DIỄN ĐÀN > ĐỐI THOẠI
Thay đổi tư duy và cách làm để phát triển du lịch văn hóa
Tin đăng ngày: 28/6/2018 - Xem: 207
 

 

LTS: Trong nhiều năm qua, ngành du lịch văn hóa ở Việt Nam phát triển rầm rộ và nhanh chóng. Du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của đất nước cũng như của nhiều địa phương trong chiến lược phát triển. Nhưng để phát triển du lịch văn hóa không phải cứ muốn làm là làm được. Không phủ nhận là du lịch văn hóa đã mang lại một nguồn thu lớn cho ngân sách nhà nước, cũng như tạo cơ hội việc làm và thu nhập cho nhiều doanh nghiệp, người dân. Nhưng bên cạnh đó, sự phát triển du lịch văn hóa chưa phù hợp, thiếu bền vững đã tác động tiêu cực đến các giá trị văn hóa, di sản văn hóa và làm ảnh hưởng lớn đến bản sắc văn hóa, hình ảnh đất nước, con người Việt Nam. Để bàn thêm về vấn đề này, xin giới thiệu đến bạn đọc một số ý kiến của TS. Trần Hữu Sơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Dân gian, một người có nhiều năm làm quản lý ngành văn hóa, du lịch và nghiên cứu về du lịch văn hóa.

*   *   *

 

Upload

 

TS. Trần Hữu Sơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Dân gian

 

PV: Là một người có nhiều năm nghiên cứu, quản lý trong ngành văn hóa, du lịch, ông đánh giá thế nào về tiềm năng du lịch văn hóa của nước ta?

Trần Hữu Sơn: Tài nguyên du lịch văn hóa của Việt Nam rất đa dạng và phong phú dựa trên sự đa dạng về điều kiện tự nhiên và xã hội. Điều kiện tự nhiên đa dạng tạo nền tảng cho sự tồn tại và phát triển của nhiều hệ hình văn hóa khác nhau. Theo không gian có văn hóa vùng biển đảo, văn hóa vùng sông nước, văn hóa vùng đồng bằng, văn hóa vùng trung du, văn hóa vùng thung lũng, văn hóa vùng núi cao. Về mặt chủ thể tộc người, Việt Nam có nhiều dân tộc cùng sinh sống, mỗi dân tộc lại có nhiều nhóm, nhiều ngành khác nhau. Các nhóm, ngành và tộc người này vừa có những điểm chung, vừa mang các đặc trưng riêng, tạo nên một rừng hoa văn hóa mà mỗi cộng đồng là một bông hoa đẹp. Mỗi tộc người lại có một kho tàng di sản văn hóa phi vật thể như lễ hội, phong tục tập quán, tri thức dân gian, văn nghệ dân gian... Lịch sử dân tộc cũng để lại một hệ thống di tích lịch sử đa dạng, phân bố khắp nơi, mang dấu ấn của từng giai đoạn lịch sử khác nhau. Bên cạnh đó là các quần thể kiến trúc tôn giáo và giá trị văn hóa trong các tôn giáo luôn có một sức thu hút đặc biệt đối với khách du lịch và hình thành các tuyến du lịch tâm linh. Một ví dụ là mấy năm gần đây xuất hiện các tuyến du lịch theo các điểm đạo Mẫu phát triển mà thường gắn liền với các tuyến đường buôn bán. Nói chung, Việt Nam có một nguồn tài nguyên đa dạng và phong phú để phát triển du lịch văn hóa. Nhưng ở nhiều địa phương, nó đang ở dạng tiềm năng và chưa khai thác hoặc khai thác chưa hiệu quả.

PV: Theo ông, chúng ta có thể phân loại tài nguyên du lịch văn hóa như thế nào cho hợp lý để phục vụ việc quy hoạch phát triển ngành du lịch? Và theo cách phân loại đó, ông thấy sự phân bố các tài nguyên du lịch văn hóa ở nước ta hiện nay thế nào?

Trần Hữu Sơn: Có nhiều cách để phân loại các nguồn tài nguyên phục vụ phát triển du lịch văn hóa. Nhưng cách phổ biến là phân tài nguyên văn hóa thành tài nguyên có nguồn gốc từ di sản văn hóa vật thể và di sản văn hóa phi vật thể. Tài nguyên văn hóa vật thể để phát triển du lịch như các di tích lịch sử, di tích khảo cổ học, di sản kiến trúc, các di tích mang tính tôn giáo như đền, chùa, đình, miếu... Tài nguyên di sản văn hóa phi vật thể để phát triển du lịch như lễ hội, phong tục tập quán, nghệ thuật diễn xướng dân gian, nghệ thuật tạo hình dân gian, tôn giáo, tri thức dân gian... Bên cạnh đó, tùy theo các góc độ tiếp cận mà người ta có thể đưa ra những phân loại khác nhau như phân loại theo không gian văn hóa, phân loại theo văn hóa tộc người, phân loại theo loại hình du lịch...

Tài nguyên để phát triển du lịch văn hóa ở Việt Nam rất đa dạng nên khi nói về sự phân bố tài nguyên du lịch văn hóa thì phải nói cụ thể là loại tài nguyên nào. Vì mỗi loại tài nguyên sẽ có sự phân bố khác nhau. Ví dụ miền Trung có sự tập trung nhiều quần thể di tích lịch sử văn hóa lớn để đang xây dựng con đường di sản dọc miền Trung. Miền núi là nơi có nhiều dân tộc thiểu số sinh sống nên tập trung sự đa dạng về văn hóa tộc người có điều kiện phát triển du lịch cộng đồng. Văn hóa làng nghề tập trung nhiều ở vùng châu thổ Bắc bộ...  Nguồn lực văn hóa ở mỗi địa phương đều có những đặc trưng riêng và nơi nào nhận thức được điều đó để tạo ra sản phẩm du lịch đặc thù tốt thì thu hút được du khách và phát triển du lịch văn hóa.

PV: Ông đánh giá thế nào về tài nguyên du lịch văn hóa ở Nghệ An?

Trần Hữu Sơn: Tôi không nắm được nhiều vấn đề chi tiết về tài nguyên du lịch văn hóa ở Nghệ An nên việc đánh giá thì chưa hẳn đã chính xác. Hồi học đại học, chúng tôi đã được thầy Vương Hoàng Tuyên hướng dẫn và đi về miền núi Nghệ An một thời gian để nghiên cứu về dân tộc học. Sau đó, phần lớn thời gian tôi công tác ở Lào Cai. Tuy nhiên, vẫn có sự trao đổi và tìm hiểu, quan tâm đến tình hình phát triển chung của ngành. Tôi thấy, Nghệ An có nhiều nét giống với Lào Cai, đó là sự đa dạng về văn hóa, xét trên nhiều phương diện. Nghệ An có nhiều tộc người khác nhau, các dân tộc thiểu số ở Nghệ An cũng có nhiều nét văn hóa truyền thống độc đáo. Đặc biệt, các dân tộc ở miền núi Nghệ An còn mới bước đầu tham gia vào kinh tế thị trường nên văn hóa tộc người vẫn chưa bị mất mát, mai một nhiều như một số nơi. Không chỉ có sự đa dạng về văn hóa tộc người, Nghệ An cũng là tỉnh rộng lớn nhất nước, có cả miền núi cao, miền núi vừa, miền trung du, vùng đồng bằng và ven biển. Có nhiều sông suối nhỏ bên cạnh những dòng sông lớn. Điều đó tạo nên một bức tranh văn hóa đa sắc màu. Có nhiều làng nghề truyền thống trải dài khắp các vùng trong tỉnh. Đặc biệt, Nghệ An là vùng có nhiều di tích lịch sử gắn với truyền thống hiếu học, truyền thống yêu nước, với nhiều lãnh tụ cách mạng. Tất cả những điều đó tạo cho Nghệ An có một nguồn tài nguyên du lịch văn hóa to lớn nhưng không dễ khai thác. Cần phải có một tầm nhìn bao quát mới có thể tìm được những ý tưởng quy hoạch du lịch cho cả tỉnh.

PV: Tài nguyên du lịch văn hóa đa dạng như vậy thì làm sao để xác định được tài nguyên văn hóa nào có thể phát huy giá trị trong phát triển du lịch văn hóa?

Trần Hữu Sơn: Chúng ta thường hay nhìn về phía tài nguyên để xây dựng du lịch mà bỏ quên mất một yếu tố quan trọng đó là thị hiếu, nhu cầu của du khách. Cần phải xem nhu cầu của du khách là một nguyên tắc để xây dựng sản phẩm du lịch. Khi thu hút du khách đến điểm du lịch thì cần phải tìm hiểu họ đến đây để làm gì, và những tài nguyên, cơ sở hạ tầng, hệ thống dịch vụ của địa phương có đáp ứng được nhu cầu của khách hay không. Tính đặc trưng của tài nguyên văn hóa cũng cần phải được xem xét cụ thể để lựa chọn định hướng trong xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa vì nó là thế mạnh của địa phương. Tài nguyên du lịch văn hóa luôn gắn với một cộng đồng nhất định nên cần xác định cho rõ ràng cũng như sức đáp ứng của địa phương để không tổn hại đến sự bền vững của nguồn tài nguyên văn hóa. Và điều quan trọng nữa là nhà làm du lịch, chính quyền địa phương có đủ năng lực biến nguồn tài nguyên du lịch thành sản phẩm du lịch hay không và nhất thiết phải phát triển du lịch theo hướng bền vững. Điều này, ngoài bộ máy quản lý ngành thì vai trò của người lãnh đạo địa phương cũng quan trọng. Nếu họ dành sự quan tâm thích đáng thì sẽ có được những kết quả khả quan về mặt phát triển du lịch và bảo tồn văn hóa địa phương.

PV: Là một nhà nghiên cứu và nhiều năm làm công tác quản lý, ông quan điểm thế nào về mối quan hệ giữa văn hóa và du lịch?

Trần Hữu Sơn: Trong mối quan hệ này, văn hóa có trước, là cái hồn để phát triển du lịch, du lịch văn hóa có sau và là một ngành kinh tế dựa vào nguồn tài nguyên văn hóa để phát triển. Nhưng du lịch văn hóa cũng góp phần tái tạo giá trị văn hóa, mang lại lợi ích kinh tế cho người dân. Du lịch phát triển tạo điều kiện quảng bá, phát huy các giá trị văn hóa, tạo nguồn kinh phí để quay lại bảo tồn, tôn tạo các di sản văn hóa. Tuy nhiên, trong nhiều năm qua, chúng ta phát triển ngành du lịch thiếu bền vững, mang tính ăn xổi, bán văn hóa, với tư duy tiểu nông, làm ảnh hưởng lớn đến các di sản văn hóa. Số lượng du khách trở thành một tiêu chí phát triển của ngành du lịch khiến cho sức ép lên các di sản văn hóa càng lớn và càng nhanh hư hỏng. Dẫn khách ồ ạt vào các điểm di tích, di sản mà không quan tâm về khả năng đáp ứng của khu vực, địa phương và sức chịu của tài nguyên văn hóa đó có đáp ứng được hay không. Đó là nguyên nhân gây nên tình trạng du lịch vẫn chưa có hiệu quả cao về nguồn thu nhưng tài nguyên văn hóa thì bị mai một, hư hại và biến đổi.

PV: Theo ông, ai phải chịu trách nhiệm cho việc lấy du lịch làm mục tiêu để tàn phá văn hóa như vậy?

Trần Hữu Sơn: Để dẫn đến tình trạng này, tôi nghĩ trách nhiệm thuộc về tất cả chúng ta. Từ nhà doanh nghiệp, nhà quản lý du lịch và người dân đều nhìn vào lợi ích trước mắt với tư duy tiểu nông, ham lợi và gây nhiều hệ lụy. Nhưng trách nhiệm cao nhất thuộc về các nhà quản lý và hoạch định phát triển du lịch. Tỉnh nào cũng đặt du lịch là ngành mũi nhọn với những khẩu hiệu rất hay nhưng khi làm thì không hiệu quả và còn làm ảnh hưởng đến văn hóa. Có nhiều nguyên nhân nhưng trong đó quan trọng là họ đã chưa tìm được những người có tâm huyết và năng lực để quản lý một địa phương có thế mạnh về du lịch, quản lý một ngành đầy nhạy cảm này. Chúng ta thiếu những người tâm huyết, biết truyền ngọn lửa phát triển du lịch bền vững như ông Nguyễn Sự ở Hội An. Họ cũng chưa tập hợp và sử dụng trí tuệ của các nhà nghiên cứu trong việc tư vấn nên đưa ra những tiêu chí, những mục tiêu không hợp lý cho phát triển du lịch văn hóa. Tiếp đến là những doanh nghiệp làm du lịch luôn theo đuổi các lợi ích ngắn hạn, “chặt chém”, làm du lịch không bền vững, hãm lợi trước mắt bỏ quên lợi ích lâu dài.

PV: Chúng ta phải làm thế nào để giữ được sự hài hòa trong mối quan hệ giữa bảo tồn văn hóa và phát triển du lịch?

Trần Hữu Sơn: Mối quan hệ giữa văn hóa và kinh tế là mối quan hệ cơ bản trong phát triển. Các giá trị văn hóa cần phải được phát huy, đưa vào cuộc sống và tạo ra được những giá trị mới cho người dân. Do vậy nên từ bản sắc văn hóa, tạo ra được sản phẩm văn hóa hợp lý và hấp dẫn là yếu tố cơ bản để phát triển du lịch văn hóa. Tuy nhiên, không phải phát triển du lịch bằng mọi giá, xem du lịch là con gà đẻ trứng vàng và nhà nào cũng nuôi theo kiểu công nghiệp thì không ổn. Hướng phát triển của du lịch hiện đại là phát triển du lịch bền vững: coi trọng lợi ích hiện tại nhưng phải quan tâm đến lợi ích của thế hệ mai sau, phải coi trọng và bảo tồn được giá trị của di sản văn hóa, phải hài hòa được lợi ích giữa các nhóm liên quan đến phát triển du lịch. Hiện tại, lợi ích trong du lịch chưa được phân phát hài hòa, chủ yếu rơi vào các doanh nghiệp, còn người dân bản địa không được hay được rất ít lợi ích nhưng lại phải chịu nhiều tác động tiêu cực từ du lịch. Và phát triển du lịch bền vững phải đảm bảo môi trường tự nhiên lẫn môi trường văn hóa. Muốn vậy cần phải có hành lang pháp lý hợp lý về vấn đề phát triển du lịch văn hóa và bảo vệ di sản văn hóa, bảo vệ môi trường.

PV: Theo ông, văn hóa du lịch giữ vai trò gì trong phát triển du lịch văn hóa?

Trần Hữu Sơn: Xây dựng văn hóa du lịch là một tiêu chí quan trọng để đánh giá sự phát triển của du lịch. Và đó là yếu tố nền tảng đảm bảo cho sự phát triển du lịch bền vững. Muốn xây dựng văn hóa du lịch cần làm nhiều thứ. Trước hết là xây dựng văn hóa ứng xử trong du lịch: Người dân là chủ thể thì phải tự tin, ứng xử hài hòa, thân thiện để đón khách, tiếp khách và giữ khách. Tức là xây dựng mối quan hệ bền vững, lâu dài để khách còn quay lại, còn gặp lại. Người tham gia làm du lịch cần phải văn minh lịch sự, luôn biết xin lỗi, cảm ơn và tôn trọng khách. Hiện tại văn hóa ứng xử đang có vấn đề, vẫn còn phổ biến tình trạng người dân xa lánh du khách, người bán hàng chặt chém nâng giá với du khách... những ứng xử mang tính ngắn hạn, chỉ cố kiếm tiền trong một lần gặp khách. Không chỉ chấn chỉnh, xây dựng văn hóa ứng xử mà còn tiến tới xây dựng văn hóa ứng xử mang tính đặc trưng cho từng sản phẩm du lịch, từng vùng du lịch từ cách chào hỏi, cách giới thiệu.... Một vấn đề quan trọng nữa là xây dựng văn hóa liên kết hợp tác trong phát triển du lịch. Du lịch là ngành liên quan đến rất nhiều ngành khác và phát triển du lịch bền vững là xây dựng mối liên kết bền vững giữa nhiều ngành, nhiều người liên quan đến hoạt động này. Hiện tại Việt Nam đang yếu trong khâu liên kết các ngành để phát triển du lịch. Ví dụ, khi muốn thu hút khách đến một sự kiện du lịch thì ngành giao thông có thể giảm giá nhưng tăng chuyến, các dịch vụ đi cùng cũng phải được tăng cường, khách sạn có thể giảm giá phòng, nhà hàng có thể giảm giá ăn... để tăng thu nhập từ việc phục vụ nhiều khách chứ không phải là tăng giá nhân dịp sự kiện để chặt chém du khách. Cần phải xây dựng văn hóa liên kết, tạo nên cả một hệ thống nhằm phát triển du lịch bền vững.

PV: Chúng ta phải làm gì để xây dựng được những giá trị văn hóa du lịch bền vững trong quá trình phát triển du lịch văn hóa?

Trần Hữu Sơn: Tôi nghĩ, trước hết phải bắt đầu từ cải cách thể chế, chính sách. Phải xem xét và sửa lại luật du lịch theo hướng phát triển du lịch bền vững, chấm dứt tình trạng phát triển du lịch ăn xổi, ngắn hạn làm ảnh hưởng đến di sản văn hóa và hình ảnh dân tộc, con người Việt Nam. Công tác nhân sự cũng phải thay đổi, có cơ chế để thu hút được những người có năng lực, có tâm huyết tham gia vào phát triển du lịch, bổ nhiệm những người có kiến thức về du lịch để quản lý các địa phương có ngành du lịch phát triển. Những người quản lý du lịch cũng cần lắng nghe ý kiến của các nhà nghiên cứu, nhà khoa học trong việc hoạch định phát triển du lịch bền vững. Và những người quản lý, bộ máy quản lý phải tạo được niềm tin, truyền được cảm hứng để người dân tăng cường ý thức khi tham gia phát triển du lịch. Cần có những cách thức giúp đỡ để người dân nâng cao nghiệp vụ du lịch của chính họ khi tham gia vào phát triển. Người dân là người trực tiếp quan hệ với khách du lịch, là chủ thể của văn hóa nên cũng cần phải năng động, sáng tạo nhằm đáp ứng các sản phẩm du lịch đặc trưng cho du khách. Và, cần phải có cơ chế đảm bảo sự hài hòa trong phân chia lợi ích giữa các ngành liên kết, giữa doanh nghiệp với người dân và ban quản lý di sản văn hóa.

Upload

Cánh đồng hoa hướng dương ở Nghệ An - thu hút đông đảo khách du lịch

 

PV: Cuối cùng, xin ông trao đổi một số gợi ý gì cho việc phát triển ngành du lịch văn hóa ở một địa phương như Nghệ An.

Trần Hữu Sơn: Du lịch văn hóa là ngành cần có quy hoạch cẩn thận và không nên vội vàng, cẩu thả. Nhiều nơi nhìn thấy tiềm năng du lịch văn hóa to lớn thì nóng ruột mà đẩy mạnh phát triển trong khi chưa có đủ cơ sở để có tầm nhìn sâu rộng nhằm đi đến một quy hoạch tối ưu. Và như vậy, dù bước đầu cũng thu được một số kết quả nhưng về lâu dài đó là sự tàn phá văn hóa, làm hư hại di tích, mai một văn hóa. Theo tôi, Nghệ An nên đi học hỏi kinh nghiệm từ các địa phương như Hội An, Huế, Lào Cai… để xem cái họ đã làm tốt và xem cả những cái họ làm chưa tốt nhằm tìm cho mình những con đường tốt nhất. Một việc quan trọng là nên mời nhiều nhà nghiên cứu tham gia vào để trao đổi, và lãnh đạo cũng phải thật sự lắng nghe, cầu thị để các nhà nghiên cứu góp ý thẳng thắn và khách quan. Phát triển du lịch văn hóa, điều tiên quyết là phải bảo tồn được văn hóa truyền thống, giữ được sự đa dạng văn hóa và sau đó mới tìm cách khai thác các giá trị văn hóa đặc sắc. Khi không còn lưu giữ được các giá trị văn hóa đặc sắc, thì lấy gì để phát triển du lịch văn hóa.

Xin cảm ơn ông về những ý kiến trao đổi này!

TÒA SOẠN

Diễn đàn khác:
Mạng xã hội và những thách thức- Làm thế nào để đối phó hiệu quả? (4/12/2018)
Một góc nhìn về phản biện xã hội qua - mạng xã hội hiện nay (4/12/2018)
Văn hóa phản biện thời mạng xã hội: Bạn chọn chú cừu hay tấm khiên? (4/12/2018)
Mạng xã hội - Nhận diện và định hướng quản lý (4/12/2018)
Hãy trả lại vẻ đẹp thân thương và trong sáng cho nhà trường phổ thông (29/11/2018)
Thúc đẩy tinh thần công dân (28/11/2018)
Luận bàn về tinh thần công dân (28/11/2018)
Dân số già hóa nhanh: Việt Nam đã sẵn sàng ? (14/11/2018)
Tín ngưỡng thờ Gia thần ở Nghệ An - những điều trăn trở (9/11/2018)
Định giá lại “nông nghiệp, nhà nước, văn minh”? (16/10/2018)
Hướng đi nào cho nông thôn mới? (9/10/2018)
Đôi điều suy ngẫm về đạo đức công vụ trong tình hình hiện nay (11/9/2018)
Vẻ đẹp cá tính người phụ nữ trong bài thơ "Bánh trôi nước" (10/9/2018)
Dùng một lần (7/9/2018)
Đánh vần thì đánh, đừng đánh thầy Đại (7/9/2018)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Giới thiệu sách: Lịch sử Đảng bộ và nhân dân xã Nghĩa Lộc (1953-2017)
Giới thiệu sách: Lịch sử Đảng bộ và nhân dân xã Nghĩa Lộc (1953-2017)
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 1,481 | Tất cả: 1,553,057
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san KHXH & NV |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp