ĐẤT VÀ NGƯỜI XỨ NGHỆ | NON NƯỚC XỨ NGHỆ

Nghệ An trấn trong Hoàng Việt địa dư chí

Vài nét về tác giả, tác phẩm Phan Huy Chú (1782 - 1840), nhà thư tịch lớn, nhà bác học Việt Nam, con của danh nhân Phan Huy Ích, quê xã Thu Hoạch, huyện Thiên Lộc, Nghệ An; Mẹ ông là Ngô Thị Thực, con gái của Ngô Thì Sĩ, em gái của Ngô Thì Nhậm, bà mất khi ông 10 tuổi… Ông sinh ra và lớn lên ở thôn Thụy Khuê, thuộc huyện Yên Sơn, phủ Quốc Oai trước thuộc tỉnh Sơn Tây, sau thuộc Hà Tây (nay là thôn Thuỵ Khuê, xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai, thành phố Hà Nội). Ông từng được Ngô Thì Nhậm (cậu ruột) rèn dạy từ lúc 6 tuổi, nổi tiếng hay chữ ở phủ Quốc Oai tỉnh Sơn Tây, nhưng cả hai lần thi Hương (Đinh Mão, 1807; và Kỷ Mão, 1819), ông chỉ đỗ Tú tài (nên tục gọi ông là “Kép Thầy”, vì ở làng Thầy và đỗ hai lần). Kể từ đó, ông thôi việc thi cử, chỉ chuyên tâm vào việc nghiên cứu và trước tác. “Hoàng Việt địa dư chí” (HVĐDC) là một trong những công trình lớn của ông. HVĐDC gồm 2 quyển: I và II: Q.1 gồm các trấn: Thuận Hoá 順化, Quảng Bình 廣平, Quảng Nam 廣南, Biên Hoà 邊和, Phiên An 藩安, Vĩnh Thanh 永清, Định Tường 定祥, Hà Tiên 河仙, Hà Nội 河内, Nam Định 南定, Kinh Bắc 京北, Sơn Tây 山西, Hải Dương 海陽. Q.2 gồm các trấn: Quảng An 廣安, Hưng Hoá 興化, Tuyên Quang 宣光, Thái Nguyên 太原, Cao Bằng 高平, Lạng Sơn 諒山, Thanh Hoa 清華, Nghệ An 乂安.

Đền Chiêng Ngam - Ngôi đền linh thiêng của người Thái trên vùng đất phủ Quỳ

Tên của ngôi đền được gọi theo địa danh của Mường Chiêng Ngam. Mường Chiêng Ngam tiếng Thái có nghĩa là mường đẹp. Đền Chiêng Ngam thuộc bản Hồng Tiến 2, xã Châu Tiến, huyện Quỳ Châu, tỉnh Nghệ An. Đền cách thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An khoảng 163 km về phía Tây Bắc, cách huyện lỵ Quỳ Châu 13 km về phía Tây Bắc.

Đền Thần trù Hồng Long và các sắc phong thần

Đền Thần Trù ở xã Hồng Long, huyện Nam Đàn, tỉnh Nghệ An là đền thờ thần linh thiêng được xây dựng từ thời Lê Trung Hưng. Triều Lê Cảnh Hưng năm thứ 44 (1744) đã có sắc phong cho thần đền. Thần được phong là Thần Trụ Phúc Đức rất linh thiêng có công phổ hóa cứu quốc bảo vệ đất nước, phù giúp trừ mọi tai ương, hoạn nạn để yên dân, nên được ban nhiều mỹ tự và ban phong đến: Phúc Đức Thần Trụ anh uy linh ứng phù cảm diệu thi phổ hóa quảng vận hộ quốc an dân hoằng nghị sùng hi tế thế tịnh nan ngự hoạn trừ tai thuần nhân chính trực vệ quốc trợ dân thịnh liệt hoằng trí chiêu huệ dực vận đôn đốc doãn cung từ hòa huệ đạt bảo hưu hiệp hòa dực thánh đại vương. Họ Nguyễn Nhân có Vạn Thắng hầu Nguyễn Hoằng Thường có công lớn với triều Lê Trung Hưng và đất nước nên được triều đình ban phong cho là Kiệt tiết tuyên lực công thần, Đặc tiến phụ quốc Thượng tướng quân. Gia phả và sắc phong cũng ghi rõ về nhân vật này được thờ ở đền với các mỹ tự và tới Trung đẳng thần.

Xứ Nghệ - Miền Cối Kê của đất nước

Năm Nhâm Ngọ (1282), giặc Nguyên Mông đang ráo riết chuẩn bị 50 vạn quân, lấy cớ mượn đường đi đánh Chiêm Thành hòng xâm chiếm nước ta. Trước hiểm họa ấy, triều đình nhà Trần triệu tập hội nghị Bình Than gồm các vương hầu, tướng soái cao cấp để bàn định phương án kháng chiến. Vua Trần Nhân Tông gõ gươm vào mạn thuyền tuyên bố một câu ngàn năm còn đó:

Tôn sư, trọng đạo và phong trào hiếu học xưa - nay trên vùng đất lúa

Bàn về “Tôn sư trọng đạo” muôn đời không nói hết và không thể diễn tả hết được bằng ngôn ngữ. Bởi nó là dòng chảy chủ lực trong cuộc sống, một dòng chảy âm thầm bền bỉ, sâu lắng, nhạy cảm, đang sừng sững hiên ngang bên cạnh những dòng chảy chói chang khác là kinh tế, chính trị... là sợi chỉ đỏ trong triết lý sống khoa học xã hội, hệ thống đó luôn chứa đựng tinh hoa lòng người, đó là cái chói chang có sức lan tỏa, lan truyền trong lẽ sống của mỗi con người. Bởi nó là bản chất của cuộc đời, cuộc đời thế nào, thì “Tôn sư trọng đạo” thế ấy, như là hệ quả của thuyết luân hồi.

Quá trình hình thành chợ Cầu Giát

Chợ Cầu Giát là chợ huyện, nằm ở thị trấn Cầu Giát, huyện lỵ huyện Quỳnh Lưu, là một chợ hình thành lâu đời có thế và lực bởi chợ nằm một vị trí ở ngả ba đường quốc lộ 1A. Trở về nguồn cội của chợ, năm 1800 huyện lỵ Quỳnh Lưu dời về làng Tiên Yên (nay thuộc xã Quỳnh Bá). Cầu Giát lúc này chỉ có Quán Thầu Đâu, nằm trên đường Thiên Lý Bắc Nam (đường quan). Đường Thiên Lý từ Thăng Long đi vào, qua khe nước lạnh Hoàng Mai, vào cung Đất đỏ Quán Bèo (Bào Hậu) đến quán Thầu Đâu, rẽ xuống Tiên Yên, vòng qua sông Huống lên cung Quán Bánh và đi vào Diễn Châu. Đến đầu thời Nguyễn, đường Thiên Lý được uốn lại, qua cầu sông Giát vào thẳng Đăng Cao (Quán Bánh), cầu Giát bắc qua sông Giát trên tuyến đường 1A đã được xây dựng bằng bê tông cốt thép, lúc đó phố Cầu Giát hai bên bờ sông được hình thành gọi là Quán Giát. Năm 1938, huyện lỵ Quỳnh Lưu chuyển từ Tiên Yên về Cầu Giát, hình thành các khối dân cư Cầu Giát Thượng phố, chợ Cầu Giát ra đời phát triển mạnh mẽ, dân cư khắp nơi đổ về xây dựng nhà cửa, lập phố buôn bán sầm uất. Đến năm 1945 cách mạng tháng 8 thành công, Cầu Giát trở thành một đơn vị hành chính riêng biệt, người dân quen gọi là Phố chợ Giát.

Văn thành - Những dấu ấn còn lại về một vùng đất cổ

Văn Thành (có một thời kỳ được gọi là Châu Thành), ngày nay là một xã thuộc huyện Yên Thành, Nghệ An nằm kề với huyện lỵ Yên Thành về phía bắc. Nếu ai về thăm Văn Thành hiện tại sẽ thấy nơi đây những đồng lúa mùa nối mùa tươi tốt, với hệ thống tưới, tiêu khá hoàn chỉnh. Làng xóm thanh bình với nhiều nhà cửa mới được xây dựng hoặc tu bổ lại đẹp đẽ, nhiều thôn làng đã có điện và nước máy phục vụ nhu cầu sinh hoạt của người dân. Nhiều công trình văn hóa đã và đang được xây dựng trên vùng đất này. Đường làng, ngõ xóm đang dần được mở rộng và tu sửa khá rộng rãi và bằng phẳng, đêm về có đèn cao áp chiếu sáng. Văn Thành có thị tứ và các phiên chợ quê khá sầm uất, có trạm xá, trường học được xây dựng khang trang. Có thể thấy ở vùng đất này thành tựu của công cuộc xây dựng nông thôn mới hiện lên trên nhiều nụ cười mãn nguyện của người dân ở nhiều lứa tuổi. Với hình ảnh một vùng quê như thế, nếu chỉ đi qua đây một lần chưa kịp tìm hiểu, chắc không mấy ai nghĩ đây vốn là một vùng đất cổ, có nhiều truyền thống, đến nay vẫn còn không ít dấu ấn để lại. Cách đây không lâu một số thôn làng ở đây vẫn còn được gọi theo tên cũ như làng Dền, xóm Đình, xóm Rào vì bốn phía đều có rào bao bọc. Các thế hệ trẻ của Văn Thành hôm nay nếu ít quan tâm đến chiều sâu lịch sử của quê mình cũng không mấy ai biết được trong lòng mảnh đất cha ông để lại và mình hiện đang sống hôm nay, đang chứa đựng nhiều câu chuyện của lịch sử cha ông. Làm một phép thử, chẳng hạn khi hỏi về một số địa danh như Kẻ Dền, Kẻ Dinh, bến Thẩm Thuyền, vệ Nhà Rồng, cồn Nhà Nị, đường Tàu voi, đường Vua, hoặc hỏi đường đi Kẻ Sắt, Kẻ Sọt, Kẻ Gám, Kẻ Găng… thì nhiều người thuộc thế hệ hôm nay dù ở ngay trên đất Văn Thành cũng không biết đó là các địa danh từng gắn với đất Văn Thành và những vùng lân cận trong một thời gian dài.

Về Hưng Tân nghe hát Ví, Giặm

Xứ Nghệ từ lâu không chỉ nổi tiếng về truyền thống hiếu học, khoa bảng mà còn được biết đến là một vùng đất có nét văn hóa riêng, sâu lắng, đắm say lòng người. Dân ca Nghệ Tĩnh được mệnh danh là đặc sản văn hóa xứ Nghệ, bởi âm sắc, giai điệu, ca từ đặc trưng của nó; đấy là sự thăng hoa của tâm hồn trí tuệ, tài năng người xứ Nghệ.

Tuần Thiện Đàn - Nơi lưu giữ hồn cốt văn hóa của một vùng

"Đàn” là một loại hình công trình tín ngưỡng truyền thống của người Việt, ví dụ như đàn Nam Giao, đàn Xã Tắc, đàn Sơn Xuyên, đàn Tiên Nông, đàn Thanh Minh, Thiện Đàn… Đàn có thể chỉ là một nền đất đắp lộ thiên hoặc có các công trình nhà cửa. Có những loại đàn chỉ mang tính chất tạm thời như đàn cầu siêu, đàn cầu an… (những đàn này chỉ lập lên khi có việc cầu cúng, xong thì triệt giải). Tuy nhiên cũng có những đàn có quy mô lớn, xây dựng kiên cố, có lịch sử hàng trăm năm như đàn Nam Giao, đàn Xã Tắc, đàn Sơn Xuyên và hệ thống các thiện đàn… Thiện Đàn hay Đàn Thiện là tên gọi chung của những di tích do Hội Thiện lập nên nhằm giữ gìn phong hóa, khuyến khích điều thiện, tuyên truyền các tư tưởng yêu nước thương nòi, giải phóng dân tộc, ví dụ như: Hiếu Thiện Đàn, Cư Thiện Đàn, Lạc Thiện Đàn, Giác Thiện Đàn, Công Thiện Đàn, Khuyến Thiện Đàn.v.v… Tuần Thiện Đàn tại xóm Tây Lộc, xã Diễn Ngọc, huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An là một trong số các thiện đàn như vậy. Ngay trong tên gọi của di tích đã thể hiện rõ điều đó: “循- Tuần” nghĩa là noi theo, tuân theo, “善 - Thiện” nghĩa là tốt, lành, như điều thiện, việc thiện… “Tuần thiện” nghĩa là noi theo điều thiện.

Miền đất cổ Mường Chiêng Ngam

Mường Chiêng Ngam thuộc xã Châu Tiến, huyện Quỳ Châu có từ hàng trăm năm trước. Cho đến nay, dù đã nhiều thay đổi so với trước kia nhưng ngôi làng này vẫn giữ được những nét đặc trưng của người Thái cổ.

Truyền thống hiếu học trên mảnh đất Dương Xuân

Rằm tháng 10 ở quê tôi thật đặc biệt. Không tưng bừng như rằm tháng Giêng hay rầm rộ như rằm tháng Bảy nhưng lại rất ấm cúng, ý nghĩa. Đó là ngày sum họp của gia đình, họ tộc trong phạm vi hẹp bên mâm cỗ cúng tổ tiên, ông bà. Đúng như dân gian từng nói: “Cúng người chết, đoàn kết người sống”. Rằm tháng 10 này, tôi theo mẹ lên thắp hương cho cố ngoại và ăn cỗ rằm ở nhà ông Cao Xuân Tô thuộc xóm 6, xã Lĩnh Sơn. Khi con cháu thắp hương xong trên bàn thờ tổ tiên, con cháu quây quần bên mâm cỗ, ông dặn dò: “Các cháu ạ, giấy rách cũng phải giữ lấy lề. Không phải vô cớ mà người xưa đã tổng kết: Phi thương bất phú (không buôn bán thì không giàu)/ Phi trí bất hưng (Không có trí tuệ thì không hưng thịnh - không phát triển bền vững)/Phi công bất tài (không nghề nghiệp thì không có tài - không có cơ hội thể hiện được tài năng). Tất cả đều khẳng định sự học rất quan trọng. Người Dương Xuân chúng ta có tinh thần hiếu học từ lâu đời. Các cháu nhớ chăm lo học hành, yêu mến sự học nhé!”. Nghe ông nói thế, tôi thấy sống mũi mình cay cay. Nhìn lên bàn thờ tỏa khói hương nghi ngút, tôi cảm nhận như lời của ông nói giống như là lời truyền dạy, dặn dò tâm huyết của các bậc tiền bối từ bao đời, là lời của khí thiêng dòng dõi, họ tộc tới con cháu đời sau.

Dọc ngang sông biển Quỳnh Lưu

Bãi dọc, bãi ngang huyện Quỳnh Lưu từ cực Bắc giáp tỉnh Thanh; cực Nam giáp huyện Diễn Châu, bao gồm 11 xã, từ phía Bắc trở vào là Quỳnh Lập, Quỳnh Phương, Quỳnh Liên, Quỳnh Bảng, Quỳnh Lương, Quỳnh Minh, Quỳnh Nghĩa, Tiến Thủy, Quỳnh Thuận, Quỳnh Long, Sơn Hải và Quỳnh Thọ. Vùng biển nói chung hay bãi Ngang, bãi dọc Quỳnh Lưu là một dải đất có phong cảnh đẹp, non nước hữu tình. Đại thi hào Nguyễn Du khi đến đây đã viết: Mang mang hải thuỷ tiếp thiên xu (Mặt nước mênh mông bể lẫn trời). Mỗi làng quê, ngọn núi, mỗi ngôi đền đều gắn với những câu chuyện lịch sử và huyền thoại.

 1   2 

THƯ VIỆN KHXH&NV
“Múa hai bàn tay” - Tập thơ dành cho các bạn nhỏ
“Múa hai bàn tay” - Tập thơ dành cho các bạn nhỏ
 
VIDEO CLIPS
Loading the player...
 
TƯ VẤN - HỎI ĐÁP
Cho tôi hỏi :ở xã thương xá huyện chân phúc cũ nay là xã nghi hợp huyện nghi lôc tỉnh nghê an có dòng họ nguyễn văn không. chúng tôi là thế hệ thứ tám họ nguyễn văn sống ở bìnnh chánh bình sơn quảng n ...
Xem tiếp
Tôi muốn tìm hiểu lịch sử thành lập nông trường Cờ đỏ ...
Xem tiếp
< Xem toàn bộ >
 
 
THÔNG KÊ TRUY CẬP
Hôm nay: 485 | Tất cả: 2,321,361
 
Trang chủ | Giới thiệu | Tin tức | Diễn đàn | Nghiên cứu KHXH&NV | Đất và người xứ Nghệ | KHXHNV & Đời sống | Chuyên san |
 
Cơ quan chủ quản: Sở KH&CN Nghệ An
Địa chỉ: 75 - Nguyễn Thị Minh Khai - Tp Vinh - Nghệ An
Cơ quan trị sự: Trung tâm Khoa học xã hội và nhân văn Nghệ An
Địa chỉ: 126 Lý Tự Trọng - Hà Huy Tập - TP Vinh - Nghệ An 
Điện thoại: 038.3587.231 - Hotline: Điện thoại: 0982.431.180 và 0983.48.43.46
Email: khxhnvna@gmail.com - Website: http://khxhnvnghean.gov.vn
Chịu trách nhiệm nội dung: Th.S Nguyễn Thị Minh Tú - Giám đốc Trung tâm KHXH&NV Nghệ An
Giấy phép thiết lập số: 63/GP-TTĐT, ngày 16 tháng 5 năm 2016 do Sở TT&TT cấp