KHXHNV & ĐỜI SỐNG
Mẹ chồng - Con dâu trong cấu trúc gia đình Việt
Tin đăng ngày: 18/6/2018 - Xem: 130
 

Bùi Hào

            Mối quan hệ mẹ chồng - con dâu là một mối quan hệ trọng yếu trong đời sống gia đình luôn biến đổi và không bao giờ là cũ. Bằng chứng là nhiều bộ phim vẫn khai thác thành công đề tài tưởng chừng như cũ kỹ này. Tuy nhiên, nhìn nhận mối quan hệ này sao cho xác đáng thì vẫn còn là vấn đề khó. Quan trọng là cách nhìn của mỗi người. Để góp phần vào chủ đề này, bài viết này muốn chia sẻ một góc nhìn về mối quan hệ mẹ chồng-nàng dâu từ lý thuyết quyền lực trong cấu trúc gia đình Việt Nam. Xin lưu ý rằng bài viết này chỉ là một góc nhìn về mối quan hệ mẹ chồng - con dâu trong tương quan về lý thuyết quyền lực gia đình dựa trên nền tảng phân tích cấu trúc luận. Ở đây chỉ bàn đến các gia đình người Kinh truyền thống theo phụ hệ, còn không bàn đến các gia đình mẫu hệ hay các gia đình theo các tôn giáo đặc thù mà ở đó, sự thể hiện về quyền lực trong mối quan hệ này không thật sự rõ ràng.

Upload

Bộ phim "Sống chung với mẹ chồng" thu hút được sự quan tâm của đông đảo khán giả

Sự phân tích về quyền lực gia đình

            Mọi thiết chế xã hội đều gắn liền với những cơ cấu quyền lực riêng của nó, và ở đó có những nhân vật quyền lực ảnh hưởng lớn hay áp đặt lên các mối quan hệ khác. Gia đình cũng là một thiết chế xã hội nên nó cũng có cấu trúc riêng và có cơ cấu quyền lực riêng của nó. Trong một gia đình phụ hệ, người đàn ông có vai trò quan trọng. P. Bourdieu xemđó là “quyền lực thống trị của nam giới”, qua nhiều biểu hiện mà ông gọi là “khí lực nam nhi”. Tuy nhiên, trong mạch chảy ngầm của gia đình, có nhiều quyền lực khác không thể hiện rõ ra ngoài nhưng mức chi phối trong quan hệ gia đình là không nhỏ. Đặc biệt trong các gia đình Việt Nam truyền thống. Một mặt, do ảnh hưởng từ Nho Giáo nên người đàn ông được coi trọng, xem là ông chủ trong gia đình. Mặt khác, những ảnh hưởng từ văn hóa Nam Á cũng như nền tảng sản xuất nông nghiệp làm người phụ nữ cũng có những quyền lực rất lớn trong gia đình, đặc biệt là trong các quan hệ nội tại. Vậy nên xoay quanh họ là những mối quan hệ phức tạp và quan trọng của gia đình. Nổi lên đó là quan hệ cạnh tranh và chuyển giao quyền lực giữa mẹ chồng và con dâu. Quyền lực ở đây được xem xét trên nhiều cấp độ, nó không chỉ là quyền quản lý tiền bạc, nguồn lực mà còn là quyền về sở hữu con cái, về sự ảnh hưởng, về tình thương, sự kính trọng và cả quyền về sự xác nhận, sự định danh trong gia đình. Khững khái niệm “mẹ chồng”, “con dâu”, “con trai” được phân tích dưới đây là những khái niệm định danh theo thuyết chức năng, không phải là một con người cụ thể, mặc dù nếu gắn với các trường hợp cụ thể thì nó vẫn có giá trị nhất định.

“Mẹ chồng”: quyền lực đã được khẳng định

            Trong một gia đình, “mẹ chồng” là một quyền lực đã được khẳng định dựa trên hai yếu tố cơ bản: có con trai và đã nuôi người con trai trưởng thành khi nó lấy vợ. “Mẹ chồng-con dâu” là một cấu trúc nhị phân, ở đó, một người phụ nữ là “mẹ chồng” khi và chỉ khi bà ta có “con dâu”. Khi một người phụ nữ mới về nhà chồng thì chưa có quyền lực. Họ phải phục tùng được các nhu cầu, đòi hỏi của nhà chồng để hoàn thành nhiệm vụ. Đó là sinh con, đặc biệt là con trai để nối dõi tông đường thì lúc đó mới hoàn thành nhiệm vụ và mới bắt đầu được chuyển giao về quyền lực trong gia đình. Khi con cái họ trưởng thành thì người phụ nữ đó đạt độ cao của quyền lực trong gia đình. Quyền lực này gồm có sự tôn trọng từ họ hàng, bố mẹ và gia đình nhà chồng, sự thương yêu của chồng, sự kính trọng của con cái, sự tôn trọng của xã hội, bên cạnh đó là quyền quản lý và quyết định một phần trong đời sống kinh tế gia đình. Với những người phụ nữ sau khi lập gia đình mà không sinh được con cái, đặc biệt là không có con trai hay sinh ra mà không nuôi nấng nó cẩn thận để mất đi thì họ rất khó để xác lập quyền lực. Họ sẽ bị sức ép từ phía nhà chồng, tình thương yêu của chồng cũng có thể vì điều đó mà giảm đi, và xã hội cũng ít đề cao họ. Cao hơn nữa thì họ bị kỳ thị, bị coi thường và có thể sẽ gặp trắc trở trong cả cuộc sống vợ chồng. Đã có không biết bao nhiêu người phụ nữ bị chồng bỏ vì không sinh được con trai!

“Con dâu”: Đối tượng cạnh tranh quyền lực với mẹ chồng

            “Con dâu” là khái niệm xuất hiện trước trong cấu trúc đang phân tích. Khi còn sống với bố mẹ đẻ, họ có ít quyền lực hơn các anh em trai, và ít hơn cả chị em dâu. Đương nhiên, trong cuộc sống đó, họ cũng liên tục đấu tranh cho quyền lực của mình, mà kết quả có thể là một phần của hồi môn do cha mẹ cho khi về nhà chồng. Khi về nhà chồng, những quyền lực trong gia đình bố mẹ đẻ đều không có giá trị. Họ phải xác lập một quyền lực mới. Mới chân ướt chân ráo vào nhà chồng, thì việc đầu tiên của một cô con dâu khôn ngoan là thừa nhận quyền lực của mẹ chồng và các thành viên khác để phục vụ và cố gắng hoàn thành nhiệm vụ, bổn phận của mình. Tiếp theo, là quá trình cạnh tranh quyền lực, bắt đầu là những đối tượng ít quyền lực là các chị em nhà chồng, tạo nên một mối quan hệ phức tạp khác trong gia đình chồng là “con dâu-con gái”. Trước đây, họ là người đóng vai trò con gái khi còn ở với bố mẹ đẻ, và bây giờ họ đóng vai trò “con dâu” khi về nhà chồng. Cuối cùng, con dâu là đối tượng cạnh tranh quyền lực trực tiếp với mẹ chồng. Cuộc cạnh tranh quyền lực “mẹ chồng-con dâu” diễn ra theo hai kịch bản:

            Chuyển giao quyền lực hòa bình. Hòa bình ở đây được hiểu là tương đối, có những cạnh tranh ngầm nhưng vẫn giữ được cuộc sống gia đình mà không dẫn đến tan vỡ. Người mẹ chồng chủ động chuyển giao quyền lực gia đình cho người con dâu khi đã làm tròn nhiệm vụ với gia đình nhà chồng. Bắt đầu từ sự tôn trọng, yêu thương, góp ý, trao đổi, dạy dỗđến chuyển giao về quyền sở hữu kinh tế, làm chủ kinh tế và cuối cùng là quyền quyết định các mối quan hệ trong gia đình. Phần lớn các cuộc chuyển giao quyền lực theo con đường này diễn ra khi người con dâu có đủ điều kiện mà gia đình chồng yêu cầu là có con trai và nuôi dưỡng nó trưởng thành.

            Chuyển giao quyền lực qua cạnh tranh. Đây là câu chuyện được nhiều người quan tâm và thể hiện nhiều trên báo chí, văn học, phim ảnh… Sự xuất hiện của người con dâu lấy đi của mẹ chồng rất nhiều thứ. Đứa con trai bảo bối mình sinh ra và nuôi lớn sau bao nhiêu năm thương yêu bây giờ lại “thuộc về” người khác. Trước đây, con trai có việc gì cũng hỏi mẹ, đi làm được bao nhiêu tiền về đưa mẹ giữ, nay lại có người phụ nữ khác vào và lấy đi của người mẹ những quyền đó. Trước đây, mẹ là người được con trai yêu thương nhất, nhưng giờ lại phải chia sẻ với người khác… Những quyền lực người mẹ mất bao nhiêu năm trời xác lập được, nay đang bị một phụ nữ khác đe dọa. Những vấn đề đó không phải người phụ nữ nào cũng chấp nhận được hay chấp nhận ngay được. Còn với người con dâu, cũng chẳng dễ dàng gì khi về sinh sống ở nhà chồng. Khi còn đi tìm hiểu, yêu đương thì cái gì người yêu cũng chiều cô hết, cô là số một, là quý nhất, quan trọng nhất trong mắt người yêu. Nhưng khi cưới xong về nhà chồng thì mẹ chồng vẫn là số một. Không chỉ chồng mà cả cô cũng phải chấp nhận điều đó. Hai người phụ nữ với hai vị thế khác nhau trong một gia đình phải chia sẻ nhiều thứ với nhau, đương nhiên nếu không hòa hợp được thì sẽ có những cuộc cạnh tranh khốc liệt với nhau. Có nhiều kết quả, nhưng dù thế nào thì con đường này cũng gây tổn thương cho nhau, có khi vợ chồng phải tan vỡ hay tình cảm mẹ con bị phai nhạt, bị mất mát.

            Trên đây là sự phân tích quan hệ “mẹ chồng-nàng dâu” dựa trên một cấu trúc nhị phân trong gia đình. Còn thực tế thì vô cùng phức tạp và dù bằng con đường nào thì cũng chẳng đơn giản là một chuyển giao quyền lực êm ái. Đặc biệt khi đối tượng trong mối quan hệ không đơn nhất nữa, như là trong một gia đình mà người đàn ông có nhiều vợ, hay gia đình bà mẹ chồng có nhiều con dâu, lúc đó, mối quan hệ này sẽ vô cùng phức tạp và khó diễn tả hết được.

Con trai: vũ khíđể cạnh tranh quyền lực cũng là nhân tố để điều hòa quan hệ mẹ chồng-con dâu

            Như đã phân tích ở trên, mẫu chốt trong quan hệ “mẹ chồng-con dâu” là “con trai”. “Con trai” là thứ vũ khí mà người con dâu lúc đầu dùng để xác nhận quyền lực của mình với mẹ chồng. Khi người phụ nữ sinh được con trai nghĩa là họ có thứ vũ khí mạnh nhất để gây dựng quyền lực với mẹ chồng, dù cho “con trai” của mẹ chồng đang làm chủ gia đình thì những gì ông ta làm là để dành cho con trai mình (tức “con trai” mà vợ ông có). Khi con dâu sinh được người con trai thì nghiễm nhiên không chỉ hoàn thành bổn phận với nhà chồng mà còn được nhiều sự quan tâm, tình cảm của gia đình chồng, và đủ danh nghĩa cũng như thực lực để thừa kế quyền lực mà mẹ chồng đang có trong gia đình. Phần lớn những người mẹ chồng đều trải qua giai đoạn làm “con dâu” và “con dâu” rồi đến lúc nào đó cũng chuyển hóa thành “mẹ chồng”. Vậy nên quyền lực gia đình và quan hệ “mẹ chồng-con dâu” cũng được tiếp nối liên tục.

            Mặt khác, “Con trai” là một khái niệm chuyển hóa trong cấu trúc “mẹ chồng-con dâu”. Không có “con trai” thì chắc chắn không thể hình thành mối quan hệ đó. Vì mẹ chồng không thể trở thành “mẹ chồng” và con dâu không thể trở thành “con dâu” nếu không có sự xuất hiện của người “con trai”. Khi người con trai lấy vợ thì mẹ đẻ mới thành “mẹ chồng” và người lấy làm vợ mới thành “con dâu”. Vậy nên con trai cũng là nhân tố quan trọng để điều hòa mối quan hệ phức tạp giữa hai người phụ nữ quan trọng nhất trong đời họ. Mẹ là tình yêu thương, là sự chăm sóc và dạy dỗ tạo nên anh ta. Còn vợ là sự yêu thương hiện tại, là người cùng chia sẻ mọi việc và sinh con cho anh ta. Nói cách khác, mẹ là quá khứ đến hiện tại còn vợ là hiện tại đến tương lai. Việc đó đặt anh ta vào chính giữa, là nút cân bằng cho quan hệ này. Trường hợp thiên về bên nào thì anh ta cũng đặt gia đình vào quan hệ nghiêng ngả. Khi đó, quan hệ mẹ chồng-con dâu sẽ dựa vào tình cảm dành cho anh ta. Nếu anh ta làm cho mình trở thành điểm kết nối, là sức hút tỉnh cảm của hai phía này lại thì gia đình sẽ đầm ấm, hạnh phúc, còn nếu anh ta biến mình thành lực đẩy, thành mục tiêu tranh giành ảnh hưởng của mẹ và vợ thì gia đình khó lòng yên ổn. Muốn vậy, ngoài tình yêu thương, sự kính trọng, tôn trọng cũng cần đến bản lĩnh cuộc sống, khả năng kinh tế và sự ứng xử hài hòa.

Giải cấu trúc “mẹ chồng-con dâu” hay sự biến đổi quan hệ gia đình trong xã hội hiện đại

            Cấu trúc “mẹ chồng-con dâu” được phân tích ở trên là đặt trong một cấu trúc tĩnh tại và nó có giá trị chủ yếu về mặt lý thuyết. Tuy nhiên, cũng như các mối quan hệ khác, quan hệ mẹ chồng-con dâu cũng thay đổi liên tục theo sự biến đổi của cuộc sống. Và cấu trúc này cũng có lúc bị “giải”. Đó cũng là sự biến đổi trong quan hệ gia đình Việt Nam hiện đại.

Cách giải cấu trúc đầu tiên là giải về không gian quyền Trong nhiều năm qua, các gia đình truyền thống ba bốn thế hệ cùng sinh sống đang giảm dần và số gia đình hạt nhân gồm hai thế hệ vợ chồng và con cái ngày càng tăng lên, thì cấu trúc quyền lực “mẹ chồng-con dâu” cũng thay đổi. Lúc đó, quan hệ mẹ chồng và con dâu là quan hệ của hai người phụ nữ ở hai gia đình chứ không phải trong cùng một gia đình nên sự cạnh tranh quyền lực cũng thay đổi, dù vẫn còn những quan hệ với nhau, thậm chí có liên quan đến quyền lực nhưng không gay gắt và không phổ biến như trước. Con dâu, với một vị thế khá bình đẳng với mẹ chồng vừa là người có quyền lực trong gia đình mình nhưng cũng tạo ra sự tương tác với mẹ chồng và các thành viên khác trong các việc lớn của đại gia đình.

            Thứ hai là giải cấu trúc kinh tế gia đình. Trong gia đình truyền thống, của cải gần như tập trung vào một chỗ, hoạch toán làm ăn cũng tập trung với sự phân công lao động trong gia đình. Và quyền sở hữu cũng tập trung vào một điểm, tạo nên quyền lực lớn cho người có ảnh hưởng trong việc quản lý các nguồn của cải này, bao gồm cả quyền thừa kế hay sự phân chia của cải cho con cái. Nhưng hiện nay, cấu trúc kinh tế trong gia đình ngày càng thay đổi. Tiền bạc do con cái tọa ra không còn tập trung để người mẹ quản lý. Thậm chí, ở nhiều cặp vợ chồng, sự độc lập kinh tế cũng được tái lập sau khi cưới, bên cạnh những khoản chi tiêu chung thì không có sự xâm phạm hay chi phối kinh tế của người kia. Sự độc lập về kinh tế của các cặp vợ chồng cũng là một cách giải cấu trúc quyền lực “mẹ chồng-con dâu”.

            Thứ ba, sự thay đổi các quan niệm về đạo đức xã hội, các quyền tự do cá nhân ngày càng được tôn trọng là nền tảng cho sự thay đổi về các quan hệ trong gia đình. Quan hệ xoay quanh các thành viên gia đình ngày càng phức tạp hơn và đa chiều hơn, nên cấu trúc nhị phân “mẹ chồng-con dâu” cùng thể hiện mờ nhạt hơn, thay vào đó là cấu trúc quan hệ theo mạng lưới, ở đó các thành viên đều như các mắt nối trong một mối quan hệ gia đình phức tạp. Những cuộc cạnh tranh quyền lực giữa mẹ chồng và con dâu ngày càng giảm thiểu, tuy nhiên, nhiều quan hệ khác trong gia đình lại gay gắt hơn, đó là vấn đề ngoại tình, vấn đề quan hệ vợ chồng và quyền riêng tư, là bạo lực gia đình… Trong gia đình truyền thống, dù quan hệ “mẹ chồng-con dâu” có khi gay gắt, nhưng các gia đình cũng gắn kết với nhau qua cái gọi là “nề nếp gia phong”. Còn trong gia đình hạt nhân hiện nay, cấu trúc gia đình linh động hơn, thiếu chặt chẽ hơn nên sự tan vỡ cũng dễ dàng xuất hiện hơn, bằng chứng là số vụ li hôn ở Việt Nam ngày càng tăng. Điều đó cũng cho thấy, mỗi cấu trúc gia đình, dù thế nào thì cũng có những giá trị riêng của nó.

            Nói tóm lại, trên đây chỉ là một góc nhìn về mặt lý thuyết mối quan hệ “mẹ chồng-con dâu” qua phân tích một cấu trúc nhị phân và nhân tố chuyển hóa trung gian. Trong thực tế, cuộc sống gia đình thay đổi theo từng giai đoạn và hoàn cảnh cụ thể. Hiện nay, đời sống gia đình đang thay đổi nhanh chóng. Các gia đình hạt nhân đang ngày càng chiếm ưu thế. Đời sống tự do cá nhân đang ngày càng được đề cao. Một mặt nó làm cho các quan hệ gia đình lỏng lẽo hơn, sức liên kết và độ ổn định của cấu trúc gia đình kém hơn trước. Nhưng mặt khác, những mối quan hệ gia đình phức tạp như quan hệ “mẹ chồng-nàng dâu” cũng được đơn giản hơn, người ta được lựa chọn nhiều hơn trong việc kiến tạo cuộc sống gia đình. Những ràng buộc hay mẫu thuẫn trong các quan hệ gia đình theo quan niệm truyền thống cũng giảm nhẹ đi nhiều. Nhưng điều đó không có nghĩa quan hệ “mẹ chồng-nàng dâu” sẽ không có giá trị hay ít được quan tâm hơn, nó chỉ thay đổi về mặt biểu hiện. Quan hệ “mẹ chồng-con dâu” vẫn tiếp diễn trong những sắc thái mới./.

KHXHNV & Đời sống khác:
Quán triệt quan điểm lịch sử - cụ thể trong việc giảng dạy triết học Mác -Lênin tại Trường đại học Kinh tế Nghệ An hiện nay (11/9/2018)
Quan điểm của Xuân Diệu trước 1945 về tính dân tộc và yêu cầu hội nhập nhân loại của văn học Việt Nam (10/9/2018)
Những người phụ nữ đi đầu trong “Tuần lễ vàng” (6/9/2018)
Chủ tịch Hồ Chí Minh với đội ngũ trí thức trong - Cách mạng tháng 8/1945 và kháng chiến chống Pháp (31/8/2018)
Lịch sử một dân tộc “dễ bị tổn thương” (31/8/2018)
Đẩy mạnh hội nhập quốc tế về Khoa học và công nghệ trong giai đoạn phát triển mới (28/8/2018)
Cách mạng Tháng Tám năm 1945 - Đại thắng từ lòng dân (19/8/2018)
Tác động của tivi và những thay đổi trong quan hệ gia đình, cộng đồng của người Thái (Qua tư liệu Dự án ti vi tại huyện Quỳ Châu và Quế Phong, tỉnh Nghệ An (13/8/2018)
Chiến tranh, nỗi đau và hi vọng (7/8/2018)
Hình ảnh "mộc tồn" trong thành ngữ, tục ngữ, ca dao (31/7/2018)
Vị thế Phật giáo trong đời sống văn hóa của cư dân xứ Nghệ (31/7/2018)
Năm 2020, con người sẽ "sống hai cuộc đời" (10/7/2018)
Xung đột gia đình trong các vợ chồng trẻ và vai trò của nam giới trong vấn đề bạo lực gia đình (9/7/2018)
Con số bốn trong ngôn ngữ và văn hóa Việt Nam (Qua dẫn liệu thành ngữ, tục ngữ, ca dao người Việt) (9/7/2018)
Thi ca viết về thầy cô - những người đưa đò thầm lặng (2/7/2018)
THƯ VIỆN KHXH&NV
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 7/2018
Tạp chí Truyền hình KH-CN số tháng 7/2018
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 1,381 | Tất cả: 1,422,481
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san KHXH & NV |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp