KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Hình ảnh "mộc tồn" trong thành ngữ, tục ngữ, ca dao
Tin đăng ngày: 31/7/2018 - Xem: 35
 

                                     ThS. Phạm Bá Tân, nguyên CBGD trường CĐSP Nghệ An

                                         TS Đặng Quang Khoa, CBGD trường ĐHSPKT Vinh

 

 

 

Tình cờ lướt mạng thấy hồi ức của Trung tướng nhà văn Hữu Ước: Trong kịch của tôi có cảnh một người vợ có chồng đi suốt ngày từ sảng đến đêm, con cái đi học xa, suốt ngày chỉ biết chơi với 3 con chó... Đấy chỉnh là hình ảnh của vợ tôi.

Upload

“Ba con chó” - tác phẩm của họa sĩ Đặng Thị Dương

Đoản khúc trữ tình này đã thúc đẩy các tác giả suy ngẫm về người và chó, chó và người trong tâm thức người Việt trên dòng chảy thành ngữ, tục ngữ, ca dao.

Kết quả nghiên cứu khoa học về Hình ảnh các con vật trong tâm thức người Việt trên dữ liệu thành ngữ, tục ngữ, ca dao vừa nói ở trên đã chỉ ra dấu ấn rất sâu đậm trong nhận thức, tình cảm người Việt về chó. Trừ ca dao, tần xuất từ ngữ về chó có vị thế trung bình (thứ 23/135 con vật). Còn ở thành ngữ, chó chiếm vị trí thứ 2 (sau cá, trên gà và mèo).

Tần xuất từ ngữ, hình ảnh chó ở tục ngữ thấp hơm chút ít: thứ 4 (sau trâu, gà, cá, trên cả bò, lợn, voi, mèo) là những con vật vô cùng gần gũi với đời sống con người. Những kết quả nghiên cứu, thống kê ở trên cùng với hình ảnh chó trong văn hóa nhân loại đã cho thấy Mộc tồn, Chú khuyển gắn bó với đời sống vật chất, đời sống tình cảm, tâm linh của người ở mức đặc biệt và ám ảnh. Trong quá khứ, chó đã từng được coi là vật tổ - tổ phụ huyền thoại, vừa là anh hùng khai hóa của một tộc người (có thể như tín ngưỡng Cơ Tu, Xê ĐăngS’tiêngGiẻ TriêngChămDaoLô Lô, Tà Ôi, Bru, hay Truyền thuyết của người Pa Cô kể lại rằng, bà tổ và ông tổ chó vẫn sống cùng nhau ở nơi đất liền với trời vv..). Cũng từ đó, nhiều dân tộc ở Đông Nam Á và khá nhiều nơi khác có tục thờ chó đá (như Dân làng Địch Vĩ, xã Phương Đình, Đan Phượng, Hà Nội, thờ chó đá như một vị thần và gọi là quan lớn Hoàng Thạch) và tục này vẫn được nhiều nơi nữa duy trì cho thời hiện đại, đương đại ở hình thức khác đi trong khuôn viên gia đình, dòng họ, công viên, văn hóa cộng đồng. Thân phận của những chú chó thăng trầm theo dòng lịch sử chứa đủ các cung bậc buồn vui của con người. Chó xuất hiện trong nghệ thuật, trong văn hóa đại chúng và trong đời sống tự cổ chí kim. Trong văn hóa, trong phim ảnh, trong các thể loại hoạt hình, múa rối, trong văn học ở các thể truyện ngắn và tiểu thuyết đã có những chú khuyển - nhân vật sóng đôi hoặc đối lập với nhân vật chính mang thân phận con người - đời người. Không có điều kiện điểm danh, khám phá hình ảnh con chó ở các lĩnh vực vừa nhắc đến, chúng tôi chỉ muốn dừng lại ở tư liệu thành ngữ, tục ngữ và ít lời ca dao đặc sắc có hình ảnh con chó.

Trên giới hạn về tư liệu vừa nói, chúng tôi có khái quát thành 3 nhận thức sau đây:

  1. Quan sát từ con chó để đúc kết những tri thức, kinh nghiệm sinh hoạt vật chất và tinh thần, tình cảm, tâm lý của con người.
  2. Nói về các đặc tính sinh học, tập tính giống loài của chó từ đó liên hệ đến tính tình, bản chất của con người.
  3. Người Việt còn xem chó là một biểu tượng xấu xa và lấy đó để so sánh, ví von, thâm xưng, ẩn dụ, phúng dụ về những thói hư, tật xấu của xã hội hoặc của loại người, con người.

Về nhận thức thứ nhất Quan sát ... có các đơn vị như Mắt bánh rán, trán bánh chưng, lưng tôm càng; Chó khôn tứ túc huyền đề, tai thì hơi cúp, đuôi thì hơi cong; Khoang cổ, lỗ đuôi, hại chủ nhà (kinh nghiệm chọn chó - tục ngữ Việt). Người xưa đoán thời tiết qua ráng: Ráng mỡ gà thì gió, ráng mỡ chó thì mưa. Sự giám sát ở mức tinh tường về đặc điểm sinh học của chó được áp dụng cho gieo vãi trong sản xuất nông nghiệp truyền thống: Chó khom lưng vãi cải, chó le lãi vãi mè. Chó hay, chó tốt để nuôi, còn Chó giữ mất lòng giềng đành phải giải quyết và thịt luôn, nhằm thụ hưởng thành quả chăm nuôi dày công: Sổng trên đời ăn miếng dồi chó, chết về âm phủ biết có hay không hoặc là kinh nghiệm ẩm thực: Chó già, gà non (chó to, già thịt ngon bổ; gà tơ, non thịt ngọt, thơm, dễ ăn cho cả già và trẻ). Ngày trước cơm cao, gạo thiếu có kinh nghiệm: Chó tháng 3, gà thảng 7.

Về nội dung các đơn vị thành ngữ, tục ngữ, ca dao ở nhận thức thứ 2 được phân biệt theo tiêu chí tốt, xấu trong phẩm chất giống loài của chó. Ví như ích dụng và chức năng vật nuôi ở chó: Chó giữ nhà, gà gáy sáng. Trí nhớ của chó khá tốt: Lạc đàng nắm đuôi chó, lạc ngõ nắm đuôi trâu. Những người nuôi chó có thâm niên, kinh nghiệm thường xem xét chó khôn, dại sau 3 năm đã nuôi, do đó câu tục ngữ vừa có nghĩa đen (kinh nghiệm chăn nuôi) vừa có nghĩa bóng (nghĩ cho kỹ trước khi nói năng, hành động) chó 3 năm mới nằm, gà 3 lần vỗ cánh mới gáy. Với người nuôi, chó là người bạn tốt nhất của con người. Bà đại tá an ninh đã nghỉ hưu, vợ của nhà văn Hữu Ước mà chúng tôi nhắc đến từ đầu, coi 3 con chó mình nuôi là bầu bạn, tri kỷ, gửi gắm bao nỗi buồn vui thường nhật. Vì thế tục ngữ từ xưa đã có câu:

Con không chê cha mẹ khó, chó không chê chủ nhà nghèo.

Tình cảm, tình thân với chủ và sự trung thành với người nuôi của chú khuyển được đúc lại trong tâm thức của chúng ta: Khuyển mã tri tình (thành ngữ Hán Việt). Ngoại đề một chút để thấy chú khuyển đáng yêu đến chừng nào trong đời sống tình cảm, tâm lý của người Việt. Mượn bài thơ của Nguyễn Bính, nhà thơ hiện đại Huyền Thi giãi bày:

Hôm qua anh đi tỉnh về

Hương đồng gió nội bay đì ít nhiều

Vợ con chẳng nói một điều

Chỉ con chó mực vẫy liều cái đuôi.

Có điều, thành ngữ, tục ngữ, ca dao về chó nói hơi nhiều, khá nổi trội về mặt xấu của đối tượng trung thành và đáng yêu này.

Và dưới đây chúng tôi tập trung nói về nội dung nhận thức thứ 3 in dấu cách nhìn, cách nghĩ, cách cảm của người Việt về mặt tiêu cực, mặt xấu qua hình ảnh xấu xí, tiêu cực của chó. Tại đây rất khó lý giải mối quan hệ giữa người và chó, chó và người. Phải chăng chó là con vật quá gần gũi, thân thiết, thực tế như là một thành viên, nhân vật ở đời sống gia đình của con người. Xét dưới góc độ văn hóa tinh thần, chó và nhiều con vật do có sự gắn bó đặc biệt với con người qua nhiều năm tháng đã trở thành hình ảnh gần gũi, thân thiết in đậm vào tâm trí con người. Nhờ thế, con chó cùng với một số con vật như trâu, rắn, hổ, rùa, dê, khỉ, mèo, ngựa, bồ câu, cú, cò, cá... đã đi vào thế giới tinh thần của cư dân nông nghiệp lúa nước Việt Nam, để rồi trở thành biểu tượng hoặc có ý nghĩa biểu tượng. Qua nhận thức trí tuệ, tâm hồn đời sống tâm linh của người Việt, hình ảnh về một số con vật mà chó là tiêu biểu đã được gửi gắm ngay trong những nét biểu tượng tốt - xấu này.

Có thể kể tên hệ thống các đơn vị thành ngữ, tục ngữ, ca dao nói về nét biểu tượng xấu của chó như:

+ Chó ngáp phải ruồi (chỉ sự may mắn ngẫu nhiên, chứ không phải do tài mà có).

+ Chó cắn áo rách (đã nghèo khó cùng cực lại bị kẻ xấu làm hại, bóc lột thêm; kẻ bất lương bóc lột, làm hại người khốn khó).

+ Chó cái cắn con (người mẹ ác nghiệt với con mình dứt ruột đẻ ra).

+ Giỡn chó, chó liếm mặt (chỉ sự khinh nhờn do quen biết).

+ Chó chạy trước hươu (không có tài lại thiếu khiêm tốn, thiếu hiểu biết nhưng lại lanh chanh dạy bảo tranh khôn với người có khả năng hơn mình).

Còn nhiều đơn vị nữa được tổ chức theo hướng nhận thức như trên ở thành ngữ, tục ngữ có hình ảnh con chó. Có thể kể thêm: Chó có váy lĩnh; Chó chực chuồng chồ, Chó ghẻ có mỡ đằng đuôi, Chó nấp gầm chạn; Chó cậy nhà, gà cậy chuồng; Mèo đàng, chó điếm; Nói dai như chó nhai dẻ rách và Chó chết hết chuyện...

Riêng về ca dao, chúng tôi đặc biệt xúc động và buồn đau khá lâu, khá dài là các lời:

             Mèo hoang lại gặp chó hoang

Anh đi ăn trộm thương nàng nhổ khoai

Phải chăng là nét tâm lý lâu bền của con người: Ghét thì yêu thôi trong các đơn vị ngôn ngữ ở trên về chú khuyển - con chó. Từ thực tế, trực quan về chó với các đặc điểm, tập tính giống loài Đập vào mắt - Phơ bách, dân gian đã tổ chức được bức tranh ngôn ngữ với vốn từ về chó đậm đặc, độc đáo như đã nói ở trên. Mong rằng, năm mới Mậu Tuất 2018 chúc mọi người trong cộng đồng người Việt ta ra đường đừng gặp Mèo mà hãy gặp Chó bởi Gặp mèo thì khó, gặp chó thì may.

Tài liệu tham khảo chính:

  1. Hình ảnh các con vật trong tâm thức trong tâm thức người Việt - Lê Tài Hòe, Luận văn thạc sĩ 2002.
  2. Từ điển thành ngữ và tục ngữ Việt Nam, NXB văn hóa, Vũ Dung... in lần thứ 4.
  3. Từ điển giải thích thành ngữ tiếng Việt, NXB giáo dục, Viện ngôn ngữ học, 1998.
  4. Về bóng hồng cuối cùng của Trung tướng - Nhà văn Hữu Ước, Báo Văn nghệ CAND.
  5. Tục thờ chó. Wikipedia tiếng Việhttps://vi.wikipedia.org/wiki.
  6. Người Việt xưa đã thờ chó đá, Vnexpress, Chủ nhật, 24/8/2014. 

 

 
Tên bạn
Email
Số điện thoại
Địa chỉ
Chủ đề
Nội dung
Mã kiểm tra Thay đổi hình ảnh mã số
Nhập mã kiểm tra (Nhập mã số kiểm tra vào ô này)
KHXHNV & Đời sống khác:
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 - Đại thắng từ lòng dân (19/8/2018)
Tác động của tivi và những thay đổi trong quan hệ gia đình, cộng đồng của người Thái (Qua tư liệu Dự án ti vi tại huyện Quỳ Châu và Quế Phong, tỉnh Nghệ An (13/8/2018)
Chiến tranh, nỗi đau và hi vọng (7/8/2018)
Hình ảnh "mộc tồn" trong thành ngữ, tục ngữ, ca dao (31/7/2018)
Vị thế Phật giáo trong đời sống văn hóa của cư dân xứ Nghệ (31/7/2018)
Năm 2020, con người sẽ "sống hai cuộc đời" (10/7/2018)
Xung đột gia đình trong các vợ chồng trẻ và vai trò của nam giới trong vấn đề bạo lực gia đình (9/7/2018)
Con số bốn trong ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam (Qua dẫn liệu thành ngữ, tục ngữ, ca dao người Việt) (9/7/2018)
Thi ca viết về thầy cô - những người đưa đò thầm lặng (2/7/2018)
Làn điệu Xuối (2/7/2018)
Thương mại hóa trí thức dân gian các dân tộc thiểu số (29/6/2018)
Gia đình là cái nôi của văn hóa đọc (26/6/2018)
Cộng đồng các dân tộc thiểu số Nghệ An phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong thời kỳ mới (18/6/2018)
Mẹ chồng - Con dâu trong cấu trúc gia đình Việt (18/6/2018)
Cách mạng khoa học - công nghệ và tác động của nó đến con người và xã hội Việt Nam (30/5/2018)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 7/2018
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 7/2018
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 334 | Tất cả: 1,356,993
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san KHXH & NV |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn