinh trở thành một đô thị sầm uất thì có lẽ còn chưa quá xa trong lịch sử. Quá trình đô thị hóa ở Vinh bắt đầu từ thời điểm nào thì vẫn còn chưa thống nhất, nhưng nó không quá xa xôi như nhiều người vẫn nghĩ. Trong đó, thời Pháp thuộc là giai đoạn quan trọng mang tính bản lề cho quá trình đô thị hóa ở Vinh. Để có cái nhìn sâu sắc hơn về giai đoạn này, bài viết muốn đưa ra một vài ý kiến thảo luận thêm về quá trình đô thị hóa và sự hình thành tầng lớp thị dân ở Vinh thời Pháp thuộc. Nó có thể góp phần vào việc nhìn nhận lại lịch sử văn hóa  Vinh cũng như việc nhận thức và hoạch định chiến lược phát triển thành Vinh thành một trung tâm kinh tế lớn mạnh của khu vực mà Đảng, Chính phủ và lãnh đạo địa phương đang mong muốn.

  1. Quá trình đô thị hóa ở Vinh thời Pháp thuộc

Đô thị hóa (Urbanization) là một quy luật phổ biến trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội của các quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới. Đặc điểm và tốc độ của quá trình đô thị hóa ở mỗi quốc gia và vùng lãnh thổ khác nhau tùy thuộc vào các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và văn hóa. Và những nhận thức về quá trình đô thị hóa cũng không giống nhau. Các nhà xã hội học xem quá trình đô thị hóa là một khái niệm được dùng với ba nghĩa khác nhau: 1). Chỉ sự tăng trưởng nhanh chóng và quá mức trung bình số những người sống ở đô thị so với toàn bộ dân cư của một nước hay một lục địa. 2). Chỉ sự tăng trưởng về dân cư và/hoặc diện tích của các thành phố. 3). Chỉ sự mở rộng văn hóa và lối sống đô thị(1).

Từ điển Bách khoa Việt Nam định nghĩa: “Đô thị hóa là quá trình biến đổi và phân bố các lực lượng sản xuất, bố trí dân cư, những vùng không phải đô thị thành đô thị. Tiền đề cơ bản của đô thị hóa là sự phát triển của công nghiệp, thương mại, dịch vụ… thu hút nhiều nhân lực từ nông thôn đến sinh sống, làm việc, làm cho tỷ trọng dân cư ở các đô thị tăng nhanh”(2). Định nghĩa này có vẻ hợp lý với trường hợp Việt Nam hơn. Nhưng vẫn chưa đầy đủ vì ngoài sức hút và sự phát triển của đô thị (mà định nghĩa đã nêu) thì sự lan toả, mở rộng của lối sống đô thị, văn hóa đô thị tới các vùng không phải đô thị có phải là đô thị hóa không? Như vậy, ta có thể hiểu đô thị hóa là một quá trình chuyển đổi mà: Về kinh tế: Kinh tế tự cung, tự cấp truyền thống bị phá vỡ, nền kinh tế thị trường phát triển ngày càng nhanh chóng, cơ cấu kinh tế thay đổi theo hướng tỷ trọng nông nghiệp giảm xuống và tỷ trọng các ngành phi nông nghiệp tăng lên. Năng suất lao động tăng nhanh. Về xã hội: Xã hội nông thôn truyền thống bị biến đổi, các yếu tố đô thị xâm nhập và phát triển, số nông dân thuần nông nghiệp ngày càng giảm, số công nhân, viên chức ngày càng tăng. Về văn hóa: Lối sống nông thôn, văn minh nông nghiệp ngày càng thu hẹp lại cùng với sự bành trướng của lối sống đô thị, văn hóa thành thị và văn minh công nghiệp (hay sau đó là văn minh trí tuệ) ngày càng sâu rộng. Nó làm cho nhiều giá trị văn hóa truyền thống bị thay đổi. Từ những khái niệm cơ bản như vậy, soi xét vào trường hợp quá trình đô thị hóa ở Vinh để tìm hiểu về các quy luật cũng như đặc điểm của nó là vấn đề khả thi.

Lịch sử quá trình đô thị hóa ở thành phố Vinh diễn ra như thế nào đến nay vẫn còn nhiều quan điểm khác nhau. Có người cho rằng Vinh đã trở thành một đô thị quan trọng từ thời phong kiến khi các triều đại trị vì vẫn thường cắt cử quan binh vào đây để xây doanh lập trại, mở mang giao thương và bảo vệ lãnh thổ phía Nam. Cũng có ý kiến cho rằng phải đến khi người Pháp đến đây xây dựng và mở mang thì Vinh mới có dáng dấp của một đô thị. Thậm chí có ý kiến còn cho rằng lịch sử đô thị hóa ở Vinh chỉ nằm trong khoảng nửa thế kỷ trở lại đây. Nhìn chung, các quan điểm đó không hẳn đã đối lập nhau, mà là do cách nhìn nhận và tiêu chí được đưa ra để xem xét có sự không giống nhau trong quá trình phân tích mà thôi.

Từ thời phong kiến, Nghệ An là vùng biên giới phía Nam, và được xếp vào một trong những vùng biên viễn quan trọng. Các triều đại phong kiến đều cắt cử các tướng tài vào đây mở mang bờ cõi, đưa dân vào xây dựng cuộc sống và bảo vệ biên cương. Vì là vùng biên viễn nên cũng có rất nhiều nhân sĩ tài năng vì chống đối lại triều đình thất bại mà bị bắt và đày ải vào đây. Chính vì vậy mà từ khá sớm, vùng phía Nam của Nghệ An là khu vực thành phố Vinh hiện nay đã trở thành một trung tâm chính trị, quân sự của khu vực phía Nam được các triều đại phong kiến coi trọng. Từ thời Lê-Trịnh, Nghệ An xuất hiện hàng chục xưởng đóng tàu phục vụ công tác vận tải của triều đình. Đến thời nhà Nguyễn thì Nghệ An trở thành một trung tâm về đóng tàu trong cả nước. Một ghi chép từ sử sách thể hiện điều đó: “Thiệu Trị năm thứ hai, chuẩn y lời tâu rằng: Tỉnh Nghệ An nhân bị nạn gió bão, 25 xưởng thuyền dưới nước đều bị đổ nát, tranh tre bị trôi mất nhiều, lợp sửa lần này mỗi xưởng hạng nhất cấp 60 quan tiền, mỗi xưởng hạng nhì cấp 50 quan tiền”(3). Bến Thủy là cảng biển và cũng là nơi đóng tàu quan trọng nhất tại đây. Trước đó, ngay khi lên nắm quyền lực, vua Gia Long đã lựa chọn khu vực thành Vinh hiện nay làm trung tâm để quản lý vùng này. Cho xây trấn sở ở làng Vĩnh Yên phía Tây Bắc núi Dũng Quyết. Đến năm 1831, vua Minh Mạng cho xây thành Nghệ An để làm nơi đóng quân và làm việc của chính quyền triều đình ở khu vực Nghệ An mà hiện nay dấu tích thành cổ vẫn còn rõ nét. Nhưng lúc này, Vinh có phải là một đô thị hay chưa thì vẫn còn nhiều điều bàn cãi, những có thể khẳng định, Vinh đã là một trung tâm tụ cư tập trung nhiều dân chúng, các hoạt động buôn bán cũng diễn ra sôi nổi, có bộ máy doanh trại, quan quân đóng ở đây để bảo vệ biên giới.

Tháng 8/1885, quân Pháp dưới sự chỉ huy của Chommod đã đổ bộ vào cảng Cửa Hội, theo đường sông tiến quân vào Bến Thủy tấn công thành Nghệ An. Quan quân triều đình nhanh chóng đầu hàng. Pháp mở rộng cuộc chiến tranh xâm lược và xác lập quyền thống trị lên toàn bộ vùng Nghệ An. Sau khi hoàn tất việc đánh chiếm Nghệ An, thực dân Pháp bắt đầu gây dựng bộ máy cai trị để tiến hành khai thác thuộc địa ở vùng này. Trong quá trình khai thác thuộc địa, việc xây dựng các trung tâm hành chính, kinh tế, xã hội để phục vụ công cuộc khai thác, vơ vét của cải cũng như sự vận hành của bộ máy chính quyền cai trị là vấn đề quan trọng. Để dễ bề hoạt động và kiểm soát, người Pháp không xây dựng một đô thị lớn ở Nghệ An mà lựa chọn xây dựng các đô thị vừa và nhỏ. Năm 1899, chính quyền Pháp quyết định thành lập thị xã Vinh. Tiếp đó, năm 1914, thành lập thị xã Bến Thủy và đến năm 1917 thành lập tiếp thị xã Trường Thi. Dù thực sự, ba thị xã này không cách nhau quá xa và có những mối quan hệ khăng khít về mặt kinh tế, xã hội lúc đó. Ngoài Vinh là trung tâm hành chính quân sự đã được xây dựng trước đó, thì Bến Thủy và Trường Thi là hai thị xã được xây dựng dựa trên các cơ sở kinh tế do người Pháp xây dựng và phát triển từ ngày xác lập quyền cai trị.

Bến Thủy là cảng biển quan trọng bậc nhất khu vực Trung kỳ, trước đây đã là một trung tâm đóng tàu, và khi bước chân đến đây, người Pháp đã có kế hoạch xây dựng nó trở thành một trong những hải cảng quan trọng nhất của Pháp ở Đông Dương. Pháp đầu tư tiền của xây dựng hệ thống hạ tầng, nạo vét sông ngòi, xây dựng đường bộ và nối liền với đường sắt, biến Bến Thủy trở thành một đầu mối giao thông cả đường biển, đường thủy nội bộ, đường bộ và cả đường sắt. Vậy nên dần dần sự tập trung dân cư ở đây càng lên cao, trở thành một khu vực sầm uất với các hoạt động buôn bán, vận chuyển hàng hóa. Hàng năm có khoảng 40.000 tấn hàng hóa lưu thông qua cảng và mỗi năm tăng từ 4.000 đến 5.000 tấn, chủ yếu là gỗ, gạo, muối, nước mắm... Đến năm 1924, lượng hàng hóa thông qua cảng Bến Thủy là 39.813 tấn(4). Điều đó cho thấy sự sầm uất của càng Bến Thủy vào đầu thế kỷ XX. Báo chí lúc đó ca ngợi: “Cảng Bến Thủy hoạt động mạnh, chỉ sau cảng Hải Phòng, Sài Gòn, không kém cảng Văng-Đê của Pháp. Cảng Bến Thủy là cảng của 3 triệu dân, của một vùng bao la vô cùng giàu có về hàng xuất khẩu. Đây là chìa khóa mở cửa vào xứ Lào, vì có hai con đường chính nối liền Lào với cảng Bến Thủy: đường Vinh sang Trấn Ninh qua Cửa Rào, đường Vinh sang Mê Công qua Khăm Muộn. Bến Thủy sẽ là hải cảng chính. Người ta có thể xây dựng ở đây một thành phố lớn nhất Trung kỳ”(5). Đó cũng là mục tiêu từ đầu khi người Pháp quyết định lập thị xã Bến Thủy.

Cũng như Bến Thủy, để phục vụ việc cai trị và khai thác thuộc địa, năm 1904, Pháp cho xây dựng Nhà máy Sửa chữa xe lửa Trường Thi tại Vinh (thuộc Công ty Hỏa xa Đông Dương, do Sở Hỏa xa Đông Dương quản lý). Sau đó còn lập ga Vinh và xưởng sửa chữa đầu tàu. Những hoạt động của các nhà máy này đã tập trung một lượng dân cư rất lớn khiến cho khu vực vốn trước đây là các làng quê trở thành một đô thị mà sau đó lập thành thị xã Trường Thi. Sự xuất hiện của các nhà máy này có vai trò quan trọng trong quá trình đô thị hóa và sự hình thành tầng lớp thị dân ở Vinh sẽ được phân tích sâu hơn ở phần sau. Nhưng đây cũng là lần đầu tiên xuất hiện ngành công nghiệp hiện đại ở Vinh, nơi mà trước đó chỉ có nông nghiệp, thủ công nghiệp và thương nghiệp. Sự xuất hiện công nghiệp là một yếu tố quan trọng trong việc hình thành đô thị trong những thập kỷ đầu thế kỷ XX.

Đến năm 1927, chính quyền Pháp quyết định thành lập thành phố Vinh - Bến Thủy trên cơ sở các thị xã Vinh, Bến Thủy, Trường Thi. Đây là cột mốc quan trọng trong quá trình đô thị hóa ở Vinh, cũng như là cột mốc đánh dấu sự hình thành một thành phố hiện đại ở Nghệ An lúc bấy giờ. Lúc này, Vinh có dáng dấp của một thành phố hiện đại với sự phát triển của công nghiệp, thương mại dịch vụ. Không gian đô thị Vinh thay đổi cơ bản. Có các nhà máy công nghiệp để sản xuất, sửa chữa loại lớn, có cảng biển sầm uất hoạt động suốt ngày đêm. Các hoạt động giao lưu, buôn bán diễn ra tấp nập trên nhiều phương diện. Trường học theo nền giáo dục Pháp xuất hiện, các bệnh viện, nhà thương ra đời. Vinh trở thành một trung tâm kinh tế chứ không chỉ là một đồn quân sự như trước kia. Có thể nói, từ khi thành lập thành phố Vinh - Bến Thủy và xây dựng nó trở thành một trung tâm kinh tế hiện đại với công thương nghiệp phát triển mạnh mẽ thì cũng là thời điểm Vinh trở thành một đô thị hiện đại lúc đó. Dù cho những hoạt động kinh tế đó vẫn mang tính chất khai thác thuộc địa, vơ vét của cải, nhưng nó cũng ảnh hưởng rất lớn đến đời sống người dân trong vùng, đến quá trình đô thị hóa ở Vinh.

Quá trình đô thị hóa hay quá trình hình thành và phát triển của một đô thị dù luôn có những sự kiện quan trọng nhưng nó không phải bắt đầu và kết thúc bằng những cột mốc cụ thể. Đó là một quá trình vận động, thay đổi từ cơ sở hạ tầng, hoạt động kinh tế - xã hội đến sự thay đổi nếp sống, thay đổi cảnh quan cũng như văn hóa của các cộng đồng chủ thể. Vậy nên nó có các giai đoạn khác nhau rất khó để xác định cột mốc bắt đầu và kết thúc. Nhưng nếu phải lấy cột mốc cụ thể cho quá trình đô thị hóa ở Vinh thời Pháp thuộc, thì thiết nghĩ có thể tính từ năm 1899 khi Pháp xây dựng thị xã Vinh hơn là năm 1885 khi Pháp tiến hành đánh chiếm Nghệ An vì sau khi đánh chiếm người Pháp còn phải mất một thời gian để ổn định, gây dựng chính quyền cai trị rồi mới tiến hành khai thác thuộc địa. Năm 1927, khi xây dựng thành phố Vinh - Bến Thủy là lúc hoàn thành quá trình xây dựng đô thị và bước vào quá trình phát triển lối sống đô thị. Tuy nhiên, tất cả những cột mốc đó đều mang ý nghĩa tương đối, chủ yếu dựa vào tiêu chí xác lập thông qua sự vận động của quá trình đô thị hóa. Nó chỉ cho người ta một cái hình dung về con đường đô thị hóa ở Vinh thời Pháp thuộc mà thôi. Và con đường đô thị hóa ở Vinh hoàn toàn giống với các quy luật về sự hình thành đô thị, nếu có khác thì đó là yếu tố tác động quan trọng đến từ chính quyền cai trị của Pháp.

  1. Sự hình thành tầng lớp thị dân ở Vinh

Một trong những đặc trưng của một đô thị chính là tầng lớp thị dân. Một đô thị phát triển mạnh mẽ, thịnh vượng như thế nào và đạt đến trình độ văn minh ra làm sao phần nhiều tùy thuộc vào tầng lớp thị dân sinh sống ở đó. Thị dân được hiểu là những người hoạt động phi nông nghiệp và sinh sống trong các đô thị. Thị dân là những người chủ nhân của đô thị, là những người xây dựng và phát triển đô thị trong cả quá trình lịch sử. Sự hình thành tầng lớp thị dân là một phần của lịch sử đô thị.

Cho đến hiện nay, khi bàn về tầng lớp thị dân ở Vinh vẫn còn gây nhiều tranh cãi, chẳng khác gì bàn về quá trình đô thị hóa ở Vinh. Thị dân ở Vinh xuất hiện từ bao giờ là một câu hỏi chưa có câu trả lời chính xác. Trong lịch sử, từ thời phong kiến, liệu ở Vinh đã xuất hiện các tầng lớp thị dân chưa? Như đã nói ở trên, qua các triều đại, Nghệ An luôn có một vị trí quan trọng, và có sự tập trung dân cư nhất định. Hoạt động kinh tế cũng khá phát triển, nhất là thương mại với sự hình thành các cảng biển nhỏ hay hoạt động thủ công nghiệp. Những người hành nghề buôn bán cũng xuất hiện, cùng với những người là quan quân của triều đình cử về đây làm việc, họ có thể là những người thị dân đầu tiên của thành Vinh trong lịch sử? Nhưng có sự hình thành các tầng lớp thị dân chưa? Thiết nghĩ ban đầu là chưa, vì những người buôn bán ở đây vẫn theo mùa vụ, thậm chí quan quân cũng vậy, sau một thời gian họ luân chuyển đi nơi khác. Thời bấy giờ chưa hình thành một kết cấu xã hội dân cư cố định để gọi là tầng lớp thị dân được, kế cả việc xuất hiện những người Hoa đến đây buôn bán. Và lối sống của những người ở đấy lúc bấy giờ vẫn còn xen lẫn với cuộc sống nông thôn, liên quan đến hoạt động nông nghiệp. Vậy nên, xét theo khái niệm thị dân với ý nghĩa phải hình thành các nếp sống văn hóa đô thị và tách hẳn khỏi hoạt động nông nghiệp thì khi đó chưa có tầng lớp thị dân thật sự.

Upload

                                                    Ảnh: Tư liệu

Nhưng từ đầu thế kỷ XX, khi người Pháp xây dựng các thị xã ở Vinh thì mọi chuyện đã thay đổi. Cùng với các hoạt động khai thác thuộc địa, xây dựng bộ máy chính quyền cai trị, mở rộng các hoạt động kinh tế, đặc biệt là thương nghiệp và công nghiệp đã khiến không chỉ không gian đô thị Vinh thay đổi mà cư dân, nếp sống cũng thay đổi. Thị dân ở Vinh được hình thành từ hai nguồn gốc chủ yếu. Thứ nhất là những người nông dân chuyển từ hoạt động nông nghiệp sang phi nông nghiệp và sau đó bỏ hẳn nông nghiệp, sinh sống trong đô thị và hoạt động phi nông nghiệp. Thứ hai là các thị dân từ khu vực khác di chuyển vào đây hoạt động kinh tế và sinh sống. Thương nghiệp và công nghiệp là hai ngành kinh tế quan trọng ảnh hưởng đến quá trình hình thành thị dân.

Trước hết, thương nghiệp phát triển hình thành một lớp thương nhân mới, cả làm việc cho Pháp lẫn các công ty tư nhân lúc đó. Họ sống chuyên bằng các nghề này và sinh sống ngay tại thành phố Vinh. Sự phát triển của thương mại góp phần quan trọng trong việc hình thành tầng lớp thị dân. Những người hoạt động trong lĩnh vực thương mại là những người tiên phong trong việc giao lưu, tiếp xúc và tiếp nhận các yếu tố văn hóa Pháp vào khu vực này. Họ phải quan hệ, giao tiếp với người Pháp trong bộ máy cai trị cũng như các khách hàng đến đây buôn bán. Thương mại phát triển cũng thu hút sự tham gia hoạt động kinh tế của người Hoa. Các phố người Hoa ở Vinh hình thành và khá đông đúc. Con số 3 triệu dân mà Tạp chí Thức tỉnh Kinh tế Đông Dương đưa ra năm 1931 khi viết về cảng Bến Thủy có lẽ là nói về số dân cả khu vực này, những nơi có quan hệ giao thương và luân chuyển hàng hóa về Bến Thủy chứ không phải là số lượng dân cư thành phố Vinh - Bến Thủy lúc đó. Nhưng thông tin đó cũng cho thấy rằng số lượng người tham gia các hoạt động thương mại ở thành phố Vinh vào những năm 1920, 1930 là vô cùng nhộn nhịp và đông đảo. Lối sống của tầng lớp thị dân tham gia thương mại cũng khác nhiều. Họ tiếp xúc với văn hóa Pháp, cho con đi học trường Pháp và tìm cách quan hệ, thậm chí xin việc cho con em vào hệ thống chính quyền cai trị của Pháp. Họ cũng tiếp nhận các giá trị văn hóa phương Tây và coi trọng cuộc sống cá nhân hơn, coi trọng lợi ích kinh tế hơn là chạy theo địa vị từ việc học hành của Nho giáo trước đó. Chính vì vậy mà sau này, người ta xếp họ vào tầng lớp tư sản, tiểu tư sản và bị coi là ít có tinh thần dân tộc, tinh thần cách mạng.

Upload

Cô gái Vinh đầu thế kỷ XX   (Ảnh: Tư liệu)

Sự xuất hiện ngành công nghiệp với các nhà máy sử dụng hàng ngàn công nhân đã khơi nguồn cho sự hình thành giai cấp công nhân ở đây. Họ làm việc tập trung và cũng sinh hoạt tập thể, hoàn toàn khác với làm việc trong các xưởng thủ công nghiệp trước đây. Chỉ tính riêng Nhà máy Xe lửa Trường Thi lúc đến đỉnh điểm có hơn 4.000 công nhân làm việc tại đây. Ngoài ra, để xây dựng cơ sở hạ tầng, mở mang đường sá, giao thông, chính quyền cai trị cũng đã bắt một lượng lớn thanh niên đi làm công nhân để mở đường, xây cầu hàng năm. Ước tính cuối những năm 1920, dân số ở Vinh - Bến Thủy khoảng 20 ngàn người thì công nhân khoảng 7.000 người, chiếm 1/3 dân số. Ngoài những người nông dân trong vùng trở thành công nhân thì còn có một lượng lớn công nhân từ Bắc chuyển vào, hình thành các làng công nhân Bắc kỳ ở Vinh. So với những người sống, làm trong lĩnh vực thương nghiệp thì tầng lớp công nhân phải chịu nhiều cực khổ hơn. Họ bị bóc lột sức lao động nhiều hơn, chế độ làm việc khắc nghiệt hơn và được trả thù lao thấp hơn. Họ cũng lệ thuộc nhiều vào sự cai trị của những người chủ nên đời sống gian khổ hơn. Phần lớn công nhân ở Vinh trước cách mạng đều là dân trong vùng vốn luôn có quan hệ mật thiết với gia đình họ đang sinh sống ở nông thôn. Nên họ luôn có tinh thần dân tộc và là những người tiên phong trong các cuộc cách mạng lật đổ chế độ cai trị của người Pháp sau đó.

Để phục vụ chính quyền cai trị, mở rộng sự ảnh hưởng của văn hóa Pháp, ngoài các cơ quan công quyền, người Pháp còn cho xây dựng trường học, bệnh viện, nhà ga, mở rộng hệ thống chợ mà lớn nhất là chợ Vinh. Bên cạnh đó là hệ thống nhà hàng, khách sạn và các sân chơi phục vụ tầng lớp cai trị. Một số lượng lớn cả người Pháp lẫn người Việt Nam đã làm việc trong hệ thống cơ quan do người Pháp quản lý này. Họ hoặc làm việc theo chế độ hợp đồng có lương bổng hoặc phải làm lao dịch hạng thấp. Nhưng những ảnh hưởng của các hoạt động này đến đời sống đô thị là rất lớn. Trường học Pháp xuất hiện và được dạy theo chế độ giáo dục Pháp làm thay đổi nhiều người. Những gia đình có điều kiện, là công viên chức làm việc cho Pháp hay con em của những người hoạt động trong lĩnh vực thương nghiệp thường cho con cái vào các trường này để học. Nhiều người Việt có năng lực cũng được vào làm việc tại các trường học và các cơ quan khác do người Pháp xây dựng. Nó làm cho quá trình hình thành một bộ phận là cán bộ, viên chức làm việc cho chính quyền cai trị lúc bấy giờ. Và sau này, nhiều người trong số đó đã trở thành những người lãnh đạo phong trào cách mạng ở đây.

Nói tóm lại, cùng với sự hình thành và phát triển đô thị ở Vinh, tầng lớp thị dân bắt đầu xuất hiện dưới sự ảnh hưởng của việc xác lập hệ thống chính quyền cai trị của Pháp và hoạt động kinh tế thương nghiệp, công nghiệp. Tầng lớp thị dân ở Vinh dù chưa đông đảo bằng các đô thị lớn khác nhưng cũng mang những đặc trưng của cư dân đô thị. Đó là tham gia các hoạt động kinh tế, dịch vụ chuyên nghiệp, tiếp thu các yếu tố văn hóa mới, sự hình thành ý thức cá nhân, tiếp cận các yếu tố văn hóa Pháp. Đồng thời, họ cũng là những người bắt đầu nhận thức rõ hơn về sự cai trị và bóc lột của thực dân Pháp. Đó là nguồn gốc và động lực giúp họ hình thành tinh thần yêu nước, tinh thần cách mạng để đứng lên đấu tranh khi thời cơ đến. Và phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh 1930 -1931 thì những người công nhân có vai trò rất lớn.

  1. Vài suy nghĩ thay lời kết

Quá trình đô thị hóa gắn liền với quá trình hình thành các tầng lớp thị dân. Không có đô thị nào hình thành và phát triển mà không gắn với các tầng lớp thị dân cả. Nhưng xem xét hai vấn đề này là câu chuyện không dễ dàng gì vì các đô thị hiện đại thay đổi nhanh chóng và quá trình thay đổi cũng làm mất mát đi nhiều nét văn hóa, lịch sử khiến cho sự nhận thức về nó lại thêm hạn chế. Đô thị hóa ở Vinh thời Pháp thuộc là giai đoạn bản lề cho quá trình thành phố Vinh được hiện đại hóa. Sự hình thành tầng lớp thị dân ở Vinh thời Pháp thuộc cũng là một quá trình lịch sử mang tính bước ngoặt trong sự phát triển của lịch sử địa phương. Đây cũng là quá trình tiếp xúc và tiếp nhận các giá trị văn hóa phương Tây, mà chủ yếu là văn hóa Pháp. Những quá trình trên làm thay đổi căn bản thành phố Vinh, từ một trung tâm tụ cư nhỏ dưới các triều đại phong kiến lên thành một thành phố hiện đại với hệ thống nhà máy, công xưởng, với những hoạt động công, thương nghiệp sầm uất, nhộn nhịp. Không gian đô thị ở Vinh thay đổi nhanh chóng với sự xuất hiện của những chiếc tàu vận tải to lớn, với xe lửa, đường sắt, nhà ga, bệnh viện, trường học Pháp, với hệ thống dịch vụ, giải trí… Không những vậy, đời sống con người cũng thay đổi. Mức độ tập trung dân cư cao hơn, nghề nghiệp đa dạng hơn, sự hình thành tầng lớp tiểu tư sản, công nhân… là nền tảng cho sự biến đổi xã hội và tiền đề cho các cuộc cách mạng sau đó. Nhưng xét cho cùng, quá trình đô thị hóa ở Vinh vẫn nhỏ lẻ, lối sống đô thị ở Vinh hình thành nhưng không phân lập với lối sống nông thôn và ngược lại luôn có mối quan hệ và ảnh hưởng lẫn nhau. Điều đó lý giải tại sao trong các phong trào cách mạng, việc kết hợp giai cấp công nhân và nông dân là điều cơ bản và cũng dễ thực hiện vì họ có chung nguồn gốc, có chung lợi ích, có chung kẻ thù và có quan hệ thân thiết do công nhân là những người nông dân vừa mới phải chuyển vào làm việc ở các nhà máy của Pháp. Những đặc trưng đó, các giai đoạn sau này cũng không thay đổi bao nhiêu.

Từ đầu những năm 70 của thế kỷ XX, thành phố Vinh được xây dựng lại và phát triển. Trải qua gần nửa thế kỷ, Vinh đã trở thành một thành phố lớn, hiện đại, một trung tâm kinh tế - xã hội và văn hóa của khu vực miền Trung. Đó là những thành quả không thể bác bỏ. Nhưng bên cạnh đó, Vinh cũng đánh mất đi nhiều nét của một vùng đất có quá trình lịch sử đầy biến động. Mỗi đô thị trong quá trình phát triển đều có sự chồng chéo lên nhau, có nhiều tầng lớp văn hóa mang dấu ấn của các thời đoạn, giai đoạn lịch sử khác nhau. Hoạch định phát triển đô thị là làm sao để đô thị đó hiện đại hơn, bề thế hơn nhưng cũng không đánh mất những giá trị văn hóa, những yếu tố lịch sử của nó. Xét về phương diện đó, Vinh hiện nay không còn nhiều và càng ngày lại càng hao hụt thêm. Vậy nên, nhìn nhận về quá trình đô thị hóa ở Vinh, nhất là trong hoạch định chiến lược phát triển, cần phải có cái nhìn hệ thống - lịch sử văn hóa.

Chú thích

(1). G. Endrweit và G. Tromms Dorff (2002), Từ điển Xã hội học, Nxb. Thế giới, Hà Nội, trang 151-152.

(2). Trung tâm biên soạn từ điển bách khoa Việt (1995), Từ điển bách khoa Việt Nam, Hà Nội, trang 836-837.

(3). Nội các triều Nguyễn, Khâm định Đại Nam hội điển sử lệ, Nxb. Thuận Hóa, 1993, trang 426.

(4). Giao thông vận tải Nghệ An - Truyền thống và đổi mới (1945-2015), Nxb. Giao thông Vận tải, Hà Nội, 2015, trang 43.

(5). Tạp chí Thức tỉnh kinh tế Đông Dương, số 690, ngày 14/6/1931.

KHXHNV & Đời sống khác:
Kí hiệu cái chết trong tiểu thuyết của Dư Hoa (10/10/2018)
Về một số doanh nhân nổi tiếng ở Vinh trước Cách mạng tháng 8/1945 (9/10/2018)
Nhận diện dấu ấn kiến trúc Pháp ở Vinh đầu thế kỷ XX (9/10/2018)
Những sự kiện làm thay đổi dòng chảy lịch sử - văn hóa vùng đất Vĩnh Yên (Yên Trường xưa) (9/10/2018)
Quá trình đô thị hóa & sự hình thành tầng lớp thị dân ở Vinh thời Pháp thuộc (9/10/2018)
Kỷ niệm 230 năm Phượng Hoàng - Trung Đô (1788 - 2018): Một ngọn núi - Một tầm nhìn (8/10/2018)
Quán triệt quan điểm lịch sử - cụ thể trong việc giảng dạy triết học Mác -Lênin tại Trường đại học Kinh tế Nghệ An hiện nay (11/9/2018)
Quan điểm của Xuân Diệu trước 1945 về tính dân tộc và yêu cầu hội nhập nhân loại của văn học Việt Nam (10/9/2018)
Những người phụ nữ đi đầu trong “Tuần lễ vàng” (6/9/2018)
Chủ tịch Hồ Chí Minh với đội ngũ trí thức trong - Cách mạng tháng 8/1945 và kháng chiến chống Pháp (31/8/2018)
Lịch sử một dân tộc “dễ bị tổn thương” (31/8/2018)
Đẩy mạnh hội nhập quốc tế về Khoa học và công nghệ trong giai đoạn phát triển mới (28/8/2018)
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 - Đại thắng từ lòng dân (19/8/2018)
Tác động của tivi và những thay đổi trong quan hệ gia đình, cộng đồng của người Thái (Qua tư liệu Dự án ti vi tại huyện Quỳ Châu và Quế Phong, tỉnh Nghệ An (13/8/2018)
Chiến tranh, nỗi đau và hi vọng (7/8/2018)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 8/2018
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 8/2018
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 697 | Tất cả: 1,468,321
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san KHXH & NV |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp